Skip to main content

Full text of "Rerum Moscouiticarum commentarij"

See other formats 





' 6 ' ' deuv‘j_a_, Jhz, 0*40 

kERVM MOSCO 

VITICARVM COMMEN* 
tarij, Sigifmundo Libe- 
ro auchore. 




R V S S I X. breuifsima defcriptio , & de reli 
gione eorum varia inferta funt. 


Chorographia totius imperij Mofcici,& vici- 
norum quorundam mentio. 


ANT verpis, 

Jn teMus Ioannis Sttelfj . 

M. D. L V 1 1. 

Cum gratia & priuilegto C «far eo. 



SERENISSIMO 

PRINCIPI ET DOMINO, 

DOMINO FERDlNANDO,ROMANO- 
rum,Hungari 2 & Bchenuse.&c. Regi, Infanti Hi- 
ipaniarum, Archiduci Auftri.c, Duci Burgun- 
dii & Vuirtenbergi, & multarum pro- 
uinciarum Duci , Marchioni, Co- 
miti , & Domino, Domino 
meo clementiisimo. 

omanos olim f» erunt legatis, 
quos ad loginquas ac incognitas 
nationes miferant,id etia negotij 
dedifle,vt mores, inftituta, tota- 
1 que viuendi ratione eius gentis, 
apud aualegationis nomine ver- 
j fabantur, diligeter literis coligna 
rec.quod adeo-deincepsfoler.efuit, vtrenuciatale 
gati6e,c5«jentarij eiufmodiinsde Saturni, ad lfti 
tueda pofterifa -g reponeretur. Quod inftitutu II fu 
ifiet a nofhv ~el paulo luperioris memorif hoibus 
obferuat'3, fortaffe plus lucis 1 iiiftoria, certe minus 
vanitatis ha betemus. Ego vero, qui ab ineute ita- 
te externe ii froium confuetudine domi forisqj de 
leftabar. libenter tuli meam operain legationibus, 
nonfolum ab ano Malefiatis veftrs,D.M aximi 
iiAAO, Principe prudenfifsimo , verum etiam a 
Magifiate veftra requiri: cumsiuflu non femel Sep 
tentriones per!ultraui,prscipue 'vero itera Mofco 
uiam,vna cum dignitatis & itineris comite, tfi Cq 
fareo oratore, i e o k.a r d o Comite a Nugarola 
accefsi : qui regio inter eas qusinitijs facrolandi 
baptifniatis tir.cte funt, moribus, inftitutis, religio 
ne , ac difciplina militari a nobis non mediocriter 
A a differt. 



PRAEFATIO. 

differt. Licet itaq; voluntate & mandato diui m A- 
xim ilia n i, orator, Daniam,Hungariam, Polo 
niatnqjaccefsiflem ; poft obitum auteiute Maiefta- 
tis, patrio nomine adpotentifsimum & inuiftifsi- 
mum d c a r o l vm v.Rom. Imperatorem, ger 
manu fratre Maielfatis veftrat, per Italiam, Gallia, 
terra mariqjvfq; Hifpanias profeftus : iuffu deinde 
Maieftatis veftrse,denud Hungaris & Poloniat re- 
ges,poftremo vero cu nicolao Comite aSal- 
mis,&c ipfum Solymanu Turcaru principe adijf- 
fem,multaqj aliis no folum obiter, fed etiam accu- 
rate infpexiffem,qus dubio procul comemoratioe 
ac luce dignifsima fuiffent : nolui tame in illo meo 
ocio, quod a publicis cofilijslucciditur, quicquam 
iftaru reru in literas referre, quod partim prius fuif 
fent illa ab alijs luculete ac diligenter tractata, parti 
in oculis ac quotidiano confpectu Europa polita. 
Res vero Mofcouiticasmultointeriores, ac cogniti 
oni illius artatis no ita obuias , pratuli, easlp deleri 
bereaggreffusfum, maxime duabus rebus fretus, 
perquiredi fcilicet diligetia,ac lingue Slauonicte pe 
ritia,qu2e magni mihi adiumentu ad hoc qualecu- 
q; feripti genus attulerat. Et quamuis de Mofcouia 
plures,pleriq; tamen alieno relatu fcriplerutiex an 
riquioribus, Nicolaus Cufanusmoftra^tate, Pau- 
lus louius (que fummat eruditionis ac incredibilis 
in meftudij caufa nomino)eleganterfane,& ma- 
gna cum lide(vfus enim eftinterprete locupletifsi- 
mo:)Ioannes Fabri, & Antonius Bied, cu tabulas, 
tum comentarios reliquerinttnonulli etiam no ex 
profeffo,led dii proximas regiones deferibunt , ex 
quoru numero eft Olaus Gothus in Suetiatdefcri 
ptione,Matthatus Mechouita , Albertus Campefis 
& Munfterus attigerint, metame illi quide minime 
a feribedi propolito deterruerutrtfi quod earu reru 
oculatus fuerim tpliis, tum quod nonulla ex fide di 


PRAEFATIO. 

gnis relatioib. coram prsfcns haulerqdeniq; quod 
diu multuip ijs de rebus cu plurib.ex quauis occafi 
one difleruenm.quo facti eft, vt copioiius fuliusq? 
(abiit verbis iuidia) nonnuqua ea explicare necefle 
habueri.qua: ab alijs quali per tranfennam propoli 
ta verius quam explicata fint. Accedi: ad hoc, quod 
ab alijs ne taCra quidem lcribo,qu£ a nullo nifi ora 
tore cognofci potuerunt. Hanc vero,cogitatione 
mea ac Itu di u m , M aieftas ve ftra con firm au it, meqj 
vt inchoatum opus aliquando abfoluere, cohorta 
taell,& vitro etia currenti calcar(vt dicitur)addit: 
a quo tamen legationes, aliaqj Maieftatis ve ftra: ne 
gotia ftepifsime auocarut,quo minus hactenus prg 
Itare, quodinftituera, potui. Nuc vero, dum ad in- 
terceptu negotiu quoquo modo interdum quoti- 
dianis Auftriaci filci negotijs refpirans redeo, Maie 
ftaticp veftrat pareo, minus vereor in illius emuftif 
limx astatis acumine paru $quos Ieflores,qui maio 
re dictionis flore fortafle defiderabunt. Satis enim 
fit, & me reipfa(verbis enim paria facere no pofsfi) 
voluntate vtcunq; inftreude pofteritatis oftedere: 
ac Maieftatis veftrs iufsis,quib .mihi -eque nihil an 
tiquusft,par6re voluifle. Nuncupo naq; Maieftati 
veftra hos de Mofcouia cometarios,a me veritatis 
inueftigands,ac in lucem profered§ longe maiore, 
quam dicedi (ludio fcriptos:meqjin clientela Maie 
ftatis veftr:e,in cuius iaofficijscolenui, fuppliciter 
dedico ac comedororoqj, Maieftas velira dignetur 
ipfum librum ea clementia ac benignitate coplecti, 
quaauthorem lemper complexa eft . VteansAu- 
ftricE, prima Martij. M. D. XLIX. 

Eiufde Maieftatis veftrte 

fidelis Cofiliarius Camerarius, 
<k Pratfeflus fifei Auftriaci, 
Sigifmundus Liber Baro 
in Herberflapa , Neyperg 
& Gwettenhag. 



TERDINANDFS DEI GRATIA 

Princeps & infans Hifpaniarum, Jrcbiditx AuSlria, Dux 
Burgtindia,&c. Imperialis loca tenes generalis, &c. 
NOBILI , ET FIDELIBVS NOBIS 
dile&is, Leonardo Comici de Nugarolis , Sacr«e CaTar ese. 
& Catholica Maieft.&c. ac Sigifmundo de Herber- 
ftain, Equiti aurato , Confiliarijs & oratori- 
bus noftris ad Serenifsimum Prin- 
cipem Mofcouitaruni. 

Sf OBI LIS, & fideles dilefti : Cum nuper apud nos 

fj ftibUitijfent Lubinga Mofcouiiici oratores d Cafitre 
A reuerfifper ConfiliariP, noerum D odior em loannem 
«Jj Fabrum fcifcitaii fumus, de fide & religione ac cere 
monijs gentis. Qua omnia idem Conjiltarius nodi er 
Vt ab eis acceperat, in iibellu pofiea dige fit. Quem ea potifiimum 
ratione hifice adiundlu mittimus, vt leBus d vobis fuggerat, refri- 
tela; memoriam, fi quid eorum vel videritis , vel objsruauentis, 
quod protinus veftro oculato tefiimonio,vel obferuatioe pofiit pro 
bari.ltaq-, iniungimusvobis,vt diligenter tam rationem fidefqua 
ceremonias etiam, ad eum modum inquiratis, per occa fionem. qua 
ipfi ad indusiriam & ingenium vtjlrum ajfumetis , vt certius de 
omnibus fic informati, huius gentis religionem & ritum ajfequa- 
mur,quem & in facris & prophanis rebus foleant obferuare.Qupd 
f qttodpia exeplajr Mijfale, vel ceremoniarius alius liber ,vnde de 
prehendi facili pofiit [aevorum eorundem operatio circa Euchari- 
fiiam, & alia, commode in manus vefiras inciderint, nobis gratum 
erit 3 vt compareniurtqui cupimus fcire ad amufiim, vbi conucni - 
ant, vel dij erepent, in articulis fidei, ac ceremonijs . Erit nobis hac 
ir.quifitio ,&• labor omnis vedier,periucundus :neq ; vobis diffici- 
lis : quem vt omni fiudio profequi velitis , nodlra edi bene 
grata voluntas. Datum Augudla,die prima men- 
fis Februarij : Anno Domini . 

M. D. XX VI. 

Ferdinandus S. 

*A d mandatum fereniflimi Domini Principis 
~ Archiduds proprium, 

Ucol.Sjntgk&c. 



AD LECTOREM. 



I o s c o v i a.m mihi defcriptiiro.qas 
Rufsix caput eft , fuamq; ditione per. 
i Scythiam longe lateq; extendit, perne 
[ ceflarium erit,cadide Lector, muitas 

in hoc opere Septentrionis parteis an 

tingere, qua: non folum prifcis , fed etiam noftrat 
atatis authoribus non fatis cognita; fuerunt : quo 
fiet, vt noriwunquam ab eorum fcriptis diffeitire 
cogar .Ne cui tamen vel fulpefti, vel arrogans vide 
aturmea,in hacrefententia, eqiiide fateor me no 
femel, fed iterum, dum diui ji a xnuu a n ilm 
peratoris,aeeiusriepotis Rom. Regis Diri fbrdi 
nandi iegati 6 ibusfungereKMofcovvia,t,incua 
in re prafenti (vt dici folet ) vidifle ac perluftraffe: 
maiorem tame partem ex eius loci hominibus, tu 
peritis, tum fide dignis cogitor die: nec vtiius alte- 
riiisue relatu fuifie Concentum, led multorum co- 
ftan tibiis fententijs fretum,ac etiam Slauonicss lin 
gua(qu<j cum Rhutsnica &S4oieo vvitica eaoe eft) 
cognitione benenciocpadiuruni , l acnon folu vt 
auritum, fed etiam oculatum tefte, non fucato ora 
tionisgenere, fed aperto & facili perliripftfle,acp® 
fteritatis memoria: prodidiffe. 

Cateriim, quemadmodum qualibet natio faft 
quenda pronunciandi morem habet: ita & ; Rhute 
iii facere, literasqjfuas varie connexas, coiliti tt&as- 
ue, nobis inufitata quada ratione proferre folent: 
adeo vt, qui eorum pronunciattonem non Singula 
n diligentia obferuauerit , is neruefcifdtari qoic- 
quam commode , neque cognofcere certi aliquid 
ab illis poterit. Equidem in Rufsis defcripticme, 
cum Rhtitenicis vocabulis in rerum , locorum, ac 
fluuiorum appellatione non temere vfusiur, vo- 
lui iam inde ab initio literarum quatuirdara con- 
A 4 nexiii- 



nexionem ac vim paucis oftedere : quaammaduet 
fa, Lector pleraque facilius cognofcere , & aliquan 
do plura fortafle inquirere poterit. 

Bafiiius,etfi Rutheni per Vu confonantefcribat 
& proferat, cutame apud nosinoleueritper Bfcri 
bi & proferri, no videbatur mihi per Vu fcribedu. 

C afpirationi prxpo(lta,non per Ci, vel fchi , vt 
plersq; nationes folet,fedper Khi, Germanorum 
quodammodo more,eft exprimenda: vt in dictio e 
Chiovuia,Chan, Chlinovua, Chlopigrod,&c. 

Pr^poiita vero Z duplij,fonori 9 aliquato profere 
da: vt Czeremifle, Czernigo, Czilma, Czukas &c. 

G Rhuteni,pmer aliorum Slauorum morem, 
per h afpirationem, Bohemico propemodum mo- 
re proferunt. vtcum Iugra , Vuoigalcribunt : Iu- 
hra, Vuolha pronuntiant. 

Iliteravt plurimum vim confonantis obtitfet: 
ut in Iaula,Iaroslavu,Iamma,Ieropokhus,&c. 

Th fere per ph proferunt : ita Theodorum, ipfi 
Pheodorum,leu Feodorum appellant. 

V quando vim confonantis habet, eiufdem loco 
Vu literiquam Germani perduplexb,fc. S» expri 
munt,pofui:vtin Vuolodimeria, Vuorothin,Vue 
drafch,Vuifma,Vuladislaus . Eade vero in medio 
vel fine diftionis pofita, vim leu fonum obtinet li 
terae Gr xcx phi,quq eft nobis ph, vt Ozakovu, Ro 
fto vu, Afo vu, O vuka. Diligenter igitur obleruabit 
Lector huius literx vim, ne vna & eadem diftione 
deprauate prolata, diuerfas res interrogafle,intel- 
lexiffeue videatur. 

Praeterea in Rhutenorii Annalibus, origine, re- 
busqj geftis vertendis, no eo, quo nos , led quo ipfi 
vtuntur, annorum numero vfi fumus:ne,dum ab 
ipforum fcriptis dilcreparemus, correctores verius 
quam fidi interpretes videremur. 


RERVM MOSCOVITICA 
rum commentarij,Sigirmundo 
Libero Barone in Herber- 
ftain,Neuperg & Gue- 
tenhag,autore. 

v s s i A vnde nomen habeat, va 
rise extant opiniones . Sut enim 
qui eam a quodam Ruffo , fratre 
feu nepote Lech,principe Polo- 
norum, perinde ac liipfeRhute- 
norum princeps fuilTct, nome ac 
cepiffe volut . Alij autem a quodam vetuftifsimo 
oppido, Ruffo difto , non longe a Nowogardia 
magna. Quidam vero a fufco eius gentis colore, 
Plerique nomine mutato, a Roxolania Rufsiam 
cognominatam effe putant. Verum eorum qui 
hafce afferunt opiniones, tanquam vero haud co 
fonas, Mofci refutant , afferentes Roffeiam anti- 
quitus appellatam , quali gentem difperfam , feu 
diffeminata:idquod nomen ipfum indicat. Rof- 
feia etenim, Rhutenorum lingua, diffeminatio, 
feu dilperlio interpretatur.quod verum effe , va- 
rij populi incolis etiamnum permixti, & diuer- 
fae prouinciae Rufsiae pafsim intermixtq ac inter- 
jacentes, aperte fellantur. Notum ell autem hi- 
ftorias facras legentibus , diffeminationis voca- 
A 5 bulo- 



RERVM MOSCO VITICARVM 
bulo etiam Prophetas vti,cum de difperfionepo 
pulorum loquuntur. Nec tamen delunt,quiRuf 
lorum nomen ex Grasca,atque adeo ex Chalda 
ica origine ,no multum difsimili ratione trahat, 
a fluxu nimirum, qui Grscis eft|*s. vei a quadam 
quafi guttulata difperfione, quas Arameis dici- 
tur Refiffaia,fiue Reflaiatquo modo Galli& V m 
bri a flu&ibus, imbribus & inundationibus , hoc 
eft,a Gall& Gallim ,item ab Vmber , Hebraeis 
fun t appellati,quafi dicas fluftuantes feu procel- 
losos populos, vel featuriginum gentem. .Sed vn 
decunque tandem Rufsia nomen acceperit , cer- 
te populi omnes qui lingua ilauonica vtuntur, 
ritum ac fidem Chrifti Grascorum morefequun- 
tur, gentiliter Rttfsi, Latine Rhuteni appellati, ad 
tantam multitudinem exercuerunt, vt omnes in- 
termedias gentes autexpulerint,aut in fuum vi- 
uendimorem pertraxerint: adeo vt omnes nunc 
Vno & communi vocabulo Rhuteni dicantur. 

Slauonica porro lingua, quae hodierno die cor 
rupto nonnihil vocabulo Slauonica appellatur, 
latifsime patet: vt qua Dalmatas, Boflfnenfes, 
Chroati, Iftrij,longoque fecundum mare Adria- 
ticumtraftu Forumiulij vfque, Carni, quos Ve- 
neti Charfos appellant,item Camiolani, Carin- 
thij,ad Drauum fluuium vfque : Jnrij vero infra 
Gretzium, fecundum Mueram Danubium te- 
nuSjindeque Myfij^eruijjBulgarijalijq; Conita 
tinopolim vfque habitantes : Bohemiprtecerea, 
LufaciijJilefi), Moraui , Vagique fluuij in regno 

Hun- 



COMMENTARII. S 

Hungarise accolaa-Poloni item,& Rhutenrlatif- 
fime imperantes, &Circafi Quinquemontani ad 
Pontum, denique per Germaniam vitra Albim 
in feptentrionem Vuandaiorum reliquiae fpar- 
fim habitantes vtnntur. Hietli omnes leSlauos 
effe fatentur, Germani tamen a folis Vuandalis 
denominatione fumpta,oninesdlai!onica lingua 
vten tes, V uenden, V uin den, & V uindifch, pro- 
mifcue appellant. 

Caeteiitni Rufsia montes Sarmaticos haud Io 
ge a Cracouia attingit;& fecundum lluuium T y> 
ram,quem incolae Niilrum vocant , ad Pontum 
Euxinum atq; Boryfthene vfque fiuuium proten 
debatunfedante aliquot annos Alba, quae alias 
Moncaflro appellatur, quaeq; ad oftia Tyrae fita, 
fub ditione Vualachi Mcldauienfis erat,Thurca 
occupauit. Praeterea rex Thauriciae Boryflhene 
tranfgrelTus,Iateq; omnia vallans , duo ibi caftrs 
exaedificauit, quoru altera Oczakow nomine, 
no longe ab oilijs Boryfthenis fitu,nunc Thurea 
pariter occupat: vbi foiitudines hodiefunt inter 
Vtriufque fl uuij oftia. Porro afeendendo iuxtaBo 
rpfthenem,deueniturad oppidum Circas, occi- 
dentem verfus fitumtatq; irrdead vetuftifsimam 
duitatem Chiowiam, quondam Rufsia; metro- 
polim: vbitraie£loBoryfthene,eft prouincia Se- 
wera, adhuc habitata .-ex qua recta in orientem 
procedenti occurrunt Tanais fontes. Longo 
deinde fecudum Tanaim, ad confiuxum ierlieet 
Occae & Rha fluuiorum,itinere emenfo,trafeun - 

do 



RERVM MOSCO VITICARVM 
do denique Rha longifsimo tra&u in marevf- 
que 5eptentrionale,p6ft inde redeudo, circa po- 
pulos regi Swetia: fubditos, & ipfam Finlan- 
dianijfinumque Liwonicum , atque per Liwo- 
niam, Samogithiam , Mafowiam denique 6 £ 
Poloniam vfquereuertendo, iSarmaticis tandem 
montibus terminatur, duabus duntaxatprouin- 
cijs, Lithwania fcilicet & Samogithia interie» 
fHs.-quaa duseprouinciae licet Rhutenis intermi- 
xtae fint, ac proprio idiomate rituque Romano 
vtantur, earum tamen incola ex bona parte funt 
Rhuteni. 

Principum qui nunc Rufsiae imperant, pri- 
mus eft Magnus dux Mofcowiae , qui maiorem 
eius partem dbtinet;fecundus, magnus dux Lith 
waniae: tertius eft rex Poloniae, qui nunc & Po- 
loniae & Lithwaniaepraeeft. 

De origine autem gentis, nihil habent prae» 
terannales infra fcriptos : gentem fcilicet hanc 
iSlauonicam e(Te ex natione Iaphet, atque olim 
coniediffe ad Danubium , vbi nunc Hungaria eft 
& Bulgaria , & tum Norci appellatam: tandem 
difpaiatam,& per terras difperfam,nomina a lo- 
cis accepifle , vtpote Morawi a fluuio:alij Oze- 
chi,hoceft Bohemi : item Ghorwati , Bieli, Ser- 
bli,id eft Jeruij, Chorontani di&i, qui ad Danu- 
bium confederant, a V ualachis expulli, venien- 
tes ad Iftulam , nomen Lechorum a quodam 
Lecho Polonorum principe, a quo Poloni etiam 
num Lechi vocantur, acceperunt , Ali; Lithwa- 


COMMENTARII. J 

ni , Mafouienfes , Pomerani : ali; fedentes.per 
Borifthenem, vbi nunc Chiowia eft, Poleni dice 
bantunali) Drewliani,in nemoribus habitan- 
tesrali) intci Dwinam Sc Peti , didi Drego wici: 
alij Po!eutzani,ad fluuiu Poltae,qui influit D wi 
narmali) circa lacum limen, qui Nowogardiam 
occupauerunt,fibi<p principem Goftomiflel no- 
mine confticuerunt:alij per Defnam & duiarr, flu 
uios,Seweri,feu Jewerski appellati: ali) vero fu- 
per fontes Volhe & Boryfthenis, Chriwitzi no- 
minati.-horum arx 5 c caput dmolenlco eft. Haec 
annales ipforum teftantur. 

Qui initio Rhutenis imperauerint,incertum 
eft; characteribus enim carebant, quibus res ge- 
ftae memori» mandari potuiflent. Pofteaquam 
vero Michaelrex Conftantinopolitanus , literas 
dlauonicasin Bulgariam anno mundi fexties mil 
Iefrmo quadringente(imofexto,miCflettum pri- 
mum, non ea duntaxat qus tum gerebantur, ve- 
rum etiam quae a maioribus acceperant, &per 
longam memoriam retinuerant,fcribi,inque An- 
nales eorum referri coepta funt ; ex quibus con- 
flat, Coferos populum, a nonnullis Ruthenis tri- 
buti nomine afpreolorum pelliculas de Angulis 
aedibus exegifle, item V uaregos ipfis imperauif- 
fe.De Coferis,vnde,aut quinam fuerint, nihil pr$ 
ter nomen ex Annalibus. de V uaregis itidem,cer 
ti quicquam ab illis cognofcere non potui. Caere 
riim cum ipfi mare Baltheum,8c illud quod PruiV 
fiam,Liwoniam , indequepbft ditionis fuae par- 
tem & 


R.ERVM MOiCO? IT ICARVM 
te a iJwetia diuidit, mare Vuaregum appellaret.'’ 
putabam equidem , aut dwetenies , aut Danos 
aut Prutenos, ob vicinitatem , principes illo- 
rum fuilTe. Iam Ver6, cum Vuagria : famofifsi- 
ma quondam Vuandaiorum duitas &prouin- 
cia, Lubecae & Ducatui Holfatiae finitima fuhTe, 
mareque hoc quod Baltheum dicitur, ab eano- 
men , quorundam lententia, accepiffe videatur, 
illudque ipfum,& finus ille qui Germaniam aDa 
nia,item Prufsiam , Liwoniam , maritimam de- 
nique Mofchowitici imperij partem a dwetia 
feparet, Scadhucapud Rhutenos nomen fuum 
retineat, atque Vuaretzokoie morie,hoc efr, 
Vuaregii mare appei!etur:ad haec, quod Vuan- 
dali ea tempeftace potentes erant, Rhutenorum 
denique lingua,moribus atque religione vteban 
tur:videntur itaq; mihi Rhuteni ex V uagri; s, leu 
Vuaregis potius, principes fuos euocafle, quam 
extemis,& a religione fua,moribu«, idiomateq; 
diuerfis, imperium detulilTe. Cum itaque Rhu- : 
teni aliquando inter fe de principatu contende- 
rent,ac mutuis odiorum facibus inflammati, ex- 
ortis denique grauifsimis feditiontbus decerta- 
rentrtunj Goflomi,Te!,vir &prudens, & magnae 
in Nowogardia authoritatis, in medium confu- 
luit, vt ad Vuaregos mitterent, atque tres fratres, 
qui illic magni habebantur,adfufcipiendum im- 
perium hortarentur, mox audito confilio , lega- 
tis mifsis , principes germani fratres acceduntur; 
veniencesque eo, imperium ipfis vitro delatum, 

1 inter 



COMMENTARII. 4 

inter fe diuidunt . Rurick principatum Nowo- 
gardia: obtinet, ledemque luam ponit in Lado- 
ga,x x« i miliaribus Germanicis infra Nowo 
gardiam magnam . binaus confedit in Albo la- 
cu. Truworvero in principatu Plefcouienli, in 
oppido dwortzech.Hofce fratres originem a Ro. 
manis tra.\'ilf«,gloriainur Rhuteni : a quibus eti- 
am prsefens Mofcho wix princeps,fe gemas du- 
xififefuum afferit. Horum autem fratrum ingref» 
fus in Rufsiam, iuxta Annales , fuit anno mundi; 
(1370. Duobus fine haeredibus defundis , princi- 
patus omnes Rurick fupetftes obtinuit, caftra iii= 
ter amicos & famulos diuifit-moriens filium iu- 
uenen Igor nomine, vna cum regno commendat 
cuida Olech propinquo fuo:quiid,deui£tis mul- 
tis prouiiicijs, auxi carina in Graeciam vfq; tranf- 
ferens, Bifantium etiam ohfedit, & cum trigin- 
ta tribus annis, regpaffet.atq; in caput feu craniu 
fui equiiamolim mortui, pedg forte impegiflet, 
vermis renerrofi morfu Iasius occubuit. Mortuo 
Giechjlgor ducta ex Plefcowia v.rore Oiha, 
imperare .jospit : qui cum exercitu fuo longius 
progrediias, Heracleam & Nicomediam vlique 
perueniiiet, tandem bello fnperatus aufugit, poft 
a M ai diem Drevyiiancrum principe , in quo- 
dam iopo. Gorefte nomiae , vbi etiam fepuitus 
eft-joccidifur.-Filius autem bwatoifaus,quern iit? 
fantem reliquit, cum per.ecatem imperare iion 
poliet, interitii mater Olha regno pratRA?; ad 
quam cum Drewtani viginti internuntios pifif- 


RERVM MOS COVITICARVM 
fentjCum mandatis , vt eorum principi nuberet. 4 
Olhanuncios Drewlianorum viuos obrui iuf- 
fitrfuosque interim legatos ad eos mifit, nimi- 
rum fi fe principem & dominam expeterent , 'vt 
plures atque prseftantiores procos mitterent, 
mox alios feledos quinquaginta viros ad femif- 
fos,in balneo combufsitialiosque legatos iterum 
mifit, quiaduentum fuumannunciarent,iube- 
rentque apparare aquam mullam, aliaque ex nw 
re ad parentandum marito defundo neceffaria. 
Porro ad Drewlianos cum veniffet, maritum de- 
planxit, Drewlianos inebriauit quinque millia 
illorum occidit.mox Chiowiam reuerfa , exerci- 
tum confcripfit : contra Drewlianos progreffa, 
vidoriam reportauit, fugientes in caftrum perfe- 
cuta, obfidioneadintegrum annum prefsic. poft 
interpofitis conditionibus, tributum illis de qua; 
libet domo, tres videlicet columbas, totidemque 
palleres imperat; acceptasque in tributum aues, 
continuo alligatis fub alas igneis quibufdam 
iuftrumentis,dimittit.auoIantes columba:, ad ce- 
des confuetas redeunt , reuolantquf caftrum 
incendunt.inflammato iam caftro diffugientes, 
aut occiduntur, aut capti venduntur. Occupa- 
tis itaque omnibus Drewlianorum caftris , vita 
mariti mortem , Chiowiam reuertitur. Dein 
anno mundi.d4d3.in Graeciam profeda, baptif- 
mum fub rege Ioanne Conftantinopolitano fu- 
fcepifcommutatoque nomine Olhse, Helena vo 
cata efl;ac magnis poft baptifinum a rege mune? 

tibus 


COMMENTARII. 5 

ribus acceptis, domum reuertitur . Haec prima 
inter Rhutenos Chriftiana fuit, vt Annales eo- 
rum teftantur,qui eam Soli sequiparant . Sicuti 
enimfoliplum mundum illuminat, ita & ipfa 
Rufsiam fide Chrilti illuftraffe dicitur. Swatof- 
laum autem filium ad baptifmnm nequaquam 
perducere potuit,qui cum adoleuifset, ltrenuus 
ac promptus ftatim omnes bellicos labores, pe 
ricuiaq; conlueta,non detredtauitrin bello nul- 
la impedimeta,ne vafa quidem coquinaria , ex- 
ercitui fuo permilit, carnibus tollis dutaxat vte 
batut, humirequiefcens, fella capiti fubiefta. 
Vicit Bulgaros, ad Danubium vfq-, progteffus: 
inque ciuitate Perea(law,fedem luam pofuit,ad 
matrem atque confiliarios fuos dicens : Haec 
enim fedes mea, in medio regnorum meorum: 
ex Graecia ad me auferuntur Panodocki , auru, 
argentum, vinum, varijque fructus; exHunga- 
ria, argentum & equi; exRulsia ,Schora, cera, 
mel,ferui. Cui mater; Iam iam moritura funi, tu 
me vbicunque volueris lepelito: itaque poft tri- 
duo moritur, atque a nepote ex filio Vuolodi- 
mero iam baptifato in numerum fanet orum re- 
fertur, diesq; vndecimos Julii facer illi dicitur. 

Swatoslaus, qui poft obitu matris regnabat, 
diuifitprouincias filijs ; Ieropolcho Chiowia, 
Olegae Drewlianos , Vvolodimero Nowo- 
gardiam magnam. Nam Nowogardenfes im- 
pulfu cuiufdam mulieris Dobrins,V uolodime 
rum principem impetrarunt, erat enim Nowo- 
gatdiae ciuis quidam Calufcza paruus didtus, 

B qui 


RERVM MOSCOVITICARVM 
qui habuit duas filias, Dobrinam & Malufcha. 
Malufcha eratin gynaecio Olhae,quam imprae- 
gnauerat Swatoslaus , &ex ea Wolodimeru 
fufceperac. Swatoslaus cum fili) s profpexiflfet, 
pergitinBulgariam,Pereaflaw ciuicatem obfi- 
det.capicque : Bafilio & Conftantino regibus 
bellum denunciat : at hi legatis mifsis pacem 
pofcebant,& quantum exercitum haberet, co- 
gnofcere ab eo propterea cupiebant,quod tribu 
tum daturos fe iuxta numerum exercitus, fed 
falfo,pollicebantur.mox cognito militum nu- 
mero, exercitum fcripferunt. Poft cum vterque 
exercitus conueniflet , Rhuteni Grascorum 
multitudine terrentur:quos cum pauidos vide 
ret Swatoslaus ,inquit:Quia locum non video, 
Rhuteni,qui nos tuto capere poffet; terram au 
tem Rufsiae tradere inimicis , nunquam in ani 
mum induxi : fortiter contra illos pugnando, 
aut mortem oppetere, aut gloriam reportare, 
certum eft. Etenim fi ftrenue puguando occu- 
buero, nominis immortalitatem : fi vero fugia, 
perpetuam inde ignominiam fum relaturus,& 
cum hoftium multitudine circumuentus effuge 
re non liceat, ftabo ergo firmiter, caputq; meu 
in primaacie,pro patria, omnibus periculis ob- 
ijciam. Cui milites: Vbi caput tuum, ibi &no- 
ftrum.Mox confirmato milite, in aduerfumho 
liem raptus,magno impetu fafto, victor euadit. 
Terram dein Gr^corum vadantem, reliqui Gras 
ciae principes muneribus oppugnant.aurum au 
tem & panadockmifvt eft in Annalibus jmune 

ra 



COMMENtARtI. 6 

ta cum fpreuiflet,recufaffetq; , veftimenta aute 
& arma a Grsecis iam denuo libi miflfa accepit 
fet:tan£a eius virtute, Graeciae populi permoti, 
reges Tuos conuenientes: Et nos, inquiunt, fub 
eiufmodi rege eflfe cupimus, qui non aurum, fed 
arma magis amat. Appropinquante Conftanti- 
nopolim Swatoslao, Graeci magno fe redimen- 
tes tributo , eum a finibus Graeciae auertunt, 
quem tandem anno mundi. 6480. Cures prin 
ceps Pieczenigormn, ex infidus interfecit, &ex 
cranio eius poculum faciens, auro circundato,li 
teris in hancfententia fignauit : Quaerendo alie 
na,propria amifit. Mortuo Swatoslao, quidam 
ex eius primoribus Swadoit nomine, Chiowia 
ad Ieropolchum profectus, maximo eum follica 
tans opere atque Audio , quo Olegam fratrem 
regno expelleret, qudd filium fuum Lutam ne 
cailet.Ieropolchus eius perfuafione adduflus, 
bellum fratriinfert:exertitumq; eius , Drewlia- 
nosfcilicet, profligat . Olega autem fugiens in 
quoddam caftrum,a fuis exdufus, impetuq; fa- 
fto ,exquodam ponte detrufus ac deiedus, 
multis fuper eum cadentibus , mifere adobrui- 
tur.Ieropolchus caftro occupato fratrem quae- 
rens, corpus eius inter cadauera repertum, & ad 
luum confpeftum allatum afpiciens.-S wadolte, 
inquit, ecce hoc tu concupiuifti , poft fepelitur. 
Interfe&um fepultumq-, Olegam, cum V uolodi 
metus accepiffet,reli&a N owogardia, vitra ma 
re ad V varegos profugit.Ieropolchus aute No- 
vvogardisg fuum locum tenentem imponens, 
B 2 totiu» 


RERVM MOSCO VITICARVM 
totius Rufsiae monarcha efficitur. Vvolodime- 
rus Vuaregorum auxilio comparato , reuerfus, 
locum tenentem fratris Nowogardia expulit, 
fratrique bellum prior denunciat,fciebat enim, 
iplum contra fe arma fumpturum. Interea tem- 
poris mittit ad Rochwolochdam principem 
Pefcowiaef nam & ipfe ex V uaregis illuc com- 
migrauerat ) & filiam fuam Rochmidam vxore 
petitffilia autem non Vuolodimero, quod eum 
ex illegitimo thoro natum fciebat, fed Iercpol- 
cho fratri, quem breui fe pariter expetiturum pu 
tabat,nubere voluit . Vuolodimerus, quodre- 
puifam pailus effet, R o ch wo 1 o chd ae bellum in- 
fert reumque vna cum duobus filijs occidit. 
Rochmidam vero filiam libi iungit, atque poli 
Chiowiam contra fratrem progreditur. Iero- 
polchuscum fratre inire praelium cum non au- 
deret, ocdufit fe Chiowite . Vuolodimerus du 
Chiow oppugnat, occultu mittit nuncium ad 
Rlud quendam Ieropolchi intimum conbliari- 
umrquem patris appellatione dignatus, ratione 
interficiendi fratrem ex eo petit, intellecta peti- 
tione V uolodimeri, pollicetur Blud femet domi 
numfuum interfedcurum, confulens Vuolodi- 
mero, caftru vt oppugner: leropolchum autem 
monet, in caftro ne maneat, exponens multos 
exfuisad Vuolodimerudefeciffe. Ieropolchus - 
confiliario fuo fidem habens, fugitRoden, ad 
oftia Iurfae, feque ibi aduerfus fratris vim tutum 
fore putat. Vuolodimerus deuicta Chiowia,Ro 
den exercitum transferens, longa & graui obli- 

dione 



COMMENTARII. 7 

dione Ieropolchum premit . Poft longa inedia 
ex'naufti,cum obhdionem tolerare diutius non 
poffent,confulit Blud Ieropokho , vt pacem 
cum fratre, fe longe potentiore, faciat. Vuolo- 
dimero autem interim nihilominus nunciat, 
fe libi fratrem fuum mox traditurum , adduflu- 
rumque. leropolchus lecutus confiliumipfius 
Blud, fratris le arbitrio atque poteflati permit- 
tit, conditionem hanc vitro offerens , nempe, 
quicquid ex gratia iua libi rerum conceffurus 
e(Tet,in eo fefe gratum futurum . V uolodimero 
conditio oblata, haudquaquam difplicet . Mox 
Blud monet dominum, vt ad Vuolodimerum 
iret.-quod tamen V uerafco pariter Ieropolchi 
confiliarius prorfus dilfuadet . fed huius confi- 
lium negligens , ad fratrem pergit, ingrediens 
per portam, a duobus Vuaregis , Vuolodime- 
ro interim ex quadam turri delpiciente , occi- 
ditur, quo faflo, fratris vxorem natione Grae- 
cam ituprauit : quam Ieropolchus pariter, 
priufquamin vxorem duxilTet, monialemim- 
pregnauerat . Hic Vuolodimerus multa idola 
thiowiae inftituit . primum idolum , Perum 
diftum, capite argenteo, cetera lignea erant, 
alia, Vslad, Corfa , Dafwa , Striba , Simaergla, 
Ivlacofch, vocabantur*, quibus immolabat, quae 
alias Cumeri appellabantur. Vxores habuit plu 
rimas. ex Rochmida autem fufcepit Ifoslaum, 
Ieroslaum,Serwoldum,& duas filias. Ex Grce- 
ca,Swetopolchum.Ex Bohema,Saslaum: item 
ex alia Bohema,Swatoslaum,Stanislaum . Ex 
B 5 Bulga- 


R E R V M M0SGOVITIGARVM 
Bulgara jBoris & Chleb. Habebat praeterea in 
alto caftro trecentas concubinas:in Bielgrad, fi- 
militet trecentas: in Bereftowo, Selwi ducen- 
tas. V uolodimeius cum fine impedimento to- 
tius Rufsiae effet monarcha faftus : venerant ad 
eum exdiuerfis locis Oratores,hortantes : vt fe 
eorum lectae adiungeret. V arias autem cum vi- 
deret fedaSjtnifit & ipfe Oratores fuos,qui per- 
quirerent conditiones & ritus lingularum fe- 
darum.tandem cum alijs omnibus fidem Chri 
ftianam Graeco ritu praetuliffet , elegilTetque , 
mifsis oratoribus Conftantinopolim ad Bafi- 
!ium & Conftantinum reges, Annam fororem, 
vxoremfibifi darent,fe fidem Chrifti,cum om- 
nibus fubditis fuis fufcepturum : & reftitutu- 
rum illis Corfun , & alia omnia , quae in Graecia 
pofsideret, pollicetur. re impetrata , conflitui- 
tur tempus, eligitur locus Corfun: quo cum ve- 
niffent reges , baptifatus eft Vuolodimerus . 
commutatoque nomine Vuoloditneri,Bafilio 
illi nomen imponitur. Nuptijs celebratis, Cor- 
fun vna cum alijs, ficuti promiferat , reftituit. 
Haec ada funtanno mundi d4.69.aquo tempo^ 
re Rufsia in fide Chrilti permanfit. Anna mori- 
tur xxili anno poft nuptias: Vuolodime- 
rus vero anno poft obitum vxoris quarto decef- 
fit. Is duitatem intra Vuolham & Occam Hu- 
mos litam condidit , quam a fuo nomine V uo- 
lodimeriam nominauit, eamqueRhufsiae me- 
tropolim conftituit. Interfandos tanquamA- 
poftolus, folenni die videlicet x v Iuli; , quo- 
tannis 



COMMENTARII. 8 

tannis veneratur. Mortuo Vuolodimero , difsr 
dentes inter Te fili; eius, varie de regno prasfu- 
mentes , decertabant , adeo vt qui potentior ef- 
fet,alios fe inferiores imbecillioresue opprirne- 
ret,regnoque pelieret.SwatopoIchus , qui prin- 
cipatum Chiowienlem vi occupauerat, confti- 
tuerat ficarios , qui fratres fuos Boris & Chleb 
conficerent. Interfetthcommutatis nominibus, 
hic Dauid , ille vero Romanus vocati,in fanfto- 
rum numerum connumerati funt: quibus etiam 
X x 1 1 1 1 dies Iuli; facer eft conftitutus. Fratri- 
bus porro fic difsidentibus , nihil dignum me- 
moria interim ab eis geftum eft:nifi proditio - 
nes,infidias,fimultates , inteftinaque bella audi 
re velles. V uolodimerus Sewoldi filius,cogno - 
mento Monomach, vniuerfam Rulsiam iurfus 
in monarchiam redegit, relinquens poftiein- 
fignia quaedam,quibus hodierno die in inaugu; 
randis principibus vtuntur. Moritur V uolodi- 
merus anno mundi 6d;3.necpofteum fili; eius 
neque nepotes quicquam pofteritate dignum, 
vfq j ad tepora Georgij & Bafilij,geiferunt:quos 
Bati rex Tartarorum bello vicit, interemitque.* 
Vuolodimeriam, Mofcowiam 3 atque bonam 
Rufsiae partem ex'ui'sk,& depraedatus eft. Ab eo 
tempore, anno fcilicet mundi 6745. vfquead 
praebentem Bafilium, omnes fere Rufsise princi- 
pes Tartarorum non folum tributari; erant> 
verum etiam Tartarorum arbitrio Rhutenis 
ambientibus finguli principatus deferebantur. 
Lites deniq; inter illos de fuccefsione principa- 

B 4. tuum 



RERVM MOSCOVITICARVM 
tuum , aut hcereditatum gratia exortas , licet 
Tartari difcernente5,cognofcetesqj decidebat, 
nihilominus tamen bella fepe inter Rhutenos 
& Tartaros oriebantur.-inter fratres autem va- 
rij tumuItus,expulfiones & permutationes re- 
gnorum & ducatuum erant.Nam dux Andreas 
Alexandri, impetrarat magnum ducatum , que 
cum occupaffet Demetrias, frater Andreas im- 
petrato Tartarorum exercitu , illum expulit, 
muitaque nepharia per Rufsiam perpetrauit. 
Item dux Demetrius Michaelis, interfecit apud 
Tartaros ducem Georgium Danielis . Asbeck 
Tartarorum rex, arrepto Demetrio, capitali eu 
poena affecit. Contentio erat de magno ducatu 
Twerenu,quem dux Simeon Ioannis, cum a 
Tartarorum rege Zanabeck peteret, annuum 
abeo tributum pofcebat: quod ne penderet, 
primores largitione corrupti, pro eo interceden 
tes effecerant.Deinde anno. 6886. magnus dux 
Demetrius vicit bello magnum Tartarorum re 
gem, nomine Mamaij.Ite tertio anno poft, eun 
dem iam denub vfqueadeo fudit , vtplus quam 
tredecim milibus paffuu terra cadaueribus ob- 
ruta effet. Anno poft eundem confliftum fecu n 
do,fuperueniesTachtamifch rex Tartarorum, 
Demetrium profligauit, Mofcowiam obfedit 
&occupauit. interempti ad fepeliendum oc- 
toginta vno rublo redimebantur: fumma com- 
putata tria millia rubiorum fuit . Magnus 
dux Bafilius , qui praelidebat Anno 6 o o 7 . 
Buigariam , quae ad Vvolitiam lita eft , occu- 



COMMENTARII. 9 

pauit jTartarosqueeiecit. Is Bafilius Demetri; 
reliquit vnicum filium Bafilium : quem cum no 
diligeret , quod Anaftafiam vxorem , ex qua il- 
lum fufceperat, adulteri) fufpeftam haberet,ma- 
gnum ducatum Mofcowise non filio mori- 
ens,fed Georgio fratri luo reliquit. Cum autem 
pleriqueBoiaronum filio eius j tanquam legiti- 
mo hffredi atque fucceHori,adhasreret:animad- 
uertens hoc Georgius, ad Tartaros properat: 
fupplicat regi,vt Bafilium accerfat, atque vtri iu 
re ducatus debeatur, decernat. Rex impulfu cu- 
iufdam confiliarij fui, qui partes Georgi/ foue- 
bat,pr*fente Bafiiio,cum fententiam pro Geor 
gio diceret: prouolutus ad genua regis Bafilius, 
orat, fas vtfitfibi loquendi. Mox annuente re- 
ge, inquit: Quanquam tu fententiam fuper lite- 
ris mortuis tulifti, fpero meas tamen , quas mi- 
hi figilloaureo communitas dedifti, quod velles 
ms magno ducatu inueftire, adhuc viuas, longe 
maioris efficaciae atque authoritatis effe. rogat- 
que regem, vt verborum luorum effet memor, 
promilsisque ftare dignetur. Ad haec rex , iufti- 
us elTerefpondit, viuarum literarum promifla 
Seruare , quam mortuarum rationem habere. 
Tandem Bafilium dimittit , ducatuque inuefti- 
uit. Molefte id ferens Georgius , exercitu con- 
gregato, Bafilium expulit: quod Bafilius fufque 
Seque tulit:feque in principatum Vgliftz , libi a 
patre reli£lum,recepit. Georgius magno duca- 
tu, quoad vixit, quiete potitus eft, quem tefla- 
mento nepoti fuo Bafilio legauit:qu6d An- 

£ 5 dreas 



RERVM MOSCOVITIC ARVM 
dreas & Demetrius,filij Georgii, ceu priuati hq 
reditace,grauiter tulerunt.atque ideo Mofcowi 
am oblederunt. Bafilius , qui monafterium fan- 
fti Sergij ingreffus erat,cum haec audiret , illico 
exploratores conftituit: prsefidijsque dilpofitis 
cauit,neex improuifo opprimeretur. Quodeu 
animaduerterent duo illi fratres , inito confilio, 
certos currus armato milite complent, ac veluti 
mercibus onuftos e6 mittunt, qui hinc inde du* 
fti, demum fub noftemiuxta vigilias conftitere. 
Qua occafione adiutus miles , intempefta nofte 
fubito fe curribus expediens , excubitores nihil 
periculi fufpicantes inuadit,capitq;. Capitur & 
Bafilius in monafterio , atque excaecatus adV- 
glifcz vna cum coniuge mittitur. Poft Demetri 
us,vbi infeftam fibi communitatem nobilium, 
earnq; adBafilium caecum deficere videt, mox 
Nowogardiamprofugit,relinquensfiliumloan 
nem : exquopoftea natus eft Bafilius Semec- 
zitz, qui etiam me tum in Mofcowia exiftente, 
in vinculis detinebatur, de quo infra plura. De- 
metrius autem diftus fuit cognomento Semec- 
ka,vnde omnes ab eo defeendentes Semeczitzi 
cognominantur.Tandem Bafilius caecus , Bafi- 
iij filius, quiete magno ducatu potitus eft. Poft 
Vuolodimerum Monomach, vfque ad hunc Ba 
filium, Rufsia carebatmonarchis. Filius autem 
huius Bafilij,Ioannes nomine,felicifsimus fuit, 
nam fimul vbi Mariam , fororem magni ducis 
Michaelis Twerenfis , vxorem duxiffet, foro- 
rium expulit, Sc occupauit magnum ducatum 

Twe- 



JO 


COMMENTARII. 

T werenfem,deinda edam Nowogardiam ma; 
gnam;cui poftea omnes ali; principes , magni- 
tudine rerum a fe geftarum commoti, feu timo- 
re perculfi, feruiebant. Rebus deinde feliciter 
procedentibus, titulum magni ducis Vuolodi- 
meriae , Mofcowiae & Nowogardia libi vfur- 
pare, monarcham denique fe totius Rufsias ap- 
pellare coepit. Hicloannes fufcepit e* Maria 
filium Ioannem nomine , cuiin confortem iun- 
xerat filiam Stephani illius magni Vuaiuodse 
Moldauite.-qui Stephanus Mahumetem Thur- 
earum , Matthiam Hungarise , & Ioannem AI- 
bertum Poloni3e, reges proftrauerat. Mortua 
priore coniuge Maria , Ioannes Bafilij alteram 
vxorem durie, Sophiam , filiam Thoms,late 
quondam in Peloponnefo regnantis : fili; in- 
quam Emanueiis , regis Conftantinopolitani, 
ex Palaeologorum genere: ex qua fnfcepit quin- 
que filios, Gabtieiem: Demetrium , Georgium, 
Simeonem, sk Andream : eisque viuens adhuc 
patrimonium diuifit, Ioanni primogenito mo- 
uarchatum referuauit , Gabrieli Nowogardi- 
am magnam confignauit , c ceteris alia iuxta ar- 
bitrium 1'uum attribuit. Primogenitus Ioannes 
moritur , relido filio Demetrio : quem auus in 
patris mortui locum, iuxta confuetudinem mo; 
narchatu inueftiuerat. Aiunt Sophiam hanc fu 
ifle aftutifsimam, cuius impulfu dux multa fe- 
cit . Inter esetera induxille maritum perhibe- 
tur , vt Demetrium nepotem monarchatu 
moueret , inque eius locum praeficeret Ga- 
brielem. 


> 


RERVM MOSCOVITICARVM 
brielem. Perfuafus namque dux ab vxore , De- 
metrium in vincula conijcit, detinetque . tan- 
de moriens,eidem ad fe adduci iuffo: Chare,in- 
quit,nepos.peccaui in Deum & te , quod carce- 
tibus mancipatum te afflixi, teque iuita heredi- 
tate fpoliaui . iniuriam igitur a me tibi illatam, 
ebfecro mihi remitte.-liber abi, iureque tuo vte- 
re . Demetrius hac oratio ne permotus , noxam 
auo facile condonat. Egreffus autem Gabrielis 
patrui iuffu comprehenditur, inq; carceres con- 
ijcitur.Ali; fame illum ac frigore, pars fumo fuf- 
focatum putant.Gabriel,viuente Demetrio,gu- 
bernatoremfege(sit:eovero mortuo,principa- 
tum tenuit, non inauguratus , Gabrielis dunta- 
xat in Bafilij nomine commutato. Erat loanni 
magno duci ex Sophia, lilia Helena, quam colio 
cauit Alexandro magno duci Lithuaniae, 'qui 
poltea rex Poloniae declaratus eft. Sperabat Li- 
thuani iam grauifsimas vtriufq; principis difcor 
dias eo matrimoniofopitasfore.-atlonge gra- 
uiores inde exortae funt . Infponfalibus namqj 
conclufum erat , vt templum Rhutenico ritu in 
caftro Vuilnenfi,deftinatoloco exaedificaretur, 
eique certae matronae ac virgines eiufdem ritus 
iungerentur . quae cum aliquanto tempore fieri 
negligerentur, fumit focercaufam belli contra 
Alexandrum:& triplici exercitu inftru£lo,cotra 
eum progreditur, primum verfus prouincia Se- 
weram in meridiem ,fecundu vero in Occiden- 
tem contra Toropecz & Biela inftituit, tertium 
« medio verius Drogobulch & Smolenczko 

collo- 



COMMENTARII, n 

coilocat.ab i) s exercitu in fubfidijs retinet, quo 
ei maxime, contra quem Lithwanos pugnatu- 
ros animaduerteret, fuccurrerepoflfet. Poftqua 
autem ad fluuium quendam V uedrafch vterque 
exercitus veni fiet, Lithuani duce Conflati tino 
Oftroskij maxima procerum & nobilium fre- 
quentia fepto, ex quibufdam captiuis numerum 
hoftium ac ducum quoq;cum cognouiflent,ma 
gnam fpem profligandi hoftem concipiunt.Por 
ro cum fluuiolus conflictu impediret, ab vtrifq; 
trafitus feu vadu quaeritur. Primi autem Mofci 
aliquot, fuperata ripa, Lithuanos ad pugnam la 
cefiunt.-atq; illi haud timidi refiftunt,eosq; infe 
quuntur, fugant, vltraq; fluuiolum pellunt.mox 
vtrinq; acies committuntur, praeliumque atrox 
oritur.Interea dum vtrinq; eode ardore animo- 
rum acriter certarent, exercitus in incidijs collo 
catus, que paucifsitni Rhuteni adfuturum fcie- 
bant, ex latere in medios ho fles inducitur. Li- 
thuani metu perculfi.dilabuntur: imperator ex- 
ercitus vna cum pleriiq; nobilibus capitur: reli- 
qui perterriti,caftrahofti concedunt.-fe&arces, 
Drogobufch,Toropecz, & Biela pariter dedut. 
Exercitus vero, qui meridiem verius proceflerat 
cui praeerat dux Machmethemin Tartarus rex 
Cafani,forteBrensko ciuitatis pnefe&um, que 
vernacula lingua Vuaiwodam vocant, compre 
hendit,Brenskoque duitate potitur. Duopoft 
germani fratres,Bafilij patrueles , alter de Stara- 
dub, alter vero Semeczitz didi , bonam partem 
ptouincias Sewer* pofsidentes , alioqui Li- 

thwa- 


- 


thwaniae ducibus obedientes, imperio Mofci 
fe tradunt. Sic vnico confliftu , & eodem anno 
adeptus erat Mofcus , quas V uitoldus magnus 
dux Lithwaniae multis annis , maximisque la- 
boribus abtinuerac. Pono cumhifce captiuis 
Lithw anis, Mofcus crudelius egit, grauilsimis 
cathenis vin&os detinuit .- egitque cum Con- 
ftantino duce, vt relicto domino naturali, fibi 
1'eruiret.qui cum aliam fpem elabendi non habe 
ret, conditionem accepit, obftriSusquegrauif- 
fimo iuramento,liberatus eft. Huic porro quam 
uis praedia poffefsionesque pro flatus fui con- 
ditione attributae elfent,ijs tamen placan ac de- 
tineri adeo non poterat, vt ad primam occafio- 
nem, per inuiasfyluas redierit. Alexander rex 
Poloniae , magnus dux Litbwaniae , qui perpe- 
tuo magis pace quam bello gaudebat, relidiis 
omnibus prouincijs & caftris a Mofco occupa- 
tis, liberatione fuorum contentus , pacem cum 
focero fecit. Is Ioannes Balilij adeo fortunatus 
erat, vt praelio Nowogardenfes , ad fluoium 
Scholona fuperarit, victos adegit, certis condi? 
tionibus propofitis, fevt dominum & princi- 
pem agnofcerent,magnam eis pecuniam impe- 
rauit: vnde etiam conftituens prius ibi locum 
tenentem fuum,abijt.quo , exaciis tandem fep- 
tem annis, reuerlus , duitatem ingreditur auxi- 
lio archiepilcopiTheophili-.incolas ad miferri- 
mam feruitutem redegit : arrepto argento 8c 
auro -.ablatis denique omnibus ciuium bonis, 
inde vitra trecenta plauftrabene onufta abue- 



COMMENTARII. 12 

xit . Ipfe femel duntaxat bello interfuit , cum 
principatus Nowogardiae& Twetenlis occu- 
pabantur.alias praelio nunquam adeffe iblebat, 
8c tamen vi&oriam fempet reportabat: adeo, 
vt magnus ille Stephanus Moldawias palati- 
nus , crebro in conuiuijs eius mentionem faci- 
ens, diceret : Illum domi fedendo & dormitan- 
do imperium fuum augere , i'e vero pugnando 
quotidie vix limites defendere poffe. Ille etiam 
reges Cafani ex voluntate fua conftituit, aliqua 
do captiuos reduxit, a quibus tamen poftiemb 
fenex maxima ftrage profligatus eft. Ille ide pri- 
mus caftrum Mofcowias,luamq; fedem,vtho# 
die cernitur, muro communiuit.Mulieribus por 
ro vfque adeo infenfus erat,vt eius conlpe£fu,fi 
quae forte obuiam fibi veniffent, tantum non 
exanimaretur. Pauperibus a potentioribus op- 
prefsis , iniuriaque affectis, aditus ad eum non 
patebat . in prandio plerunque adeo fe potu in- 
gurgitabat, vtfomno opprimeretur, inuitatis in 
terim omnibus timore percullis , filentibusque: 
experredlus, oculos tergere, ac tum primum io- 
cari, & hilarem fe conuiuis exhibere folebat. 
Caeterum etfi potentifsimus erat, Tartaris ta- 
men obedire cogebatur. Aduenientibus namq; 
Tartarorum Oratoribus, extra ciuitatem obuia 
procedebat , eosque fedentes lians audiebat, 
quam rem vxor eius Graeca tam grauiter tulit» 
vt quotidie diceret, fefe Tartarorum feruo nu- 
pfilTe-.atqueideohancferuilem confuetudinem» 
vt aliquando abijceret , marito perfuafit , vt 

agritu- 



RER.VM MOSCOVITICARVM 
segtitudinemT artaris aduenientibus fimularet. 
Erat in caftroMofcowiae domus, in qua habita 
bant Tartariivtomnia quae Mofcowiae ageren 
tur,intelligeret. quod cum ferre vxor pariter no 
polset, certos Oratores inftituit, munera amp ia 
Regitis Tartarorum mittit,fupplicado, vteam 
fibi domum concederet,donaretque : vifione e- 
tenim diuina commonitam, templum fe eo loci 
sedificaturamrita tamen, vt aliam domu Tarta- 
ris fe afsignaturam polliceretur. Confentithoc 
reginardiruitur domus , templumqi eo loco ex- 
truitur . fic caltro eiecti T artati , domum aliam 
nec viuentibus adhuc, nec mortuis iam ducibus 
confequi poterant. 

Moritur autem Ioannes ille magnus, anno 
mundi 70*4. cui filius Gabriel , poftea Bafilius 
di£lus,magnus duxfuccefsit, habens in captiui- 
tate Demetrium nepotem ex fratre, qui auo ad- 
huc viuente iuxta gentis confuetudinem legiti- 
mus monarcha creatus erat: & ob id viuo ad- 
huc,atq; etiam mortuo poft nepote , folenniter 
Bafilius creari monarcha noluit. Patre multis re 
bus imitatus eft:ea qua: fibi reliquerat pater; in- 
tegra cuftodiuit :ad haec multas prouincias non 
tam bello, in quo eratinfcelicior , qua induftria, 
imperio fuo adiecit.quemadmodum pater No- 
wogardiam magna in feruitute fuam redegerat, 
ita & ipfe Plefcowiam, foriam vrbemritem inii 
gnem principatu Smolenczko,qui plus qua cen 
tum annis fub ditione Lithwanoru fuerat,adep 
tus eft . mortuo etenim Alexandro rege Polo- 

nise. 



COMMENTARII. 

nise,etfi belli caufam contra Sigiimundum re- 
gim Polotiise & magnum duceni Lithwanise 
nullam haberet, tamen quia regem ad pace ma- 
gis quam bellum inclinatum, Lithwanos vcrd 
bellum pariterabhorrentes videret,occafionera 
belliinuenit. Sororem videlicetfuam, Alexan- 
dri relidam, dicebat ab eis minime pro dignita- 
te tra&ari: Regem praeterea Sigifrnundum infi- 
mulahat,Tartaros contra fe concitauille.Qua- 
re bellum indicit, Smolenczko oblidet, admo- 
tis tormentismequicquam tamen oppugnat.In 
terea Michael Lynczky , exprincipum Rhute- 
norum nobili flemmate & familia ortus , qui 
quondam fummam rerum apud Alexandrum 
tenebat, ad magnum ducem Mofcowiae profii 
git, quemadmodum infra patebit : mox Bafilifi 
ad arma hortatur, eique promittit, fe Smolencz- 
ko,fi iam de nuo obfideretur,expugnatururmea 
tamen lege,vtlibi hunc principatum Mofcusco 
cedat.Poft cum ad conditiones a Michaelepro 
politas altenfus eifet Balilius, atque Smoiencz- 
ko graui iam denuo premeret obfidione,Lyncz 
ky padlionibuSjleu largitione verius vrbe poti- 
tus,militiaeque praefectos omnes fecum in Mof 
cowiam duxittvno duntaxatexcepto , qui ad 
dominum fuum, nullo proditionis crimine fibi 
confcius,redierat.reliqui vero centuriones cor- 
rupti pecunia & muneribus,redirein Lithwa- 
niam non audebant:& vt culpae fuse patrocini- 
um prsetenderent,iniecerunt metum militibus: 
dicente», II Lithwaniam verfus iter arripiemus, 

C pafsim 



RERVM M OSCOVITICARVM 
pafsiin aut fpoKabtmur aut occideremur, quo 
malo perculti milites , omnes in Mofcowiam 
pertecti fune, itipendioque Principis aluntur. 

Hac victoria elatus Balilius, exercitu fuueen 
ti main Lithwaniam progredi iubet: ipfe vero 
in Jmolenczko manet. Dein cum aliquot pro* 
pinquiora caftra & oppida deditionecapra ef- 
fer, t, tum primum Jegilmundus rexPolonif ob 
fefsis iuSmo‘enczko,coafto exercitu auxilium, 
fed tardius, mifit. mox occupato dmolenczko, 
vfaiLicwaniarrrverfus M olei exercitum ise ani* 
maduertit, ipfe Borifow iuxtafluuium Berefina 
fitu<Ti,aduoiat,afcjue inde exercitu fuu Conftan 
tino Oftroskij duce dimittit, qui cum attigrlfet 
Borptlhenem , circa Orfam.op pidum , quod a 
•fmolenczko x X H 1 1 milliaribus Germanicis 
duta.t, aderat tum iam exercitus Mofci circiter 
exftogin ta milia.-Lithwanicus autem non exce- 
debat triginta quinque milia hominum, adiun- 
fiis tamen aliquot bellicis tormentis: Conftan- 
tinus menfe.Septemb. dies anni. 1514.. ftrato po- 
te, pedite vitra Borvftliere , iuxta Orfam oppi- 
dum, transfert: equitatus autem anguftum va- 
dum fubipfocallroOrfsfuperat. Mcx vbi di- 
midia pars exercitus Boryfthenem tranlifle,nun 
ciatur loanni Andreae Czeiadin , cui fummare- 
rumiMolco erae commiiTa.vt hanc e>ercitus 
partem iiiuaderet,contereretq;.Atillerefp6dit: 
Si parte hanc exercit^opprefserimus/upererital 
terse pars,cui forte ali® iugi copif pollent, atqj 
ia nobis matus periculum imminsrst.expefte- 


COMMENTARII. 14 . 

fflns tantifper , dfrtotus exercitus transferatur, 
tantf enim Uiriuioftrae vires, vc fine dubio, nec 
magnolabofe,huc exercitu aut opprimere , aut 
circumuentu Mofcowiam vfq;,veluti iuroenra 
agerepofsirnus,Tande,quod vni.um reiiaf, to- 
tam occupemus Lijrbwania.Inteiim appropio* 
quabat exercitus Lith\vanicus,P6ionis& exrer 
no rnuite.mixtus:& eo quatuor millib. paflmtn 
ab Orfa ptoceisiifctjVterq; fubfiflit, Mofcorum 
duae alae longius ab exercitu recefferat , vt hoite 
a tergo circumuenirent : acies autem inlttucta 
in medio liabat , fubdudis quibufdamiri fron- 
te, qui holiem ad pugnam laceiTerent.Ex aducr- 
lb Lithwarrus diuerias capias, ordine longo coi 
locabat, finguli etenitrt principatus , fure gentis 
copias, ■& ducem miferant. atque ita lingulis fu- 
us in acie dabatur locuscTandem cohortibus in 
fronte coftitutis, Mofci cafsicum canentes, pri- 
mi in Lithwatvos impeto faciunt.illi haud timi- 
di refift5t,eosque repellunt., quibus mox ali);, in 
auxilium mifsi, vicifsim ILithwanos in fugam 
conuertunt.ficaliquoties vtraq; parsnouisfub 
fidi j s auda, alteram repellebat. Poliremo maxi- 
ma vi certatur.Litlmatri ftndio cedentes ad lo- 
cum, vbi tormenta bellica coHecauerant , ea in 
Mofcos infequentes conuertunt 'extremam que 
aciem eoruin tubfidijs ardius collocatam , feri 
unt rurbant.dirimuntque.Hoc nouo belli gene 
re Mofci,qui primos duntaxatin acie cum hofte 
confligentes, in periculo efle putabant, terretur: 
luibatiq;, primam aciem iamiam tufam putares, 
V' *" G * fugam 


RERVM MOS COVITICARVM 
fugam capeflunt. quos Lithwani oonuerfi,om- 
nibus copijs effufis infequuntur, fugant, caedut- 
que.Hanc caedem fola nox ac fyluas dirimerut» 
Eft inter Orfam & Dobrownam ("quae quatuor 
mil.Ger.diftant ) fiuuius Cropiwna didtus : in 
cuius dubijs & altis ripis fugientes , tot Mofci 
fubmerfifunt , vt curfus fluminis impediretur. 
Capti lunt in eo confliftu omnes militi* pr*fe 
fiiac confiliarij:quorumpr*ftantiores, Confla 
tinus fequenti die lautifsime accepit , dein ad 
Regem mificqui per caftra Lithwanica funt di 
ftributi . Ioannes Czeladin cum alijs duobus 
praecipuis ingrauefcentisiam aetatis ducibus,ha 
bebatur in ferreis compedibus Vuilne.hos ego, 
cu i Caelare Maximiliano legatus in Mofcowia 
miflus eflem.permittente Rege Sigifmundo, ac 
cefsi, cosque confoiabat : aureos prsterea ali- 
quot, obfecrantibus mutub dederam. Princeps 
pono accepta Aiorum clade, Smolenczko conti 
nuo relinquens,in Mofcowiam fugit:& ne ca- 
ftrum Drogobufch Lithwani occuparent, ince- 
di iubet.Lithwanicus exercitus reda Smolencz 
ko ciuitatem contendit, fed capere eam non po 
tuifquod praefidijs impolitis, Mofcus eam bene 
firmatam reliquerat:& quod hyems impendes 
obfidionem impediebat : tuqudd plurimi poli 
confli&um praeda onufli, fatis fe effeciffe rati, 
domum repetebant;deniq* qudd neq; Lithwa- 
ni,neque Mofci expugnare arces , aut vi capere 
norunt. Ex ea autem vi&oria,pr$ter recuperata 
citra Smolenczko tria cafira. Rex nihil reporta- 

uerat. 


COMMENTARII. 

uerat.Anno pofthunc contliQum quarto, mi- 
fit in Lithwaniam exercitus Mofcus, atque in- 
tra meatus D winae fluuij & Poioczko caftrum 
confedit.-ac inde bonam exercituspartem,quae 
Lithwaniam abafla praeda caede & incendijs 
depopularetur, dimifit. Albertus GaftoldPo- 
loczkij Vvajmodavna noftium egreffus, flumi 
ne fuperato,aceruum foeni,quod ad longam ob 
fidionem congelTerant Mofci, incendi t,hoftem 
inuadittquorutnali) caefi ferro,alii fugiendo fub 
merfi,alij capti, pauci euaferunt,caeteri,qui pala 
tes Lithwaniam vallabant, pars in locis diuer- 
fis deui£ti,ali; in Ijpluis. errantes a colonis truci- 
dati funt. 

CafaiT regnum Mofcus quoque eo tempore, 
tam nauali quam equeftri exercitu erat aggref- 
fus,fedreinfe&a,amifsis quamplutibus militi- 
bus rediftiPorrb princeps ille Bafilius , etfiin 
bello effet infcelicifsimus , nihilominus tamen 
afuis l‘emper,tanquam res fcelicitergereret,lau- 
datUK&cum nonnunquam vix dimidia mili- 
tum pars domum redierit, tamen ne vnum qui- 
dem praelio elle amiffum divitant . Imperio, 
quod in fuosexercet,omnes facile vniuerfi or- 
bis monarchas fuperat . & id quod pater incce- 
pteratyipfe perfecit : nimirum omnes principes, 
& alios quoluis omnibus caftris ac munitioni- 
bus exuit. Certe fratribus fuis germanis nec ar- 
ces permittit, nec etiam confidit, omnes iuxta, 
dura feruitute premit: adeo, vt quemcunquea- 
pud fe in aula effe,aut in bellum ire,aut legatio- 

C i nem 


RERVM M OS COVrTICAR VM 
ne aliqua obire rufferic, obire quoduisfuis fum- 
ptibus cogatur: exceptis adolelcecciis itilij s Bo- 
iaronu.hoceiljteuioris tortunsnobiliu, quos 
paupertate oppreifos, quotannis alTumere,eos- 
que iof quali iiipeaioprapoSito alerefolet. Pot 
io quibus ih armu fex aureos numerat, ijs tertio 
quoqueastio liipendium ex olui cur: quibus au- 
tem irj angule» annos dantur, v it. aurei , ij 'co- 
guntur ad.quoduis munus obeuirdim fuis& 
li.irnpt.:bus.& equis aliquo c,eiTe parati ac expedi 
ti pisiiantiuribus. quriegationiautaiia graui- 
ora a. obeun t,a u t praefefturae, au t v ili ae, au t 

l asdia, habita cuiuiqne & dignitatis & iaboris 
ratiorte,attribuuntur: de quibus tamen lingulis 
certos-annuos ce.-.fus Principi pendunt, nuiidta 
duxcaxatjquam a p a u p er ib us aliq u idferte deliti 
quencibus.e esorquent , & quaedam alia diis ce- 
rinnt, Huiufmadiautem poffelsionesvtendas 
pWunqueadfelquiannum permittit.lt qu enixa 
m -ij fjngulaii-gratia, feu beneuoientia comple- 
cti tnr,addit,raeJes aliquot : led eLapio eo tempo 
re.ee iiat omnis gratia, totoque fexeonio gratis 
tioi, eri;<k biceps ietmendum.Erac quidam Ba- 
filius Tre eja dc Doimacow , chatus Principi, 65 
inter intimos Secretarios, habitus: quem cum 
legatum adCaTaran MaximrHanum decerne* 
recjeque vt praepararet, iuberet,ac cum is. viari-* 
co leae lumptibus carere diceret; mox in Biei 
lopeflero painus.iu (pperpetuoa carceres. conte* 
ctusjtande miferrimeperi/t; cuius tam mobilia 



COMMENTAR IT. 

quam immobilia bona Princeps Gbivendicauit. 
& quamuis tet miile florenorurn inprompta pe 
cuma repererat, fati ibus tamen ac haeredibus 
fuis ne ternucium quidem dedeut.Hoc ita eile, 
ptaetercommuneni tamam, loannesfcriba, qui 
a Principe, vt mihi tes in quotidianos vicse vfus 
necelFaiios luppeditare^corllmitus erat/ateba 
tur: Sequi iilu timui, vbi captus erat. in iua cufto 
diahabebat.-Irideduo Bafilij fratres , Theodo- 
rus & Zachad s,qu; nobis redeuntibus ex Mo- 
failcoin Smolenczko procuratores erant dati, 
-ficaftamrem affirmabanc.Quicquid Oratores 
ad externos Principes mifsi.precioh reponant, 
id Princeps in tuum fifcum reponit, inqeisns.a- 
Iiam ipfis gratiam te fa&urum : quartalisell r vt 
fupra dixi.Oiatores enirn,Knes Uvan,Poi'etze, 
Iatofla\Vski,& Semen ,id eft dimeofi, T raphi- 
movv tecretarius.aCjetare CAROL 0,Quituo, 
ad quem mifsi erant,donatigratikus torquibus 
aureis, cathenis , Hilpacica St ea qr.idem aurea 
moneta, ite a Caelaris fratre Ffc R.O JN A N U t> 
archiduce Auttaae, Domino mco.argenteispa- 
cuiis,aureis & argenteis pannis, Germanica au- 
rea monera, cum redeuntes nobifeum in: Mof- 
cowiam vemtfent,Princeps contir.uoSc carhe- 
nas & pocula, atque maiorem partem Hitpani- 
corum aureorum illis ademit. Eius rei verita- 
tem cum ab Oratoribus inquirerem, alter times 
ne Principem fuum traduceret, conflari ter nega 
batralter vero dicebat, Piincipemkifsiile mune 
ra Regia ad ie deleni, vt ea videat. : Poitcum 
C \ laepius 



RERVM MOSCOV1TICARVM 
faepius eius rei meminilTem, alter , aut vtmen- 
tiendi occafionem,fi pernegarefaut periculum, 
fi forte veritatem fateretur, effugeret ; me poft- 
hac frequentare defierat. A ulici denique facium 
non negabant, led refpondebant : Quid tum.fi 
alia gratia illis Princeps rependit ? Authoritate 
fua tam in fpirituales quam feculares vtitur,libe 
re ac ex voluntate fua de omnium & vita & bo- 
nis conftituif.confiliariorum quos habet , nul- 
lus eft tantae au thematis, qui diffentire, autfibi 
jnre aliqua refiftereaudeat.Fatenturpublice,vo 
•luntatem Principis,Dei ede voluntate: & quic- 
quid Princeps egerit, ex voluntate Dei agere, 
obffd etiam clauigerum & cubicularium Dei ap 
pellant,exequutorem denique voluntatis diui- 
nae credunt. Vnde Princeps ipfe, fi quando pre- 
ces interponuntur pro captiuo aliquo, aut re a- 
lia graui, rcfpondere folet : Cum Deus iufserit, 
liberabitur.Itafifniliter,£quilpiam de re aliqua 
incerta & dubia quaerit^ .tefpondere communi- 
ter folenc: Deus fcit,& magnus Princeps. Incer 
tum eft, an tanta immanitas gentis tyrannum 
•principe esrigatran tyrannidePrincipis, gens ip 
ia tam immanis,tanrque dura crudclisque red- 
datur. ■■■ j 

A tempore Rurickh vfque ad hunc praefen- 
tem Principem,non alio titulo vfiiimt princi- 
pes illi , quam Magnorfi Ducum aut V volodi- 
meriae,aut Mo(cowias,aut Nowogardise, &c. 
•praeter Ioannem Balilij,qui fe dominum totius 
Rufsie,& magnum Ducem Vvolodimerif ,&xr. 

' .. ’ ' appelia 


COMMENTARII. 17 

appellabat. Hic vero Bafilius Ioannis fibi vendi 
cat & titulum & nomen regium , in hunc mo- 
dum: Magnus Dominus Bafilius Dei gratia Rex 
& Dominus totius Rufsia: , & magnus Dux 
Vuolodimerise,Mofcowi$,Mowogardis, Ple 
fcowiae, Smolenczkije,Twerii£,Iugariae, Per- 
reiae,Viackiae,BuIgariae, & c. Dominus & ma- 
gnus Dux Nowogardise terrae inferioris , & 
Czernigowiae,Rezanie, V uoiotkie, Rfchowiq, 
BeIoiae,Ro,ftowiae, laros lawiae,Bielpzerise, V - 
doriae,Obdoriae,Condiniae,&c. Pgrrbcum o- 
mnes hunc Imperatorem nunc appellent, vide- 
tur neceffadum , vt & titulum & raulam hujus 
erroris exponam. CzarRhutenicalingua regem 
fignificat. cum autem communi Slauonicaiin- 
gua^apud Polonos, Bohemos, & alios omnes 
fumpta quadam confonantia, ab vltima-, & ea 
graui quidem fyllaba Czar , Imperator feu Cae- 
far in telligatur.-vnde omnes qui Rhutenicu idio 
rnafeu literas non callent, item Bohemi , Polo- 
ni , atque etiam Slaui regno Hungarico lubditi, 
alia nomine regem appellant , nempe Kral,alij 
Kjrrall,quidamKoroH;Czar autem iblum Cse- 
farem,feu Imperatorem diciexiftimat; vnde fa- 
£tum,vtRhuteni interpretes audients Principe 
1'uum ab -externis nationibus fic appellari, ccepe 
runt& ipfi deinceps Imperatorem nominare, 
nomenque Gzar digpiussffe quam Regis ( licet 
idemlignificent )exiflimanl. Caeteritm fi euol- 
yas omnes eorum hiiljojias , atq; facram fcriptu 
rara , vbique Regis nomine Gzar , Imperatoris 

C ; vero 



RERVM MOSCOVTTICARVM 
vero Kelfarreperies. Eodem errore Imperator 
Thurearum Czar appellatur, qui tamen non a- 
iio etninen tiore quam Regis, hoc eft, Czar titu- 
lo ab antiquo eft vfus. Hinc Conflantinopolim 
Czarigrad , quafi dicas Regiam vrbem , T urcae 
Furop*i, quilingiia Slauonica vtuntur , appel- 
lant. Sunt qui principe Moicowi* Album Re- 
gem nuncupant. Ego quidem cautam difigeter 
quaerebam , cur Regis Albi nomine appellare- 
tur, cum nemoprincipum Moicowi* eo titulo 
antea edet yfustirn 6 cotliarijs ipGs ffpe data oc 
cafiGiie,8capertedixi,nosnoti Rege.led Magnu 
ducem agnofcere.Pietiqj tamen hanc Regij no- 
minis rationem e(Te putabant,quod fub imperio 
fuo reges haberet: Albi vero rationem nullam 
habebant.Credo autem , vt Perlam nuneprop- 
ter rubea tegumenta capitis Kifi[paila,id eft, ru- 
beum caput vocant:ita illos propter alba tegus 
menta , albos appellari. Regis porro titulo vti- 
turad Romanum imperatorem & Pontificem* 
regem Sueti* & Dani* , MagiftrUm Prufsia?, 
Liuoni*:&,vt accepi, ad Turearum principem 
iple veroa nemine horum, nii. forte aLiuonien» 
Rex appellatur. Titulis autem anriquitus , tri- 
bus circulis triangulo inchifis,vtrfoieb‘ antiquo 
rumprimus in fuprerao circulo hifce vei bis con 
tinebatur: Deus nofter trinitas , qn* fuit anta 
omnia fec(ila > pater,fiKus ) & fpiri tus fanfius.-no 
tamen tres dij ,fed vnusDeus in fobftantia , Irt 
fecundo , titulus Imperatoris T hurcarum erat, 
particula adie&a;Fiatrinoftro diletto. In ter- 



v COMMENTARII. t? 

tio, titulus Magni ducis Mofcowiae , quo fe re- 
gcmV&hteredem ac dominum totius Rufsiae 
orientalis 6c meridionalis facebatur,in quo com 
mUtiiiormute rubiunftum rudimus : Mifimus 
ai te nofhum-fidelem conffliarium. Ad regem 
autem Poloniae buiufmodi titulo vtitur: Ma- 
gnus Dominus Bafiiius, Dei gratia Dominus 
tot us Rufsi», & Magnus dux V uolodimeriae, 
Mofeowiae , Nowogardis, Smolenski,Twe- 
rise, I ugarias, Permia3,BoIgarif &c. omiiTo Re- 
gis titulo, neuter enim horum alterius literas 
nouo titulo as<3as,accipere dignatur. Quod qui 
dem nobis Mofeowiae exiflentibus acciderat, 
cum regis Sigifrnundi iiteras ad femiffas, atque 
titulo ducis Mofcowiae au£tas,Mofcus graua- 
tim acceperat. 

Scribunt quidam, Mofeum a Pontifice Ro- 
mano & a Csfare Maximiliano nomen expe- 
tiuHTe,&titulum Regium. Mihi veriGmilemoft 
vididetur: prsfertim cu nulli homini infenfrbr 
fit/quam fummo Pont . & qnemnon nifi Do- 
ctoris titulo dignatur. Casfarem autem Roma- 
num non maiorem fe exiftimatrvt ex li teris filis 
apparet, in quibus nomenfuumlmperatoris tia 
tui 6 pratponir. Nomen item Ducis apud eos 
dicitur Knesrhee alium maiorem titplum, vt di- 
xi , vnquarri habuerunt , adianfta' illa di&ione. 
Magnus: nam omnes ali ;-qiii vnicum princi- 
patum habebant, dicebancurKnes: qui veccrplu 
Ksprincipatus^ atque alios Knss fubieftos fub 
ssv-i- . imperio 



f R E-R Vi: MOSCOVITICARVM 
imperio habebant , V neliki Knefi,id eft' Magni 
Duces appellabantur.neq; altum gradiirpfeu di 
gnicatem habent poft Boiaros, quimortnoftro 
locum nobtliura('vtfupra dixijieneqniturn te- 
nent. In Croacia vero primores ii militer Knefi 
vocantur-.apud nos vero , ficati & in Hungaria, 
non nifi Comitum nomen obtinent. . 

Non dubitarunt mihi viri quidam principes 
dicere, imo ceu exprobrare , quod modernus 
Mofcouis princeps proferre (oleat Jiteras fan- 
£ts memoris Imperatoris Maximiliani, quibus 
nomen Regium tributum fitpatrt eius Gabrie- 
li,qui poftea mutato nomine Bafilius vocari ma 
luit: quodq, affirmet, me eas literas adillum per 
tuliffe.eamcpob caulam fa&utn eft, vt in noutf- 
limis cum rege Polonis traftatibns,aut Rex ap 
pellari.aut omnes paritiones irritas efie voluerit. 
Etft vero his! termonibus , canquam nec ve- 
ris,nec verifimilibus minime deberem commo 
«eri .- tamen eos ribii taro mea , quam optimi.& 
clementi! simi principis mei caufa cogor refuta- 
re^ u videa etiam piffsimos eius manes temere 
in inuidiam vocari.Noneft oblcuru,fuiiTe quan 
doquefimultatem aliquam inter Maximilianu 
Imper.& Sigilmundum Polonis regem , ea ni* 
mirum tempeftate , tjuaSigifmundus ducebae 
Stephani cqmitis Scepufienfis filiam. Nam id 
eo fieri quidam interpretabantur, vt frater fpon- 
fsIoannes,nuptijs Anns filis Vuladislai regis 
Hungaris , autoritate 8c opera Sigifmundi fra- 
tris p oriretur: & per hoc impediretur, initurnqy 
• v ' ’ fieret 


COMMENTARIA 19 

fieret ius fuccefsionis,qu6d Maximiliano, eius- 
ue nepotibus in regnum Hungarite debebatur. 
Qua de caufa fane Maximiiianus tuarcrerreex- 
iftimabat, Mofchum perpetuum Lithuanorum 
& Polonorum hoftem , fibi habere coniun» 
ftum.At pofteaquam conuehtu ad Pofonium 
habito, de Annae nuptijs inter Maximilianum 
& Vuladislaum, prsfente&fauenteSigifmun 
do, conuenir, exrinQis lubita& fublatis om- 
nibus fufpicionibus & fimultatibus, tam anfle 
copiexus ell Sigiimundum Maximiiianus , vt 
no dubitaret quadoq; dicere (quod alihi quoq; 
retulimus ) Ce cum Sigifmundo & adfupero* 
<k ad inferos eiTe iturum . Etfi igitur fuit tem- 
pus, cum Maximiiianus fibi Mofchum foedera- 
tum effe vellet.-tamen ei regium iiomennunqua 
tribuit:quod literis & inftrumentis vtrinque da 
tis etacceptis,facile c6probaripoteft,fi cui forte 
teftimonium tneu,etfi veru & fidele, minus pon 
derishabere videatur. Cur vero hunc titulu ab 
Imperatore Maximiliano-pe teret Mofchus, qui 
autequam quicquam injter eos hegocij effet , no 
modo le ei parem, fed etiam fuperiorem videri 
voluit,nomen fuum & titulum femper Impera 
torio praeponens, fiue loqueretur, fiuefcriberet: 
quod nunc quoque, vtdi&um eft,ceu mordicus 
retinetur . At Regium nomen , ne ad Polonise 
quidem regem fcribens,poft meum ex Mofco- 
vvia reditum vfurpauit. Hocquidem in confef- 
fo eft,quod ad Irnperatorern,autfummum Pon 
tificem kribens,fe Regem & Dominum totius 

Ruf- 


RERVM MOSCOVITICARVM 
Rufsis vocat. Quin ne Imperatorio quide nomi 
ne abttinct , fi quas forte Iiteras ex Ruthena lini 
guain Latinam verfasadiungitMiimirumipfis 
interpretibus vocem Czar,que regem fignificat. 
Imperatorem vertentibus. Atq^ huncin modu 
idem le & regem & Imperatore facit. Sed quod 
ab Imperatoribus,Maximiliano, eiusue nepoti 
bus, creatus fitRex,in Poionis regum iniuna, 
idnemo crediderit. Quorfum enim attineret, eu 
Regiam dignitatem, vt fama eft, a 1'ummo Pon- 
tifi ce petere, fi eam antea ab Imperatoribus acce 
piflfet? Atque haec quidem di&afint pro Maxi- 
miiiano Auguilo , domino meo .-.qui Sigilimun 
do regvquoad vixit , certus, & fyncerus amicus 
fuit. 

Deme vero ipfo quid dicam / Qua frote quae- 
fo fu i flem aufusjtoties&in Pofoniam&in Li- 
thuania currere ac recurrere . in regum Polonif 
Sigifmundi patris Si filij confpe&um venite, pa 
blicis Polonorumconuentibusintereile , viros 
Principes in tueri ,ficomrrtoxbi?errr opera hacirr 
re meam^rincipi meo, cuius nomine ac verbis, 
frateme,amice,benigneacbeneuole..& Regi Si 
Ordinibus omnibus frequentifsime detuli,quic 
quid a coniuncti{simo,optirrip, Scclementilsi- 
mo I mperatore defeiri poflet ? Si nullum eft le- 
cretum,quod no reueletur: certe fi quid indignu 
officio meo admififfem id dudum in lucem eru- 
pMet.Sed confolorme re&i confcietia,qua nul- 
la eft confolatio firmior. Etacquiefco fuauiter 
in Regum Poloniaegratia, ac csterorum Polo- 

niae 


COMMENTARII. 2® 

nite ordinum , quam mihi nunquam edefulB 
recordor. 

Fueruntforte tempora, quibus talia minore 
quam nucinuidiafpargi potuilTent.Sedhsecferi 
hoc tempore,quidett aliud, quam quarere mo- 
dos,addiirociandas coniti ftil'simorumPfincpu 
vo!untates,qua?cmnibusffudijsatq;cfficijs co 
pulandte &conl'olidadaeHent? Videbantur a- 
ita tranfa&a ede omnia, qua nemo non putabat 
ad reliquias Hungarite leruadas,& ad arnida re- 
cuperanda, maximum momentum ede habitu- 
ra. V eru quibus ea ies & ante magno bcno fuit, 
& amplius futura erat , hi fiue T urcico ,Gue alio 
quopiam malo fpiritu afflaci, paftorumq; & co- 
uentorum obliti, res nouas Seperniciofas moli- 
unturmon reputantes fecum, in quantum difcri 
men 8c feipfos , & vicinas prouincias,ac in pri- 
mis Hungariam, de vniuetfo nemine Chriiiia- 
no quam optime metitam,fint adducturi. 

MODVS INkAVGVR. AN- 
di Principes. 

Orem , quo Principes Mofco- 
wiainaugurantur,fequensfor 
mula, quam non ita facile con- 
fecutusfum, tibi depinget: 8C 
qua vfus eft Magnus Dux Ioa 
nes Bafili) ,cumfuum nepote 
Demetrium, vt antea memini Magnum ducent 
& monauham Rulsi* inuediuexat. 



In 


RERVM MOSCOVITICARVM 
In medio templi dius Virginis, erigitur tabu 
latum, fuper quo triafedilia,Auofcilicer,Nepo- 
ti,& Metropolitano collocantur. Conftituitur 
item fuggeftum, quodipfi Nolai vocant : fuper 
quo Ducalis pileus, & Barma,hoc eft ornamen 
tu Ducale, ponuntur.Pdft , ad conftitutu tepus 
Metropolitanus, Archiepifcopi, Epifcopi, Abba 
tes, Priores, totusque conuentus Ecdefiaftico- 
rum, folennibus ornamentis induttadfunt. Ma- 
gno itaq; Duce cum Nepote templum ingredi- 
ente , canunt Diaconi : Multos annos vni Duci 
magno Ioanni, fecundum confuetudinem. Sub 
hsc Metropolitanus cum toto clero canere inci 
pit orationem diuae Virginis, & fandi Petri con 
fe(Toris,quem ipfi more Tuo Miraculofum appel 
lant.-qua finita. Metropolitants, Magnus Dux, 
& Nepos , tabulatum afcendunt, inquefedilia 
collocata fedent, Nepote interim ab initio tabu 
latifubiiftente. TandemMagnus Duxinhsec 
verba prasfatur: Pater Metropolitane, ex diuina 
volutate , a noftris maioribus Magnis Ducibus 
antiqua & hadenus obferuataconfuetudine,pa 
tresMagni Duces , filiis fuis primogenitis con 
fignabat MagnumDucatir.Sc ficut eoru exeplo, 
genitor me 9 Magnus Dux, me cora fe henedixit 
Magno Ducaturita ego quoque primogenitum 
meum Ioannem , coram omnibus Magno Du- 
catu benedixi. Sed quia diuina voluntate acci- 
dit, vt filius ille meus mortem obierit , fuperftes 
autem fit vnigenitus Demetrius , que mihi De- 
us locofilij mei dedit. 'hunc itaque ego pariter 

coram 



COMMENTARII* 21 

coram omnibus benedico, nunc, & poft me. 
Magno Ducatu V uolodimeriae,Nowogardiae, 
& caetera.fuper quibus & patrem eius benedi- 
xeram. 

Sub haec Metropolitanus iubet Nepotem Io 
cum libi afsignatum accedere, & benedicitilli 
cruce, Diaconumque iubet orationes diacono- 
rum recitare.ipfe interim ['edendo iuxta illum, 
capite inclinato quoque, orat: Domine Deus no 
fter,Rex regum. Dominus dominantium , qui 
perSamuelem Prophetam elegifti Dauid fer- 
uumtuum,&inunxifti illum in Regem, fupec 
populum tuum Ifraehtu nunc exaudi preces no 
ftras, tuorum indignorum, & refpice a Samftua» 
riotuoad fidelem feruum tuum Demetrium, 
quem elegifti, exaltare regem tuis gentibus fan~ 
ftis , quem redemifti preciofifsimo vnigeniti 
fili; tui fanguine : & inunge eum oleo laetitiae, 
protege eu virtute excelfi,pone fuper caput co- 
ronam de lapidibus preciofis, da illi longitudh 
nem dierum, &in dextram fceptrum Regale: pc 
ne illum in ledem iuftam,circunda illum omni- 
bus armis iufticiae,fortifica illum in brachio, & 
fubijce illi omnes linguas Barbaricas : & fit to- 
tum cor eius in timore tuo, qui te humiliter au- 
diatrauerte illum a fide mala , & demonftrailll 
faluum conferuatorem madatorum fanftse tuae 
vniuerfalis Ecdefiae, vtiudicetpopulum in iu- 
ftitiaj & iuftitiam praeftet pauperibus , confer- 
uetque filios pauperum, 8t cofequatur dein re- 
gnum calefte. 


D 


Poftea 


RERVM MOSCOVIT1CARVM 
Poftea clara voce loquitur : Sicuri eft tua po- 
tentia,& tuu eft regnum .-ita Sc laus & virtus fit 
Deo pacri,& filio, Sc fpiritui fando , nunc Sc in 
fecula feculorum. Finita hac oratione , imperat 
duobus Abbatib. Metropolitanus, vt fibi barma 
porriganc,quae vna cum pileo, quodam tegurne 
to ferico(quod Schirnikoiu appellant)tedaerat. 
Mox hanc tradit Magno duci, cruceque nepo- 
tem fignat. Magnus autem dux eam fuper nepo 
tem ponit. Dein Metropolitanus inquit: Pax 
omnibus. Cui diaconus: Domine oremus. tum 
Metropolitanus oransrTibi vnico regi sterno, 
cui terrenum quoque regnum creditumiin clina 
te vos nobifcum,-inquic , Sc orate omnia regnan 
tem: Conferua illum fubprotedione tua, conti- 
ne illu in regno, vt femper bona Sc decetia agat; 
fac clarefcatiuftitiain diebus luis, amplificatio- 
neq; fui domini;, Sc vtin tranquillitate eius qui- 
ete, fine difcordia viuamus, in omni bonitate Sc 
puritate. Schtecfubmifsius. Alta autem voce; 
Tu es Rex mundi, & leruator animarum noftra 
rum : laus tibi patri, & filio , fpirituique fando, 
nunc & in fecula feculorum,amen. Tandem pi- 
leum Ducalem a duobus Abbatibus mandato fi 
bi allatum, Magno duci porrigit.-adhsec, cruce 
nepotem in nomine patris, & fi!ij,Sc fpiritus fan 
di fignat. pileum porro Magno duce capiti ne- 
potis imponente,Metropohtanus primum, de- 
in archiepifcopus&epifcopi accedentes, manu 
ei benedicebant.His ordine peradis, Metropo- 
litanus, & Magnus dux, nepotem fibi afsidere 

iubent. 



fcOMMENTARTr. %% 

iubsnt,pauiifperq; commorati lurgunt. Interea 
diaconus Letaniam(vt vocantjincipit, Mifere- 
re noftri Domine : nominans loannem magnii 
ducem . rurfus alter chorus commemorat , rna- 
gnuducemDemetrium nepote, & alios iecuhdu 
confuetudine. Finita Letania, orat Metropolita 
nus:0 lanfiifsima domina virgo Dei genitrix, et 
poft orationem Metropolitanus & magni du- 
ces confident.Sacerdos fcu diaconus locum de» 
monftrat,in quo legebatur Euangelium, altaque 
voce dicit: Multos annos Magno duciloannij 
bono fideli Chrjftidileflo , Deo elefto , & Deo 
honorando,Magno duciloanni Balllij Vuolo-» 
dimeria?,Ncwogardiae & totius Rufsise monat 
chte,per multos annos. Sub hatcfacerdotes an- 
te altare canunt:Magno duci multos annos, iti 
dem in dextro ac finillro choro diaconi canunt. 
Multos annos, tandem rurfus diaconus alta vo 
ce,Multosannos magno duci Demetrio, bono 
fideli Chrifti diiefto,Deo elefto & honorando? 
magno duci Demetrio Ioannis V uoIodimeria* 2 
Nowogardiae, & totius Rufsite multos annos. 
Sacerdotes item apud altare, & in vtroq; choro 
intonat, Multos annos Demetrio. Quibus pera 
ftisMetropolitanus,ArchiepifcopuS; Epifcopi P 
& tota congregatio ordine, magnos duces aece 
dunt, eosque honorifice confalutanr:ac- 
cedunt & filij magni ducis, inclinan- 
do & f «lutando magnum ducem. 

D % IN* 



R.ERVM MOSCOVITICARVM 
INSTITFTIONES M4 GN1 
Ducis imn inaugurati. 

Imon Metropolitanus in- 
quit : Domine & fili, magne 
dux Demetri diuina volun- 
tate, auus tuus magnus dux 
fecit tibi gratia, benedixit te 
ducatu magno : & tu Domi- 
ne Sc fili , habe timorem Dei 
in corde tuo : ama iuftitiam, 
& rufium iudicium: obedias auo tuo magno du 
ci,& curam de omnibus refle fidelibus ex toto 
corde habeto. & nos te Dominum filium fuum 
tenedicimus,& Deum oramus pro tua falute. 
Dein Metropolitanus & magni duces furgunt, 
.Metropolitanusque orans benedicit cruce ma- 
gno duci, eiusque filijs.tande Liturgia,hoc eft, 
facto perafto,magnus dux auus fe in luam habi 
tationem confert.Demetrius vero in ducali pi- 
leo & barma,exfde diuse Virginis,magna Boia 
ronumcaterua.filijsque comitantibus, ad tem- 
plum Michaeiis archangeli pergit, vbi in verti- 
bulo fupra pontem a Georgio magni ducis Io- 
annis filio, ter dengis aureis afpergirurf per den- 
gam genus monetf intellige) templumque in- 
greiro,Sacerdotesletaniam orantes, fecundum 
confuetudinem,cruce ei benedicebant, & iuxta 
lepulchraac monumeta eum ligno crucis ligna 
bant.Dein templum egrediens,in porta a Geor 
gio rurfus dengis aureis afpergitur.Poft refta in 
templum annunciationis Maris progreditur. 



COMMENTARII. 4J 

vbi Sacerdotes pariter ei benedicebat; & aGeor 
gio dengis vt an teaalpergebatur. Peractis tande 
ijs,ad auum & matrem te contulit Demetrius. 
Atta funt haec anno mundi.joofi.anato autem 
Chrifto.1497.die quarta mentis Februari). 

Interfuerunt autem huic mandato magni du 
cis;8c benediftioni Simonis Metropolitani: 

Tj;chon Archiepifcopus Roftowien. & lo- 
roslawien(is:Nypiiont, Sufdaiienfrs & Torus- 
ki, VuafianEpifcopusTweren.ProthafiuSjRe- 
fanenfis & Muromski Afranius Columbnefis, 
Ieufimi,Sarki & Podonski Epifcopi. 

Multi item Abbates 8c Priores, inter quos po 
tiores Serapiam, prior monafterij ad faticta T ri- 
nitatem,diui Sergi) ScMakirij , Prior monafte- 
ri) fantti Cyril!i:magnus denique conuentus re- 
ligioforum & Eccleliafticorum aderat.Inter pra 
dendum, muneris quali loco oblatum erat cin t 
gulum latum auro, argento , gemmis preciofis 
confeftum,quo cingebatur. moxSelgi quoque 
Pereaslawski,hoceft,pifciculi ex lacu Pereas- 
lawienfi,halecibus non difsimiles , quorum Sc 
nomen habet.Ideo autem id genus pifcium pu- 
tant afferri, qu6d Pereaslaw nunquam feparaba 
tur a Mofcowia,vel Monarchia. 

Barmai eft veluti torques latae formae , ex feri- 
co villofo,extrinfecus tamen auro & omnis ge- 
neris gemmis concinne confettus: quem V uo- 
lodimerus praefecto cuidam Caphae lanuenG 
profligato ademit. 

Pileus ipfoiumlinguaSchapka dictus , qu° 
D 3 Vuo- 



V uolodimerus Monomach vius eft , & quera 
gemis omatu,aureis ite laminis: quafi quibufda 
fpirulis fubinde fefe tfibratibus, mire cocinnatu 
reliquit.haftenus dixi de priDcipe,qui maiorem 
partem Rufsis tenet. 

Csceras Rufsis partes nunc vnus Sigifmun- 
dus Polonisrex,magnusq; pux Litwanis te- 
net.Casterum cum regum Poionis,qui origine 
fuam ex Lithwanis traxerunt, mentio fit, de ge- 
nealogia eorum quasdam fubiungenda videtur. 

Praefuit magno Ducatui Lithwanis princeps 
quidam V uitenen,quem cum famulus eius Ge- 
demin,vt Polonorum annales referunt, occidif- 
fet,mox & ducatu & vxore potitus eft : exeaq; 
inter plures alios, praecipuos duos iufcepit fili* 
oSjOlgird &Keitud.ExKeftud natus eft Vui* 
toldus , quem alias V uitowdum appellant : & 
-Anna.Ianulij ducis Mazoisconiun.v. 

Vuitoldus reliquit vnicam filiam Anaftafia, 
qus Bafilio duci Mofcowis in matrimonium 
coIIocata,Sopfciaq; nominata eft : ex qua natus 
eft Ealili 5 ’, pater magni illius loanis, auus Bafiiij 
Rhutenoru principis,ad que Orator miflu* fui. 

Keftud porro ab Olgird fratre in carcere con- 
iefius,mifere perijt. Vuitoldus quoque, vir, quo 
maiorem Lithwania non habuit, & ex baptif- 
mo Alexander diftus, 1430 moritur. 

Olgird Gedeminifilius,ex vxoreMaria,pnn- 
cipe Twerenfi Chriftiana, inter alios filios lage 
Ionem fufcepit. Is regnadi cnpiditatenon folum 
regnum Polonisjed ipfam Hedwigim quoq;, 

qus 



COMMENTARII. 14 

quae tu diademate in limita regno praefuit, Vui- 
helmoq; duci Auftrias defponiata fuit,atq; adcd 
parentibus primatibusq; vtriufq; regni confenti 
entibus,ante nubiles annos Regio more cum eo 
concubuilTet ; afteftabat.-mirsisq; mox in Polo- 
nia Oratoribus luis, regnum fk Hedwigim vxo 
rem expetit. Vt aute Polonos in fuam fententia 
pertraheret, votiq; compos fieret, inter alia fide 
fe Chrilti vna cum fratribus fuis , ducatibus ite 
Lithwania & bamogithiae fucepturum pollice 
tur.-alijsq; id genus promifsionibus, Polonos in 
fuam lententia permouit, vt Hedwigis horu au 
thoritateaddufta,atq-, etiainuita,relciiTo priore 
matrimonij foedere,illinuberet.quofa£to,Iage« 
loipfe continuo Vuladillai nomine accepto bap 
tifatur,in Regem coronatur , iiuptijsq; peractis 
Hedwige vxoreanno Domini t’8 6 potitur.qua 
tamen non longe poft primo in partu mortua, 
Annam comite Celei® duxit vxore: exquafuf- 
cepit vnicam filiam Hedwigim, defponfata Fri- 
derico iuniori Bradenburgenfi. Duxerat & anu 
quanda.-qua pariter mortua, Rhittenam Andreq 
loanis ducis Chiowienfis filia Sonca, quae poft 
affumptoritu Romano, Sophia appellata eft,du 
*ic:ex eaq;fufcepitV uladiflau StCalimiru filios. 

V uladillaus patri in regno fuccelsit, inq; Hu- 
gaaiae regem, fubmoto legitimo haerede, Alberti 
regis defundi filio Ladiflao pofthumo, coronat® 
ad V uarnaq; lacu poft a Thureis oppreffus eft. 

Cafimirus,qui tum magnu Lithwaniae duca- 
tu tenebat, &quiLadislao pofthumo fimiliter 
D 4 regnu 


RERVM MOSCOVITICARVM 
regna Bohemic , forte fratris exemplo duflus, 
adimere voluit,fratri in regno Poloniae fuccef- 
fit.deineius Ladillai,Hugariae & Bohemiae re- 
gis fororem Elifabetham in vxorem duxit : ex 
qua fufcepit filios, Vuladisiau Hungaris & Bo- 
hemiffi regem, loannemAlbertum.Alexadrum, 
Sigiftuudum, Poloniae reges: Fridericfi Cardina 
le,& Calimiru,qin Saftoru numeru relatus eft. 

Vuladislao erat Ludouicus filius, & Anna fi - 
lia. Ludouicus in regno fuccefsit: Maria Philip- 
pi regis Cafteliae.archiducis Auftria:,filia in vxo 
rem du<fta , a Thureis in Mohacz anno. »526. 
opprefius eft. 

Anna F E rdinand o,Romanoru,Hun- 
gariae & Bohemiae regi,archiduci Auftriae niip- 
fit:quatuor fili/s,8c vndecim filiabus ex ea Iulee 
ptis,Pragae tandem in puerperio, anno Domi* 
ni.1547. moritur. 

loannes Albertus fine coniuge obijt. 

Alexander Helena,Ioannis magni ducis Mof 
cowiaefiliam,duxitvxorern:une liberis tamen 
decefsit. 

digifmundus ex priore vxoreBarbara^tepha 
ni comitis Zepufienfis filia, fulcepit Hedwigin, 
Ioachimi Brandenburgenfis Ele&oris coniuger 
Expofteriore Bona,filia Ioannis .ffortiae ducis 
Mediolani &Barij, fufcepit Sigifmundu fecudu 
Poloniae rege, magnum Lithwaniae duce, q Eli 
zabetha jerdinandi Roman.Hugarif Sc 
Bohemiae regis,&c. filia, an. 1545. fexta die M aij 
vxore duxit.quae tamen immatura morte & fine 

pro- 


COMMENTARII; 2$ 

proIejan.j545.die Iuni; decimaquinta decefsit. 

Duxit deinde Barbaram,ex domo Radauilo* 
rum.-qusante Gaftoldo Lithwano nupta fue- 
rat, inuitis parentibus: & fubditis hoc matiimo 
nium tam indigne ferentibus, vt rebellio eorum 
iam coepta, in peiniciofam feditionem abijlTet,(i 
F E R D 1 N A N D v S rex iniurias filiae illatas vl 
cifci,quam earum memoriam deponere maluif 
fet.Hac vero mortua, idem Sigifmundus ad re- 
dintegrandam cum Ferdinando coniunftione 
& affinitatem conuerfus , coniugio fibi copula- 
uit Catharinam, germanam fororemElifabethf, 
quam Francifcus dux Mantuse viduam relique- 
rat.Nuptiae celebratae funtCracouiae^tlulij, an 
no 1553. V tranq; for orem ego,tan.quam Magi- 
fter feu Praereftus Curiae, ad fponfum deduxi. 

Semouites Mazowiae dux, ex Alexandra Iage 
Ionisforore fufcepit multos filios, filiasq;. Fili/ 
fine liberis decellerunt.Ex filiabus Czimburgis 
nupfit Arnefto Auftriae Archiduci,exeoque ge- 
nuit Fridericum Romanoru Imperatorem, pa- 
trem Maximiliani Imperatoris. Maximilianus 
genuit Philippum, Hifpaniarum regem: Philip- 
pus CAROL V M V.&FERDINANDVM, 
Romanorum Imperatores. 

Owka V uoleslaojThefinenfi duci, in matri- 
monium collocata eft. 

Amulia , Vuoguslao Stolpenfium duci, qui 
nunc Pomeraniae dux appellatur,nupfit. 

Anna vero , Michaeli duci Lithwaniae : Ca- 
tharina innupta obijt. 

D 5 Porro 


RERVM MOSCOVITIC ARVM 
Porro Olgird atq; lagelonis fratres,nepotes- 
que.item filiaru eiufde liberos , Keftudis deniq; 
Cafimiri,aliorumq; Regum pofteros,fi quis or- 
dine recefere veiletjn immenfum tam numero- 
iaproles excrefceret:quae tamen vtfubito aufta 
eft,ita nunc in vno regis Polonie iam mortui fi- 
lio, Sigiimundo fecundo Polo nite rege, mafculi- 
nus fexus refidet. 

Quoniam autem in mentionem pofteri tatis 
Gedemini,& regu ex ea ftirpe incidimus , haud 
abs re vifum eft ,fi quae regnantibus V vladiflao 
Hungariae & Boemiae, ac eius fratre Sigifmun- 
do Poioniae regibus ( Cafimiri filijs) euenerunt, 
fubij ceremus. 

Pofteaquam Vuladiflaus regno Hungariae, 
concedente, &iusfufcefsionis fibi referuante 
Maximiliano Romanoru Imp. potitus eifet, 8c 
vnicam tantum filiam iam confenefcens habe- 
ret: Maximiiianus quo ivisfuccefsionis aliqua at 
ftiore coniun&ione c6firmarctur,cu Vuladiflao 
de matrimonio inter alterum nepotum fuorum 
ex filio fuo Philippo Hifpaniarum rege, & An- 
na V uladiflai filia contrahendo, tractare ccepit. 
Nam Annae nuptias perdite ambiebat loannes 
Zapolitanus, filius StephaniScepufienfis comi- 
tis: cuius fumma fuerat apud Mathiam regem, 
atq; adeo apud ipfum Vuladiflaum authoritas. 
Vehementer adniten te matre vidua, quae prima 
rias quofqj viros in Comitatibus & prouincijs 
Hungariae , muneribus atque ftipendijs annuis 
(qutefua lingua largalafs vocant) inelcatos , & 

&ad 



COMMENTARII. iS 

& ad quaeuis obfequia obnoxios tenebat: nihil 
dubitans, quin horum ftudijs& fuffragarioni- 
bus,8c matrimoniii iftud filio conficeret, & per 
hoc eidem regnum pararet. quibus mulieris ma 
chinationibus ingens deinde momentu addide 
re nuptiae,quf inter eius filia , loannis fororem, 
& Sigifmundu Poloma? regem faftae 1'unt . His 
rebus animaduerfis, Maximilianus hoc magis 
fibi, quod de matrimonio inter nepotem luum 
& Annam tnfiituerat,vrgendu efleratus,cu ex- 
ploratum haberet , V uladiflaum idem cupere, 
ledfafiione&ftudijs eoru qui IoanniZapoli- 
tanodiuinfti erant, impediri.-aleam fibi iacien- 
dim, & Hungaviam armis tentandam eiTepu- 
tauit. quo in bello ego primum militiae tyroci- 
nium feci. Sed cu hocinarmoru flrepitu Ludo 
uicum V uladiflao nalci cotigififet , interpofitis 
primu induci;s,ad folidiorem pace deuentu eft: 
quae deinde huc e.xi 1 1 , vt V uladiflaus cu filio ia 
coronato,& filia, ac huius frater Sigifmfidus Po 
Ioniae rex Vienna ad Maximilianu veniret: vbi 
factis cu Anna fp6falibus,& extinftis omnibus 
fimultatibus,& fufpicionibus,quibus ob ambi- 
tione loanis Zapolitani indulgebatur, princi- 
pes ifti perpetuo foedere funt coiunfti . Sic aute 
Sigifmundus rex tum Maximiliano Imp . fatis- 
fecit, feque approbauit, vt idem aliquando me 
audiente diceret;Se cu hocrege,quacunq; inter* 
• dat, ik ad fuperos,& ad inferos effe iturum. Be 
Ludouico vulgo dicfum eft,qubd immaturo 
partu editus, immatura aetate vxori iuftus& bar 
. batus 



R E R V M MOSCOVITI CARVM 
batus fuerit.ac regno quoq; immaturus, imma- 
turam mortem obierit. His vero addi poteft, 
quod mors eius regno Hungarias, &C omnibus 
vicinis,non minus immatura quam acerba fue- 
rit. Etfivero falutaribus confilijs deftituebatur 
Ludouicus, tamen optima eum in patrii & fub 
ditos fuos mente 6t affectione fuitfe , & quibus 
ea feruarenturrationibus quaefiffe , coniiat. Na 
vbi cognouiffet, Solimanum poft Beigradum 
captum,nouam & formidabilem expeditionem 
aduerfus fe moliri, miferat adolefcens Curie fu e 
magiftrum Polonum cognomento Trepca, ad 
patruum fuum regem Sigifmundum: fummis 
precibus oratum atq;obteftatum,vt ne ad regiti 
fui confinia accedere, ac fecum capiendorum co 
filiorum caula conuenire grauaretur. Sed cum 
hoc przecife recufaturn eflet a Sigifmundo,Trep 
ca cum lachrymis dixifFe fertur: Nepotem tuum 
rex nunquam deinde videbis,nec vllam ab eo le 
gationem audies. Idq; ficeuenit. Nam rege Si- 
gifmundo ab Hungariae finibus religionis prae- 
textu longius ad Gedanum in Prufsiam abeun- 
te, nepos eius vna cum eodem Trepca,illa fune# 
ftilsima clade, qua a loco Mohacienfem vocat, 
eft abforptus.Sed nunc ad Mofcos redeo. 

Bafilio Ioannis de vxore ducenda deliberan- 
ti, confultantique, vifum tandem fuit, vt potius 
fubditi alicuius filiam, quam externam duceret: 
tum vt maximis parceret lumptibus, fimulne 
vxorem peregrinis moribus diuerfaque religio- 
ne imbutam haberet. Huius autem confilij Ge- 

orgius 



COMMENTARII. ly 

Otgius cognomento Paruus, principis & thefau 
rarius & confiliarius fummus,author fuit.Puta- 
batenim,principem, filiam fuam vxorem duftu 
rum.Sed tandem publico de conlilio, Boiaronu 
filiae numero mille &quingentae , curr, in vnum 
locum conduftae effent, vtex illis quam vellet, 
eligeretrdele&u princeps habito, Salorneam,Io- 
annis JapurBoiaronis filiam, contra Georgij 
opinionem in yxorem elegerat. Ex ea porro cu 
ad vnum & vigenti annos liberos noni ufcepif- 
fet,fterilitate vxoris offenfus , eam eo anno quo 
nos Mofcowiam veneramus, nimirum 1526. in 
monafterium quoddam in Juidali principatu in 
trufit. huic Metropolitanus in monafterio Ia 
chrpmanti,eiulantiqj, capillis primum abfcifsis, 
cum cucullam porrexiflet, eam fibi inijci haeca- 
deo non patiebatur, vt apprehenfam,in terram* 
q; proie&am cuculla pedibus calcauerit. qua rei 
indignicate,Ioannes jchpgona,vnus ex prima- 
rijs confiliarij s,commotus,eam non folum acri 
ter obiurgauit/ed flagello caecidit, fuperaddesr 
Trine voluntati Domini refiftere audes? illiusq; 
iufla capeflere moraris/ 5 Hunc Jolomeacum in 
terrogaret,qua fe authoritate c cederet z 5 manda- 
to Domini,cum refpondilTetranimo illa tum fra 
fto coram omnibus , quod cucullam inuita atq; 
coadia induat,prcteftatur, tantaeque iniuriae fibi 
illat^Deum vitorem inuocat. baiomea itaque 
in monafterium coniefta , cum princeps Hele- 
nam filiam Knes Bafilij Lintzkij Caeci, iamque 
vita defunfii , fratris inquam ducis Michaelis 

. Lintz- 



K.ER.VM MOSCOVITIC AR VM 
Lintzkij,qui tum captiuus detinebatur, vxorertl 
duxiiTet: continuo fama exoritur, Salomearn 
grauidam,propeque partum eile, rumorem con 
firmabant duae matronae, primorum confiliario 
rum. Georgij parui thefanrarij , & iacobiMa- 
2ur cubiculari) , vxores : aiebantquefefe ex ore 
ipfius Salomeae audiuilTe , vt quae grauidam fe, 
& prope partum eife fateretur. Qua re audita, 
grauiter commotus princeps , vtranque a fe re* 
pulit.-alteram, Georgij vxorem , etiam verberi- 
bus affecit, quod tempeftiuius de hac re ad fe no 
retuliffet. Mox vt rem compertam haberet, 
Theodericnm Rack confiiiarium , & Potat fe- 
cretarium quendam, ad monafterium in quo de 
tinebatur, mittit.-illisque, vtveritatem rei dili- 
genter inquirerent, demandat , Quidam nobis 
tum Molcowiae exiftentibus,fan£te affirma- 
bant, Salomearn filium Georgium nomine pe- 
perilfe.-nemini tamen infantem oftendere volu- 
ifFe. Quin cognofcendae veritatis gratia, quibuf- 
dam ad fe milsis, dicitur refpondiife , indignos 
illos elfe, quorum oculi infantem viderenr.dum 
in fuam Maieftatem veniret,matris iniuriam vl- 
turum. quidam vero eam pepetilfe, conftanter 
negabant. Ambigua itaque ea de re eft fama. 

Bafilij porro Linczkij ex Lithwania profugi 
filiam, cur vxorem duxerit princeps , duas cau- 
fas,praeterquam quod le ex ea liberos fufceptu- 
rumfperabar,fuiffe accepi:tum quod focrus ge- 
nus fuum duxiffet exfamilia Petrowitz , quae 
magni quondam nominis inHungaria erat Grj 

eorum- 



COMMENTARII, 28 

corumque fidem fequebaturttum quod Micha* 
elem Linczkij,fingulari dexteritate ae rara qua- 
dam fortitudine virum, patruum liberi habituri 
eiTent. Habebat etenim princeps duos germa- 
nos fratres fuperftites, Georgium & Andream: 
atque ideo fi forte liberos ex aliqua alia vxore lu 
fciperet,eos fratribus viuentibus , parum tutos 
fore in regni adminift ratione putabat. Michae- 
le autem in gratiam recepto , libertateque do- 
nato, filios ex Helena fufceptos,authoritatepa 
trui in maiore quiete futuros non dubitabat, 
de cuius liberatione nobis praefentibus trada- 
batur.quem etiam vinculis folutum , liberisque 
cullo di; s honefte mandatum, vidimus tandem 
libertate donatum, interqtie cteteros Knefos 
teftamento a principe nominatum, tutorem de- 
nique nepotum fuorum Ioannis 5 t Georgij in- 
ftitutum fuifle. Sed poflea principe mortuo, cu 
viduam regium chorum continuo cum quodam 
Boiarone cognomento Owczina contami- 
nantem, inque mariti fratres vinculis conftri- 
dos fseuientem , crudeliusque imperantem vi- 
deret, eam , vthoneftius & fandius viueret ali- 
quoties fola pietate ac honeftate addudus ad- 
monuerat : fed huius illa admonitionem aded 
molefte impatienterque tulit, vt mox qua ra- 
tione e medio tolleretur, confilium quasre- 
ret.caufaque reperta, Michaelem aiunt conti- 
nuo proditionis crimine fuifie infimulatum, 
atque in carceres rurfus coniedum mifere tan 
dem perijfle tviduam quoque non ita diu poft 

vene 


RERVM MOSCOVITICARVM 
Veneno fublatam , Owczina vero adulterumin 
partes diffeftum fuiffe. Matre itaque e medio 
fublata, maior natu filius Ioannes,i528. 
anno natus, in regno fuccefsit. 

RELIGIO. 

V fsia v t coepit , ita in hunc vfq$ 
diem in fide Chrifii ritu Gras- 
co perfeuerat. Habuit Metro- 
politanum , quondam redden- 
tem in Chiowia, dein in Vuo- 
lodimeria.nune veroin Mofco 
wia Poft, cum Metropolitae feptimo qnoq; an 
no Rufsiam Lithwanorum imperio fubie&am 
inmferentjexaftisq; nummis inde redirent, hoc 
Vuitoldus, ne videlicet prouinciae fuse argento 
exhaurirentur, ferre noluit , Conuocatis itaque 
epifcopis, proprium Metropolitanum conflitu 
it,quinunc Vuilnse, metropoli Lithwaniae, Tu- 
am fedem habet : quas etfi Romanum ritum Fe» 
quatur, plura tamen templa Ruthenici, quam 
Romani ritus,in ea cernuntur. Catterum metro 
polit® Rhuteni authoritatem fuam a patriarcha 
Conftantinopolitano habent. 

Rhuteni in Annalibus fuis aperte gloriantur, 
ante V uolodimerum & Olham, terram Rufsiae 
eflfe baptizatam & benediftam ab Andrea Chri 
ftiapoftolo,quem ex Gratcia ad ofiia Boiyfthe- 
nis veniffe ipfi affirmant: ficaduerfo flumine ad 
montes, vbinunc Chiowia eft,nauigaffe, atque 
ibi omnem terram benedixifle Si baptizaffe:cru 

cem 




COMMENTARII. ’■ 

cemfuam illic collocalfe, pradixiffeque magna 
ibi Dei gratiam, multasq; Ecdefias Chriftianos 
rum futuras. Poft inde vfq; ad fontes Boryfthe- 
nis piruenifle in Vuolok lacum magnum,& pet 
fluuium Lowat defcendiffein limer lacum: vn- 
deper fluuium VuokhoWjquiex eodem lacu 
fluit, No wogardiam: inde fluuio eodem in La- 
doga lacum,& Heua flu.atq; in mare vfq; quod 
ipfi Vuaretzkoia appellant, nos Germanicum» 
inter V uinlandiam & Liwoniam, Romam naui 
gando perueniffe . Poftremo in Peioponnefc 
prcfpter Chriftum, ab Ago Antipatro crucifixu 
fuifle.Hasc Annales ipforum. 

Eligebantur quondam Metropolitas, itertt Ar 
chiepifcopijCOnuocatis omnibus Atchiepifco® 
pis,Epilcopis , Abbatibus 8c Prioribus monaR 
teriorum.inquirebatar vir fandioris vitf permc 
nafteria & heremos , eligebaturque. Hunc vera 
principe aiuntad fe certos conuocare folere, at-‘ 
que ex-eorum numero vnum fuo iudicio deliga 
re. Erat eo tempore , cum Cadaris Maximilianf 
Oratore Mofcowiae agere, Bartholom^us Me» 
tropolita,vir fands vitarcumq* princeps vio- 
laffet iuramentum, perfe &ipfum Metropolita 
duciSemetfitzpraftitum,& alia quaedam defi» 
gnaflet,qua vidibantur contra authoritatem ili- 
bus effe,accefsit principem, & inquit: Dum om 
nem authoritate tibi vfurpas , ideo officio mec 
praede non poffum.Porreftoqffibi baculo fuo» 
quem in modum crucis ferebat, officium refi« 
giutt» Princeps baculum cum officio fine mora' 

E fufd- 



KERVM MOSCO VITICARVM 
fufcipit. atque pauperem cathenis vinffum,con- 
tinud Bielogelero mittit. Aiunthuncibi aliqua 
diu in vinculis fuiire.liberatum tamen poft ,pri- 
Uatumque.in monaflerio reliquum vitae exegifc 
fe. Huic metr polita Daniel quidam xx x fere 
annos natus,homo corpore robufto atq;obae- 
fo,facie rubenti, fuccefsit: quine ventri magis 
quam ieiunijs, vigil ijs ac orationibus deditus vi 
deretur,quotiesaiftum publicum eiTet celebratu 
rus, fuiphuris fumo tum faciem, vtimpallefce- 
ret, inficere, atque ita pallore imbutus, in publi- 
cum prodire 1 olebat. 

ienr & aij duo Archiepifcopi in dominio 
ivi o (ei , i n N o W o g a r d i a , fcilicet Magrici & Ro- 
ftftSite Epiicopi T werenfis,Refanefis,Smolen 
fis;Per;rr',Sy5uldali, Columna:, Czernigowis, 
Sari,H- omnes Metropolitae 'vlofcowitico fub 
jeGi funt.habent aute luos prouentus certos ex 
pr>vdijs ,5c ali; s extraorduiarijs,vt vocant, acci 
dentalibus icallra au ce, ciuitates , aut vlla admi- 
ru;cratione fecularem(vt vocant)no habent: car- 
nibus perpetuo abllinent. Abbates duostantu 
in Malcmviaeifereperi: Priores veromenafle- 
r-orum plurimos:qui omnes arbitrio ipfiusPrin 
cipis.cui nemp.re|:fl:ereaudet,e!igi!ntur. 

Priores quomodo eligancupex cuiuldam Var 
rami , Puons Huttenienfis mofiafteri; , anno 
7 oj 4 .inrtituti,iiieris,ex quibrfs capita reru-dun- 
taxat excerpli , apparet. Principid fratres alrcu- 
ius mmraftedjJVlagnoduci fupplicant, vt ido- 
licum Priorem eligat, qui eos diuinispraecepris 

infti- 



COMMENTARII. gO 

inftituat.E!efiusautern,priufquarn confirmetur 
a Principe, cogitur fe iuramenro atq, infcriptio- 
ne obfuingere , quod velit in eo monafterio iu- 
xta fandiorum patrum conftitutionem pie & 
fande viuere: omnes Officiales iuxta maiorum 
confuetudinem, confentientibus etiam femori* 
bus fratribus , affumere : fmguiis officijs fideles 
praeficere, atq; commodum monafterij diligen- 
terprocurare : de negotijs & rerum caufis, cum 
tribus aut quacuor lenioribus deliberare, faftaqj 
deliberatione , negotium ad totum Collegium 
fratrum referre, atq; eorum communi fententia 
de rebus decernere, conftituereque: non lautius 
priuatim viuere, fed in eadem rnenfa perpetuo 
elTe,& communi cibo cum fratribus vti: omnes 
cenfus & reditus annuos diligenter colligere,ac 
in thefaurum monafterij fideliter reponere.Hec 
fub magna pcena, quam fibi indigere Princeps 
poteft, item priuatione offici) ,leruaturum le 
promitcic.Obftringunt fe iuramento quoque ip 
ii feniores fratres , prxdifta omnia fefe feruatu- 
ros ac Priori irsftituco fideliter Sc fedulo obtent 
peraturos. 

Sacerdotes feculares vt plurimum confecran- 
turhi,qui diu apud ecclefias tanquam diaconi 
feruierunt.In diaconum autem nemo conlecra» 
tur,nifi coniugatus , vnde plerunque & nuptias 
celebrare, & in gradum Diaconatus fimul ordi- 
nari Iolen c. Si vero fponla alicuius diaconi ras,- 
le audit , tum in diaconum , nifi integrae famae' 
tfxore duxerit, non confecratur.Mortua coiuge 

E % facer- 


RER.VM MOSCOV1TICARVM 
facerdos a facris obeundis prorfus fufpenditut 
fi cafte tamen viuit , officijs ac alijs rebus diui— 
nisjcum caeteris ecclefiae miniftris , choro tan- 
quam minifter intereffepoteft. Erat quidem an- 
tea confuetudo,vt vidui cafte viuentes , fine re- 
prehenfione Iaera peragerent. Sed nunc mos in- 
ualuir,vt nullus viduorum ad facra facienda per 
mittatur , nifi mdnafterium aliquod ingredia- 
tur,iuxtaque regulam viuat. 

Quicunque facerdos viduus, ad fecundas nu 
ptias, quod cuique liberum ell , tranfierit , is ni- 
hil habet cum clero commune.-item nullus facer 
dotum aut facra obire, autbaptizare, autalio 
qiibuis fungi munere audet, nifi diacono prae* 
fente. 

Sacerdotes in ecclelijs primum tenet locum. 
Et quicunque illorum contra religionem aut of 
ficium facerdotale quauis ratione fecerit, iudi- 
cio fpirituali fubi/citur.Ji vero furti aut ebrieta- 
tis accufatujr, aut in aliud id genus vici) incide- 
rit, a feculari magiftratu,vt vocant,punitur. Vi- 
dimusMofcowiae ebrios facerdotes publice ver 
berari.qui aliud nihil querebatur,quam lefe a fer 
uis,& non a Boiarone caefos efte. 

Paucis retroadlis annis , quidam Principis lo- 
cum tenens, facerdotem in furto deprehenfum, 
laqueo fuffocari fecit, qua rem Metropolita gra- 
uiter ferens,ad principem defert. Accerfitus lo- 
cum tenens,principi]refpondit:Iuxta antiquum 
patriae morem, furem,non facerdotem fefufpen 
aiiTe.atque ita ili? impune dimiffus fuit. 



COMMENTARII. 31 

Si facerdos queritur cora laico iudiee, fea quo 
piam laico elTe cadum ( offenliones etenim om- 
nes , ac iniuriarum genera, ad feculareiudicium 
fpe&antjtum iude.-e, fi forte cognouerithunc ab 
illo lacelsitum, autquauis iniuria prius affeftum 
fuiffe,facerdotem punit. 

Sacerdotes plerunque ex contributione cu- 
rialium fuflinentur,afsignanturque illis domun 
culte cum agris & pratis , vnde vi&um fuis aut 
famulorum manibus , inftar vicinorum quaeri- 
tant. Pertenues habent oblationes .-aliquando 
ecdefiae pecunia datur ad vfuram,de centum de 
cem,e3mq; facerdoti porrigunt, ne fuis illum a- 
lere fumptibus cogaritur.Sunt etiam quida, qui 
liberalitateprincipum viuunt. Certe non muloj 
parochia: reperiuntur,praedijs ac poffefsioni- 
bus dotatte.exceptis epifcopatibus , 8 c quibuf- 
dam monafterijs. Nulla parochia, feu facerdotiu 
confercur cuipiam,nifi facerdoti. In lingulis au- 
tem templis vnicum tantum altare, & in dies 
fingulos vnicum quoque facrum faciendum pu- 
tant. Rarilsime templum reperitur fine facerdo- 
te.qui ter in hebdomada tantum facra peragere 
obftringitur. 

Veftitum prope laicorum habent, extra pire» 
tum paruum,& rotundum,quo rafuram tegunt, 
pileum amplum contra calorem 8 c imbres fu- 
perimponentes :aut pileo oblongo ex callo- 
rum pilis, colore grifeo,vtuntur. Omnes,bacu- 
los quibus innituntur,deferunt,Poffochdi£k>s. 

Monafterij s prxfunt, vt diximus, Abbates Sc 
E 3 Prio- 



R E R V M MOSCOVITICARVM 
Priores: quorum hosigunsenos, illos veroArchi 
mandritas vocant. Habetfeuerifsimas leges ac 
regulas.-qu^ tamen ienfim !abefaftae,iacen t. N ul 
io folati; genere vti audent. Cithara, aut aliud 
mufices inftrumentum , fi apud aliquem reper- 
tum fusrit,grauifsime punitur. Carne perpetuo 
abftinent.Omnes,non folum principis manda- 
to, fed & fingnlis Boiaronibus a principe milsis 
parent. Interfui, quum prouifor meus a Priore 
quodam rem certam peterat: quam cum conti- 
nuo non dedifiet, verbera minabatur: quo audi- 
to, eueftigio rem petita attulit. (fune pluies, qui 
ex monafterijs in heremum fe conferunt, ici— 
que tuguriola faciunt, quas aut foli , aut cum fo- 
cijs incolunt: viftum ex terra & arboribus qu§- 
runt, nimirum radices, & alios arborum fruftus. 
Hi autem Stolpnjki appellantur. Stolp etenim 
columna dicitur.Domunculas autem anguftas, 
& in altum ereftas, columnis fuftinent. 

Metropolita,Bpiicopi,& Archiepifcopi, qua- 
uis carnibus perpetuo abftinent: tamen cum in- 
uitant hofpites laicos, aut facerdotes, eo tem- 
pore quo carnibus vefcuntur , habent hanc 
praerogatiuam, vt carnes illis in fuo conuiuio 
apponant , quod Abbatibus & Prioribus pro- 
* hibitumeft. 

Mitras Archiepifcopi , Epifcopi, 8i Abbates 
nigras & rotundas ferunt.-folus autem Epifco- 
pus Nowogardienlis albam bicornem, more 
noftro fert. 

Veftes quotidianae Epifcoporumfunt, ficut 

alio- 



. C Cii MENT ARII, 
aliorum monachorum : nifi quod aliquando 
fericeas ferunt, & pradertim pailiurr, nigrum, 

S uod habet a pedore in vtranique partem tres 
mbrias albas , inflexas indar riuuli fluentis : 
ki fignificationem,qubd ex corde & ore illorum 
fluunt riuuli doflrinae fidei , & bonorum exem- 
plorum. Hi ferunt baculum , quo innituntur, 
quem gentiliter Poffoch appellant, in modum 
crucis. Epifcopos Nowogardienfis album fert 
•pallium. CseterumEpifcopi duntaxat circa res 
diuinas , ac ipfam religionem pie procurandam 
ac promouer.dam funt occupati: rem autem fa- 
miliarem, &a!ia publica negotia, officialibus 
adriiinidranda committunt. 

Habent in Catalogo certos Romanos Pont! 
fices,quos interlamdos venerantur : alios vero, 
quipoll illud ichifma fuerunt, exeerantur, tan- 
quam eos qui ab Apoftolorum fanftorumq; pa 
trum,& feptem Conciliorum ordinationibus 
defecerint, & tanaua haereticos & fchifmaticos 
appellant : eofdemque maiori odio profequun» 
tur, quamipfos Mahumetanos. Dicur.tenim, 
feptimo generali Concilio condufum efle, vtea 
quae in praecedentibus conditu ta ac determina- 
ta erant , in pofterum quoque firma, rata & per- 
petua effient : nec vnquam poflhac cuiquam 
licere aliud Concilium aut indicere, aut accede- 
re j fub poena anathematis. & hoc‘feuerifsi- 
meferuant. Eratquidam Metropolitanus Ruf- 
fiae, quiadinftantiam EugenijPapaeSpnodum 
acceiferat , vbi & Ecdefiae erant vr.itse ; re* 
E 4 uerfus 



RERVM MOSCOVITICARVM 
«erius in patiiam capitur,omnibus bonis lpolia 
tur,atquein carceres coni/citur:ex quibus tan- 
dem euafit. 

Internos 8c illos fidei diuerfitatem efie, licet 
exliccrarum exemplo cognofcere,quas loannes 
MetropclicaRufsiaead Archiepifcopum, vtipfi 
dicunt, Romanum, dederat, vtlequitur: 

. Dhexi decorem tuum domine, ac pater beat. 
■Apeftoiica fede ac vocatione d.gnifs. qui ex re- 
motis reipicis ad humilitatem & paupertate no 
ftram. Scalis dilectionis fouesnos,5c falutas 
nosficuti tuos ex charitate,& interrogas fpecia 
liter da-noftra fide vera & orthodoxa : de qua e- 
tiam audiens, vt nobis beatitudinis tuse Epileo 
pus retulit,admiratus es.Et quia tantus es, & ta 
lis .Sacerdos, propterea ego pauper faluto te, ho 
norando caput tuum, & deofculando manus tu 
as& brachia. Jis lattus,&afupremaDeimanu 
protedlus:& det Dominus omnipotens tibi, tu- 
is fpirituaiibus & nobis, ordinem bonum. Ne- 
fcio vnde exortas fnn t h£erefes,de vera fafutis & 
redemptionis via : & mirari latis non poflum, 
quis diabolorum tam malus ac inuidus, tam ve- 
ritati inimicus , ac mutuse beneuolentias aduer- 
farius fuerit, qui fraternam noftram charitatetn 
a tota Chriftiana congregatione alienauit, di- 
cens, nos non efle Chriftianos. Nos profecto, 
Chriftianos vosex Dei benedictione ab initio 
cogr.ouimus,Iicetin omnibus fidem Chriftiana 
non feruetis, & in multis diuerfi litis : id quod 
exfeptem magnis Synodis o flendam, in quibus 

fides 



COMMENTARII. 33 

fidas orthodoxa & Chriftiana inftituta eft , ac 
prorlus cofirrnaca,in quibus etiam tanquam fe- 
ptem columnis lapientia Dei domum fibioedi- 
ficauit. In his prasterea feptem Synodis, om- 
nes Papae digni funt habiti cathedra Saufei Pe- 
tri, quia nobilcumfenciebant. In prima aute Sy- 
nodo eracSyluefter Papa, in fecunda Damalus, 
in tertia Cceieftinus, in quarta beatiisimus Pa- 
pa Leo,in quinta Vigilius, in (exta Oaphanius, 
vir honorandus, & in Macris feripturis doftus; 
in feptima Sanft. Papa Adrianus,qui mifit pri- 
mus Petrum Epifcopum & Abbatem monafte- 
rij fanet te Sabae : vnde poftea exortae funt dif- 
fenfiones inter nos Sc-vos , qua; pullularunt 
praecipue in antiqua Rana. Juntprofefto ma- 
la multa, quae a vobis contraleges diuinas ac 
flatura committuntur; dequibus paucaadcha- 
ritatem tuatn feribemus. Primum de ieiunio fab 
bathi, contra legem obferuato: fecundo de ieiu- 
nio magno, in quo feptimanam abfeinditis , Si 
carnes comeditis, ac propter carnium voracita- 
tem homines ad vos allicitis. Item,qui facerdo- 
tes fecundum legem ducunt vxores, illos vos 
reij citis. Item qui a presbyteris inbaptifmatein 
umfti funt,ilIos vos iam denud inungitis , dicen 
tes,illafimplicibus facerdotibus facere non li- 
cere, fedfoiisEpifcopis. Item de azymis malis, 
quae manifefte Iudaicum feruidum feu cultum 
indicant. Et quod eft eaput omnium malorum, 
vt quse confirmata funt per Sanflas Jynodos, 
ea vos coepiftis peynutare Sc peruertere,dicetes 
E 5 defpi- 



R E R V M MOSCOVITICARVM 
de fpiritu fando. quod non tantum a patre, fed 
& a filio procedat : & multa alia maiora , de 
quibus tua beatitudo ad Patriarcham Conftan- 
tinopoiitanum,fratrem fuum Spiritualem, reter 
re,& omnem diligentiam adhibere deberet, vt 
aliquado tollerentur ifti errores, & vt vnanimes 
effemus in concordia Spirituali . ficut dicit fan- 
dus Paulus,informas nos:Oro vos fratres pro- 
pter nomen Domini I E s V CHR.ISTI,Vt 
idem fentiatis ,& dicatis , & non fitintervos 
difcordia,& fitis in eodem intelledu fortificari, 
& in eadem cogitatione. De iftis fex excelsibus, 
quantum potuimus,ad vos fciipfimus.-deinceps 
&dealijs icribemus charitati tuae. Si enimita 
res fe habet, ficutiaudiuimus,agnofces ipfeno- 
bifeum , tranfgredi per vos Canones fando- 
rum Apoftolorum , & inflituta magnarum fep- 
tem Synodorum , in quibus erant omnes veftri 
primi Patriarcha;, & concorditer dicebant, quod 
verbum veftrumelfet vanum. Et quod manife- 
fte erretis, nunc palam redarguam. In primis de 
ieiunio fabbathi, videtis quae de ifto S. Apoftoli 
docuerunt, quorum dodrinam habetis. & maxi 
me beatus Papa Clemens.primuspoft fandum 
Petrum Apoftolum , ita feribit exftatutis A- 
poftolorum,vt eftin Canone L x u i ». de fab- 
batho dicens;Si Ecclefiafticus inuentus fuerir, 
qui die Dominico vel fabbatho ieiunaret, prae- 
ter fabbathum magnum, degradetur: fi aurem 
fecularis homo fueiit , excommunicetur , & ab 
Ecdefiafeiungatur. fecundup eratde ieiunio, 

quod 



COMMENTARII. 34. 

quod vos corrumpitis. Eli Iacobitarum & Ar- 
meniorum haerefis,qui lafte & ouis inianflo 
ieiunio magno vtuntur. quis enim verus Chri- 
ftianus audetita facere & cogitare ? Legite Ca- 
nones lextae magnae dynodi,inqua Oaphanius 
Papa vefter,ea prohibet, Nos profecto, cum le- 
fciueramusjn Armenia, & alijs quibufdam lo- 
cis, ouis & cafeo in magno ieiunio vefci, noflris 
iliico mandauimus, vt abeiufinodi cibo atque 
omni imolo daemoniorum abftinerent:a quibus 
fi quis non abftineret , ab Ecclefia fepararetur; 
fi facerdos,afacris fufpenderetur. Tertius prae- 
terea maximus eft error & peccatum, decori- 
iugio facerdotum, quod ab illis qui vxores ha- 
bent, fumere corpus Domini renuitis, cum fan- 
dtaSynodus,qu®fuitin Gangra, fcribatin quar 
to CanonerQui fpernit facerdotem , fecundum 
legem vxorem habentem , & dicit , quod non 
liceat ex manibus eius accipere Sacramentum, 
fitanathema. Item Synodus dicit: Omnis dia- 
conus, vel facerdos dimittens propriam vxo- 
rem , priuetur iacerdotio . Quartum peccatum 
erat inunftio ,feu confirmatio. Nonne vbique 
diciturin Symodis: Confiteor vnum baptifma, 
in remifsionem peccatorum i di ergo elb vnum 
baptifma.erit & vnum chrifrna,& virtus eadem 
tam Epifcopi quam facerdotis. Quintus eft 
error de azymis : qui quidem error eft princi- 
pium Sc radix totius haerefis , Gcuti demonftra- 
bo . & quanquamnecefle elTethuc multas ad- 
ducere fcripturas,tame id alias faciam,& in prp 

fentia- 



R E R V M MOSCOVITICARVM 
fentiarumhoc cantum dicam: Quia azymi a lu- 
diis fiunt in memoriam liberationis eorum , & 
fugae ex iEgppto.nos autem lemel Chriftianilu 
mus, nunquam in labore Aegyptiorum fuimus, 
& huiufmodi ludaeorum de iabbatho , azymis, 
& circuncifione obferuationes, nobis obmit- 
tendas’effe mandatum eft.Et fi aliquis fequatur 
vnum ex illis, ficuti dicit Sanftus Paulus , tene- 
tur totam legem implere, eodem Apoftolo di- 
cente: Fratres, ego accepi aDomino,quod St era 
didi vobis: quia Dominus in qua nodte tradeba 
tur, accepit panem, benedixit,fanftificauit, fre- 
git, & dedit fandis difcipulis , dicens. Accipite 
& manducate, Sccae. Confidera quid dico.non 
dixit, Dominus accipiens ajymajfed panem. 
Quodillo tempore nec azymi erant, nec Pafcha 
fiebat ,nec Dominus tunc comedebat jPafcha 
ludaeorum, vt daret azyma Apoftolis,probabi- 
leelfpet hoc, quod ludaeorum Pafcha itando 
fit & comeditur: quod in Chrilti ccena non fie- 
bat, vt Scriptura dicit, Recumbentibus eis cum 
duodecim, item,Etdifcipulus recubuit fuper pe 
£tus ipfius in ccena. Nam quodipfe dixit , Defi- 
derio defiderauihoc Pafcha manducare vobif- 
cum:Iudaeorum pafcha non intelligit, quod an- 
te lemper comedebat cum ipfis. Neque cum dii 
cit,Hoc facite in meam commemorationem,ne 
cefsitatem faciendi, tanqua ludaeorum Pafcha 
effet,imponit:neque azyma illis,fed panem dat, 
cum dicit, Ecce panis quem ego do vobis. fimi- 
iiterad ludam; Cui ego dafeo panem intingens 

in fa!. 



COMMENTARII» 

in fal,ipfe eft traditurus me . Si autem dicitis ifta 
rationem, quod nos celebramus in azymis, quia 
nulla eft terreftreitas vel commixtio in diuinis: 
cur diuinitatis obliti eftis , & fequimini ritum 
Iudaeorum,ambulantes in hasreG ipfius luliani, 
Machumeti,& Apollinaris Loadicenfis,& Pan 
li Syrij Samofatenfis , & Eutychij , & Diafterij, 
aliorumque qui erantin fexta Synodo depraua- 
tifsimi ha2retici,diabolicoque»lpiritu repleti?Se- 
xtus denique error eft, de Spiritu fando . Quo- 
modo enim dicitis. Credo in Deu patrem & fi- 
lium, & fpiritum fandum, qui a patre & filio pro 
cedit? Mirabile eft profedo, & horrendum di- 
fturquod audetis fidem peruerterercum ab ini; 
tioper vniuerfum orbem, in omnibus Chriftia- 
norum Ecclelijsconftanter canatur. Credo in 
fpiritum fandum , & Dominum viuificantem, 
& a pafrep>rocedentem,qui cum patre & filio fi 
mul adoratur & glorificatur. Quare igitur vos 
non dicitis,ficuti ali; Chriftiani omnes : fed ad- 
ditiones ponitis, & nouam adducitis dodrina.'* 
cum tamen Apoftolus dicat.-Si quis annuncia- 
uerit vobis, praeter ea quae vobis diximus, ana- 
thema fit. Vtinam vos non incurratis illam ma- 
ledidionem. Difficile eft enim , & horrendum. 
Dei fcripturam,compofitamperfandos,permu 
tare & peruertere. Nefcitis quam maximus fit 
error.Na duas virtutesrduas voluntates, & duo 
principia de fando fpiritu adducitis, adimentes 
& parui facientes eius honorem , & haerifi Ma- 
chidonias conformes eftis; quod abfit. Oro, & 

me 


RERVM MOSCO VITI CAR VM 
me inclino ad fanftos pedes tuos,vtabhuiuf- 
modi errorib. qui inter vos funt,ceiTes,& maxi- 
me ab azimis abftineas , V olui etia aliquid fcri- 
bere de fuffocatis & immudi6 animalibus, & de 
monachis edentibus carnes:fed de his poftea(fi 
Deus volueritjleribam.Parceautijpropter ma- 
xima tharitatem,qudd de his rebus ad te fcripli. 
An aurem funt facienda ilia quf fiunt , interroga 
fcrip Curas, & inuenies.Rogote Domine, vc feri 
bas ad Dominum noftrum patriarcham Con- 
ftantinopolitanum , & ad fanftos Metropoli- 
tas, qui verbum vitae in fe habent, &licut Iumi- 
naria in mundo lucet. Fieri enim poteft, vt Deus 
per illos fuperhuiufmodi errorib. inquirat,emen 
det & conftituat . Deinde fi tibi vedebitur,mihi 
minimo inter alios omnes , relcribas. Saluto te 
egoMetropolita Rufsise,& alios omnes tibi fub 
iectos clericos & laicos . Salutant etiam te me- 
tum Sanfti Epiicopi, Monachi & Reges,magni 
homines. Charitas fpiiitus fanfti fit tecum& 
cum omnibus tuis;Amen. 

S E QJ^VNTVK CANONES CVU'S 
dam loannis Metropo!it<e,qui dicitur Propheta, 
quos raptim ~vt potui adfequi 
adiungere volui. 

Veri in necefsitate abfque facerdote 
baptifentur. Animalia, volucres, ab 
auibusvbl feris lacerte, 116 comeditur: 
qui vero comederint, aut in azjtmisce 
jebrauerit, vel in feptuagefima carne vfi fuerint 
velanimantiu (anguine vorauerint, corrigatur. 

Auss 



commentarii. $< S 

Aues,animalia fuffocata,non comedantur. 

Rhuteni cum Romanis in necefsitate come- 
dant, celebrentautem minime. 

Rhuteni omnes Romanos non refle baptifa 
tos, quiain aquam toti non (unt immeifi, ad ve 
ram fidem conuertanf.quibus conuerlis,non fta 
tini Euchariftia/icuti nec Tartaris,alijsuea fide 
fua diuerfis,porrigatur. 

Imagines antiquae , & tabulae, fuper quibus 
confecrationes fiunt , non comburantur : fed in 
hortis,autalio honorifico loco,neiniuriaafficia 
tur,aut dedecore, fepeliantur. 

Si in loco lacro domum exaedificaueris , lo- 
cus vbi' erat altare, vacuus relinquatur. 

Maritus monafterium ingreiius , G eius vxot 
alteri nuplerit,in facerdotem confecretur. 

Principis filia,ei qui cumunione in azj>mis,& 
cibis vtiturimmodis, no in matrimoniu locetur. 

Sacerdotes,hjrberno tempore ex animalium, 
quibus vefcuntur,peliibus, femoralia ferant. 

Non confefsi,& aliena bona haud redderes, 
ad communionem non admittantur. 

Sacerdotes & monachi, nuptijs chorearum 
tempore non interfint. 

■Sacerdos fi fciens,perfonam iam tertio expe- 
tente matrimoniu coniunxerit, officio priuetur. 

Mater filios baptizari volens,ieiunare non va 
lentes,pro illis ieiunet. 

^i maritus relicta priore vxore, alteram duxe 
rit.vel vxoralteri nupferit, ad communionem, 
nifi ad matrimonium redierit, non admittatur. 

Nullus 


R.ERVM MOSCOVITICARVM 

Kullus alienae fidei vendatur. 

Sciens cum Romanis comedes, orationibus 
mundis mundetur. 

V xor facerdotis ab infidelibus capta, redima 
tur:& in matrimonium quia vim palla eft, reaf- 
fumatur. 

Mercatores &perigrini ad Romanorum par- 
tes proficifcenteSjCommunione non priuentur: 
fed ad eandem, iniunftis quibufdam pro pceni- 
sentis orationibus reconciliati, admittantur. 

• Inmonafterio conuiuia,aduocando mulie- 
res, non habeantur. 

Matrimonium non nili publice, in Ecclefiis 
contrahatur. 

£E QJSVNTVR QJSyESTIONES 
Syrilli cuiufdstm,ad Epifcopum Nk 
pbontem NoTvogaraienfem. 

Vidfihomo poft communio- 
nem,ex nimia cibi aut potus re 
pletione euomuerit.^RESPON. 
Quadraginta diebus ieiunando 
pceniteat. di no ob repletione, 
verum ex naufea, x x diebus :(i 
vero alialeuiex caufa, minus, dacerdos tale quid 
damcommittenSjXL diebus a diuinis& abfti- 
neat,Sc ieiunet:fin alia leui ex caufa,per fep tima 
nam ieiunet:quin medone et carne ac lafte abfti 
neat.di autem tertia aut quarta poft communio 
nem die euomerit, agat poenitentiam . din ali- 
qubJacramentumeuomeritjCentum & viginti 



COMMENTARII. 37 

diebus poeniteaf: fi vero in infirmitate euome- 
rit, tribus diebus.-vomrtum vero ignLcomburat, 
& centum Pfalmos dicat : fi autem canis vomi- 
tum deuoraret, centum diebus ieiunet. 

Si vaia terrea, vel lignea immuda fucrintj quid 
faciendum?R. Orationibus mundis mudentur. 

Quidpro anima defuncti faciendu?R.Detgrif 
nam vnam pto quinque Mifsis,cum fumigatio- 
nibus, panibus ,& tritico cofto,quod dicituc 
Kuthia. Sacerdos vero habeat vinum proprium. 
Quid fi monacho infirmo, Seraphica vefte in- 
duto, per odto dies nihil dederim ad edendum? 
R.Bene faQum,quia erat in Angelico ordine. 

Quid fi Latinus Rhutenico ritu initiari volue» 
rit?R. Intret ecclefiam noftram v 1 1 diebustno- 
uum illi imponatur nomen,fingulis diebus qua 
tuor orationes eo prasfente dicantur deuote: ab 
luatfe deinde in balneo , feptem diebus carni- 
bus 6 c la£tarijsabftineat, oftaua die lotus in- 
grediatur ecclefiam. Super quo quatuor illse ora 
tiones dicentur, mundis veftibus induatur, co- 
rona feu fertum fuper caput illi imponatur, chrif 
mate inungatur , cereus illiih manus detur: du 
Mifla peragitur, communicetur, proque nouo 
Chriftiano habeatur. 

Anaues,pifces,vel alia terreflria animalia, fe = 
ftis diebus interficere liceat? R. Die Dominico* 
quia dies feftus eft,homo in ecclefiam eat:huma 
nis vero necefsitatibus exigentibus, occidantur» 
An Sacramentum in hebdomada Palmarum 
confeeratum , per totum annum feruate liceat? 

■> F R.der- 


R E R V M M O S C O V I T I C A R V M 
R.Serueturin vafe mudo: facerdos veroidinfif 
mo porrigens, parum vini addat; 

An aquam vino addere liceat , communican- 
do infirmumiR.iuxficit vinum tantum. 

An infirmis demoniacis, & mente captis, li- 
ceat dare SatramenfjmdR.Ora illorum tantum 
. Sacramento tangantur. 

An lacerdoti habenti vxore in puerperio, que - 
admodum fupertaicorum fit vxoribus, oratio- 
nes dicere liceatlR.Non, nam ea in Grscianon 
feruatur confuetudo ,-nifi alius non inueniatur 

facerdos . 

Qutdin die Exaltationis S. Crucis edendum? 
R. Monachi pifcibus non velcantur' : laici vero 
eadem diedeofculantes S.Crucem,carnes edere 
poiTunfc, nili forte in diem Veneris aut Mercuri; 
inciderit. 

An lacerdoti noctu cum vxore cocumbenti, 
mane ecclefiam ingredi licet ? R. Lauet prius ea 
partem quaefub vmbi!icoe!i,eccIefiam ingredi- 
atur, Euangelium legat.-ad altare vero accedere^ 
vel.ceLebrare prohibeatur. Volens autem facer- 
dos diebus dolis & Martis celebrare, poterit die 
Lunae cum vxore concumbere, 5c fic deinceps. 

Anvxorein non habenti, Euchariftia porri- 
genda? R-Dummodoper integram quadragefi- 
mam cum nupta alterius,aut bruto non coierit. 

An infantuli poft baptilmum communican; 
di?R.In templojdum Iaera peraguntur, aut vel- 
pertinae preces cantantur,communicentur, 

” Quo cibi genere inieiunio tnaiote vtendum? 

R.Do- 


C O MM EN-TARII. jg 

R.Domidft8s& iabbatis diebus, pifcibus : alijs 
vero Ikhri, hoc eft,piicium inteftijsisi 
In maiori hebdomada, monachi inel edant, 8C 
bibant kwas.-id eft, aquam acetofaor. 

In confecratione Kuthie,cerei quotfunt ince- 
dendi.' 3 R. Pro animabus, duo, tres vero profar 
luteviuends. . . 

Kuthia quomodo conficienda?. R. Sint tres 
partes tritici cofti: quarta vero depifis, fabis, & 
cicere,pariter coftis, condiantur meile, & zacca 
ro,adhibeanturetia,fi habentur,alij fruftus.Ku* 
thia aut hac,peraftis evequijs, in ecclefia vtatur s 
Quando Bulgari,PoIowczi, & Czudi bapti- 
fandi? R. 'Si quadraginta diebus ante ieiunet, &: 
orationes mundas fuper illos dicantur : fi vero 
iSIauus fuerit, ofto tantum diebus ieiunet.Bapti 
fans autem puerum,manicas bene fuccingat, ne 
dum immergit puerum, de lauacro baptilmatis 
in vefte aliquid remaneat. Puerpera quoq-, a pa£ 
tu quadraginta diebus,tempiu non ingrediatur.. 
An mulier poft menitrua, communicanda? R» 
Non communicetur,hifi prius fitlota. 

An liceat ingredi habitaculum puerperae ? R. 
In locum vbi mulier peperitnemoante criduu 
ingrediatur.Quemadrnodurn enim alia immun 
da vafa,diligenter lauanda-.ita habitationem illa' 
orationibus effe priusmundandam. 

An poft occafum folis fepeliendumfR.Occa- 
fo iam fole,nemo fepeliatur; eft errim hascmor- 
tuorum corona, videre folem antequam fepe- 
liantur. Plurimum autem meretur, qui offamor 

F 2 tuo- 


RERVM MOSCOVITIC ARVM 
tuorum & imagines antiquas condit. 

An liceat marito , circa felium Pafcba: fumere 
Euchariftia? R. Si cum vxore per quadrageiima 
non concubuerit.Item, qui dentibus die Palche 
ouum attigerit, aut ex cuius gingiua fangiis ma 
nauerit, eadem die a communione abftineat. 

An liceat marito , proxima poli communio- 
nem no£te cum vxore concumbere? R. Licet, 
diebus tamen Veneris, Sabbati,8c Dominico, fi 
deprauatiingenij conceperit puerum vxor, pa- 
rentes poeniteant. Ji -autem nobiles 8c magni 
nominis fuerint parentes, dent certas griffnas fa 
cerdoti,vtpro eis oret. 

. Si forte lacerata papprus , quse aliquid facraru 
literarum continebat , in terram proiedia fuerit, 
an eodem loco deambulare liceat?R.N on. 

An liceat lafte alicuius vacca?, eodem die quo 
vitulum edidit, vtif R. Non, quia eftfanguine 
tnixtumtpoft biduum autem licebit. 

Quando potefiaiiquis a facris fufpendi.' R, 
.Sacerdos tempore ieiunij femins alicuius amo 
re flagrans, inque os eius linguam infertans, fe- 
inen deniq; genitale libidine inflammatus fpar- 
gens,a diuinis pet integrum annum abftineat:fi 
vero ante facerdotrium tale quid commiferit,in 
facerdotern non confecretur. 

Laicus vero eiu (modi peccata ac flagiru defii 
gnans,eo anno non communicetur. 

An fit initiandus facris is, ex quo aliqua vno 
dontaxatconcubitu concepit? R, Raro conci- 
piuntex primo coitu, decies autem fi congref- 

fus 


COMMENTARII, 39 

fus fuerit, non confecretur. 

Praeterea qui virgini ftuprum obtulit, aut vxo 
remfuam vitiatam primo concubitu animadtier 
terit, in lacerdotem pariter non confecretur. 

Diuortinm celebrans , quomodo posnitebit.' 3 
R. Perpetuo ab Euchariftia , nifi iamiam anima 
agens, abftineat. 

Licebitne cuipiam in vita pro animat luat felu 
teexequias mortuorum obire?R. licet. 

An conjunx coninge,in perficienda pcenitetia 
iuuarepotefr?R. No potell,tanqua frater fratre. 

An facerdoseadiequa mortuum lepeliuic, & 
deofcuktus elt, obire lacra debeat?R.No debet. 

An puerpera deploratas valetudinis, commu-' 
nicafi debetfR. Dummodo ex eo loco , vbi eni- 
xa eft,alportata,ac lota fuerit. 

An liceat rem habere cum vxore eoleci, vbi 
funt imagines fandiorum? R. Accedens ad vxo- 
rem,nonne deponis crucem decollo ? fimilitet 
necin habitatione coram imaginibus , nifi bene 
reclulas 8c operta fuerint, coire licebit. 

An liceat illico a prandio, vel coena,an tequam 
dormias, is templo orare? R. V trum meiius,dor 
mire, an orare? 

Poteftne facerdos finefacerdotali habitu.acce 
dere segtotum,eiq; porrigere Sacramentum? R, 
Potell. 

Quomodo ducendas vxores?R. V olens vxo- 
rem ducere, quadraginta, aut minus odio die- 
bus fe ab ali; s mulieribus contineat. 

An mulieri quae facit abortu, pcenitendum?R< 
F 3 Mu- 


RERV.M MOSCO.Vrri.CAR.VM 
Mulier non cafu aliquo , fed temulenta , faciens 
abortum,pceniteat.Item, quae viro fuo aquam, 
qua ipfa fe Iauit,ad bibendum, vt fe amet,dede- 
rit, lex hebdomadis ieiunet. 

An carne & lacie eius vaccae, qua cum homo 
mifcuit corpus, vtcndumfR.O mnes,pr3:tercx- 
ceflorem,vti poliunt. 

Ae mulier confflio vetularum, quo concipiat, 
\'tatur?R..Mulieres,antiquarum vetularum con 
filio,herbis, vtconcipiant,vtentes, & no potius 
facerdotes,qui eas orationibus fuis iuuent, acce 
dentes, fex hebdomadis pceniteat,atq; facerdo- 
ti tres griffivas numeret. Grauidam aute temule 
tus.filseferk, ita vtaborfum faciat, medioanno 
poenitcat.Obiletriccs quoq; odo diebus ab jde 
lacraabftineant, dum Orationibus mundentur. 


B APTIS MVS. 


Apricantur hoc modo. Nato infan 
te, m o x .a ccetn t us facerd o s, an t e ia 
nuam habitationis in quaeft puer- 
pera, certas flando recitat oratio- 
nes,pueroq; nome imponit. Dein 
'XL communiter aie,(i forte puer aegrotet, defer 
tur in temphim,& baptizatur, ac ter in aqua to- 
tus immergitur talioqui baptizatum non crede- 
ren t. Mox inungitur chrifmate , quod ccnfecra- 
tumeftin hebdomada magna.in ungitur deniq; 
rnyrrha,vtip(i diciit.Aqua vero baptifmatis fin 
gulis infantibus confecratur, & continuo poft 
pap tifmum extra templi portam effunditur. Se- 

'c " ' P a 




COMME.KT AR I I. 40 

perfn templo baptizanturintantes, nifj longin- 
quitas loci nimia, aut frigus puero obeffetrneq; 
vnquam aqoa tepida,nili pueris infirmis, vtun- 
tur . Sufceptores ex voluntate parentum aflfu- 
mun tur: fic quoties praeeunte certis verbis facer 
dote, diabolo renu«crane,tatjes in terrarampti- 
unt. Sacerdos etiam infanti capil los abfcmdic, 
eosqi certe etiam intricat; & in teplo loco certo 
reponit.Non adhibet fal,neq- 5 faliua cupuluere» 



SEQjnTVR BFLLA ULEX AN» 
dri Paj>a,ex quaBaptifinus Rhuttno- 

rum abunde confiat. s v.v' 
Lexander Epiicopus , feruus 
leruorurrj Dei , ad perpetuant 
rei memoriam. Altitudo diuinj 
conhlij,quod humana ratio ne 
quit comprehendere, ex fuf im 
iyl mete bonitatis effentia , aliud 
femper ad falutem humani generis pullulans* 
tempore congruo , fecreto mpfterio, quod ipfe 
Deus nouic , opportuno , producit & manife- 
ftativt cognofcathom.ineSjex fuis meritis , tan- 
quam abipfis,nihilproficere poflfe,fed eorum 
lalutem Si omne donum gratiae ab ipfo fu.m- 
moDeo 8i patre luminum prouenire.^ane nott 
Cne grandi & fpirituali mentis noftrae laetitia 
accepimus , quod nonnulli Rhuteni in ducatu 
Lithwaniae , Si alij ritu Graeco viuentes , fidem 
tamen Chriftianam alias porfitentes , qui 
Vuilnenfem ac Chiowienfem , Lutzecrien- 

F 4 fetn^ 


RERVM TvJ O S CO VITICAR.VM 
fem,&Mednicenfem duitates & dicecefes,ae 
alia loca eiufdem ducatus inhabitant, fando fpi- 
ritu cooperante illuftraci , nonnullos errores, 
quos hadenus, ritu & more Grascorum viuen- 
tes,obferuarunt,penitus ab eorum mentibus & 
cordibus abdicare, & vnitatem fidei Catholicae 
St Latinas Romanas Ecclefias amplecti, &!ecun 
dum ritum eiufdem Latinae 8t Romana eccle- 
fiae viuere defiderant& proponut.Sed quia mo- 
re Graecorum , fcilicetin tertia perfona baptifati 
fuerunt, & nonnulli allerunt eos de nouo bapti- 
fari debere,prasdidi qui ritu Graeco hactenus vi 
xerunt,& adhuc 'duunt.tanquam antea rite ba- 
ptifaci, renuunt St recufant denouO baptifma 
iufcipere. Nos igitur, qui ex commifio nobis de 
fuper, licet infufficientibus meritis,officio pallo 
rali,cupimus lingulas oues nobis commiflas ad 
verum oaile Chrifti perducere, vt fiat ex illis v- 
nus paftdr,8t vnum ouile , 8t nefanda Catho- 
lica ecciefia diuerfa St deformia membra a ca- 
pite diferepantia, fed conformia habeat , atten- 
dentes quod per fcelicis recordationis Eugeni- 
um Rapam quartum prasdeceflorem noftrum, 
irfedncilio pereum Florentis celebrato , St in 
quo Graeci atque Armeni, vna cum Romana ec- 
clefia fentientes interfuerunt, definitum fuit,for 
mam huius facrameti Baptifma tis exiftere,Ego 
te' baptizo in nomine patris St filij 8t fpiritus 
fandi,amen:ac etiam per illa verba : Baptizetur 
talis feraus lelu Chrifti , in nomine patris 8t fi- 
lij St fpiritus fandi; vel , Baptizatur manib. meis 



COMMENTARII. 4.1 

talis, in nominepatrisSc fili; Scfpiritus fandi.* 
verum perfici baptifma.quoniam eius principa- 
lis caufa,ex qua baptiima virtutem habet,fi tiara 
da trinitas.-iniirumentalis aute fit minifter , qui 
tradit exterius laetamen tum, fi exponitur adus 
qui peripfum exercetur minifterium,eius fandq 
trinitatis inuocatione efficitur facramentum: & 
propterea huiufmodi facrameti,fic in tertia per- 
tona coilati, reiterationem necelTaria no exiftere 
habita etiam luper hoc cum fratribus noitris de 
liberatione matura , auctoritate Apoftolica, no- 
bis 8 C alijs Romanis Pontificib.ab ipfo Ieiu Do 
mino noftro per beatum Petrum (cui Sc fuccef- 
foribus eius Apoftolatus, minifteri; difpenfatio 
8cmcommifit)tradita, tenore praefentium de- 
cernimus atque declaramus, omnes & fingulos 
fic in tertia perfona baptizatos , volentes a ritu 
Graeco ad ritum & morem Latina: 8c fandq Ro 
man^ Ecciefie venire,fimpliciter & fine alia con 
tradidione,aut etiam obligatione , vel coactio- 
ne, quod iterum rebaptilentunetiam cu intenti- 
one,quod alias ritus per orietales Ecclefias fet- 
uari foliti,h£ereticam prauitatem no concernen. 
obferuari pofsint:fada pnus tamen per eos om 
nium errorum, rituum Graecorum , a Latina & 
Romana Ecclefia , & illius ritu ac fandis inftitu 
tionibusdeuiantium,adiuratione,admittedos 
fore, exhortati . etiam pervilcera mifericordiae 
Dei noftri, omnes & fingulos quipraedido maf 
do baptizari funt,& ritu Graeco viuunt, vt abne 
gata omnium errorum, qutefecundum more 8c. 

F 5 ritum 



REI* VM MOSCOVITICARVM 
ritumGraecorum hactenus obfetuarunt, quique 
ab immaculata & fanda Catholica , Latina & 
Rom.EccleGa,& illius fandoru patre inftitutio 
ilibus approbatis deuient, velint eidem Catholi 
cce Ecclefiae illiufq; falubribus documentiSjpro 
animaru fuaru falute & veri Dei cognitione ad- 
hasrere:& ne eorfi fandupropofitu a qucuis re 
tardari pofsit, modo venerabili fratri ncilrcEpi 
fcopo V Mihefi,in virtute fandae cbedientise co 
mittimus &madamus, quatenus oes&fingu- 
los Gc baptizatos,& ad vnitatem praefatae Lati- 
nae Ecclefiae venire, & errores prsedidos abiu- 
rare volentes, ad praefata: Latina Ecdefiae vni* 
tatem , errorum huiufmodi abiurationem per 
fe vel peralium,feu etiam alios feculares Prae- 
latos, Ecclefiafticos feu praedicatores , aut mi- 
norum ordinum regularis obferuantiae profei» 
fores,dodos & probos , ac alios idoneos , qui- 
bus id duxerit committendum , recipiat & ad- 
mittafac tam Gbi quam ilifiaut illis, cui vel qui- 
bus, quoties expedierit , id duxerit committen- 
dum, Ungulos praefatos, fic inuenientes ab excel" 
fibus, propter obferuationem huiufmodi erro- 
rum,ac heretica prauitate inde proueniente,nec 
non excommunicationis fententia, alijsque cen 
furis &pcenis Ecclefiaftici3,quos quomodolie 
bet propter ea incurrent , dicta Apoftolica au- 
doricate abfoluendi,ac eis pro modo culpae pce 
nitentiam falutarem iniungendi, aliaque in prae- 
mifsis necelfaria faciendi , plenam & liberam 
licentiam & facultatem concedimus , per prae- 


COMMENTARII. 42 

praefortes. Verum quia forfan difficile fbret,prae 
ientesnoftras literas ad lingula loca, vbi opus 
fuetit, referre : volumus, & eadem authoritate 
Apoftolica decernimus, quodearundemliteraru 
tranlTumptu,mann alicuius notari; publicifub- 
fcripto, & Ggillo profati Vuilnenf. feu alterius 
alicuius epifcopi, ve! praelati ecclefiaftici muni# 
to, eadem fides prorfus adhibeatur in iudicio Sc 
extra, & alias vbilibet, vbi fuerit exhibitum vel 
eftefum,ficutipfis literis originalibus adhibere- 
tur,fi forent exhibitae ve! oftenfae,non obftanti- 
busconftitutionibus 8c ordinationibus apofto 
licis,caeterifque contrarijs quibufcunque .Nulli 
ergo omnino homini liceat hanc paginam no- 
ftrae conftituticnis, declarationis , exhortatio- 
nis,commifsionis,mandati, concefsionis, volu- 
tatis & decreti infringere , vel ei aufu temerario 
contraire. Si quis autem hoc attentare prcefum- 
plerit, indignationem omnipotentis Dei, ac bea 
torum Petri & Pauli apofbolorum eius, fe noue 
ritincurfuru.Datu Romae, apud Sa. Petru: An- 
no incarnationis Dominicae.i 5 o i.decimo Ka- 
len.Jeptem. Pontificatus noftrianno nono. 

CONFESSIO. 

Confefsionem quamuis ex conftitutioneha» 
bentjVulgus tamen ea Principum opus e (Te , & 
praecipue ad nobiles dominos Scpraeftantiores 
viro s pertinere exiftimat. Cofi tetur circa Pafcb a 
tis feftum, magna cordis contritione ac vene- 
ratione.Stat confellor , vna cum confitente, in 

medio 


RES V X) M OSCO VITI CAR VM 
fnedio templo , vultu conuerfo ad imaginent 
quandam,ad hoc conftitutam. Finita dein con- 
fefsione,p<£nitentiaqueiuxfa dehfti qualitatem 
iniumfta^nteipfam imaginem fubinde fele incli 
nantjfignoq; crucis frontem peftusque fignant: 
magno deniq; gemitu clamat, iesv CHRisTE 
fili Dei,miferere noftri. Nam hac communis il- 
lorum eft oratio.Quibusdam pro poenitentia ie 
iunia,nonulIis certae quadam precationes (Do 
minicam etenim orationem perpauci fciuntjin- 
iunguntur:quofdam,quigrauius aliquid com- 
miferint, aqua abluunt. Ex profluente etenim 
aquam in Epiphania Domini hauriunt, eam- 
que confecratam per totum annum in ' templo, 
promudandis &abiuedis grauioribus peccatis 
eruant. Item peccatum de Sabbatho commif* 
fum,leuiusiudicant, minusque poenitentiae pro 
eoiniungunt.Suntcoplures &leuifsime caufte, 
propter quas in templum non admittuntunfo- 
lent tamen exclufi plerunque portis Sc feneftris 
templi allare , atque indenon minus videre &C 
audire facramuam li in templo fuiflent. 

Is qui concubuerit cu m vxore lua,& poft co- 
flitutum tempus fe non abluerit , ea die ingredi 
templum non audet. 

C0MMVN10. 

Communicant lub vtraqj fpecie , mifcentes 
panem vino,feu corpus fanguine . Sumit facer- 
dos cocleari excalice portiunculam , porrigitqj 
communicati. Quotiefcunrj; aliquis in anno vo- 
luerit, mo do conteilus fuent/umere corpus Do 

' mini 


commentarii. 43 

minini potefbalioqui tempus conftitutum ad fe 
flutn Pafchatis habet. Pueris feptem annorum 
porrigunt facramentumidicuntqiie, tum homi- 
ne peccare. Si puer infirmus fuerit,aut forte ani- 
mam agere ceperit, vt de pane fumere non pof 
fit, infunditur ei gutta ex calice. Sacramentum 
ad communicandum , non nifi dum facrum fiti 
conlecraiurtpro infirmis autem confecratur die 
louis,in maiori hebdomada, & conferuatur per 
totum annum. Ceterum cum fuerit neceiie,ac- 
cipit indeportiunculam,quam vino imponit, & 
bene humeftatam porrigit sgroto , dein parum 
aquae tepide addit. 

Nullus monachorum, nec facerdotum, horas 
Canonicas, vt vocant, orat, nifi habeat imagi- 
gem prsfentem: quam etiam nemo, nifi magna 
veneratione, attingit, qui eam autem in publi- 
cum profert, manu eam in altum tollit: quam 
omnes praetereuntes, aperto capite, cruce fe fig- 
nantes, inclinando , plurimum venerantur. Li- 
bros Euangelij non nifi in locis honeftis , tan- 
quam rem facram reponunt:neque manibus ta- 
gunt, nifiprius cruce fe munierint, & capite a- 
perto inclinatoque honorem exhibuerint: poft, 
iummacum veneratione in manus fumunt. Pa- 
nem quoque , antequam verbis confuetis more 
noftro confecratus fuerit, circumlatum per Ec« 
clefiam,concoeptis verbis venerantur & sdorat. 
FESTI DIES. 

Feftos dies viri praeflantiores , pera&is faqis, 
epulis, ebrietate & veftitu eleganti venerantur: 

vulgus 



R.ER.VM MOSCOVITICARVM 
vulgus, domeftieiacferui, plerunquelaborant, 
dicentes, feriari Scaiabore abftinere dominoru 
effe.Ciues & mechanici, diuinis interfunt : qui- 
bus p eradis , redeunt ad laborem , fandius pu- 
tantes laboriincumbere,quam.bibendo, luden- 
do, & id genus rebus , fublbantiam & tempus 
inaniter perdere . Nam vulgo & plebiceruifiae 
& medonis.potus prohibitus eftrquibufdam ta- 
men folennioribus diebus, vtputa Natalis- Do- 
mini, ferijs Pafchse,Pentecoftes,& alijs quibuf- 
dam, potare illis permillum efbquibus-fanenon 
propter diuinum cultum,fed potum potius, ala 
bore abftinent. 

Trinitatis feftum celebrat die Lunae, in ferijs 
Pentecoftes.In odaua veroPentecoftes, feftum 
omnium Sandorum . Diem autem Corporis 
Chrifti,more noftro non venerantur. 

Iurando ac blafphemando,raro nomen Dei 
vfurpari t. cum autem iurant, per ofcuhun crucis 
difta vel promiffa firmant ..Blafphemirs eorum, 
Hungatorum mote,comrmmes funt. Canis ma- 
trem tuam fubagitet, &c. 

Quoties fe figno crucis Ggnant , id manu de- 
xtera ile faciunt, vt frontem primum, deinde pe- 
ftus,mo.v dexteram,ac demum finiftram pedo- 
ris partem pundim in formam crucis tangant. 
Quod fi quis aliter ducatmanum, eumnonpro 
domeftico fidei fuse, fed pro. alieno habentrficut 
me huius ceremonia; ignarum , ac aliter ducen- 
tem manum , hoc nomine notatum &. obiurga- 
tumeffe memini, 

Pur- 



44 


COMMENTARII, 

VVKGATOKVVM . 

Purgatorium nullum credunr.fed dicunt, vny 
cuique vita defundo, fecundum meritum fuum 
effelocum:pijs quidem lucidum , cum angelis 
placidis.-impijs autem obfcurum, & caeca caligf 
ne obdudum,cum angelis terribilibus deftina» 
tum effe,in quo extremum expediant iudiciutrio 
exloco & angelis placidis cognofcunt animae 
gratiam Dei,femperpetucextrernum judicium: 
aliae contra. Neque animam a corpore fepara- 
tam,pceni« obnoxia dTe putant . nam cu anima 
in corpore fe contaminaueriti cum corpore ede 
expianda. Qiicd aut pro defundis funebre facra 
faciunt, credunt, eo pofle tolerabiliorem anima 
bus exorari ac impetrari locum , in quo facilius 
expedare futurum iudicium queant. Aqua bene 
didta nemo fe afpergit,nifi a Sacerdote afperga» 
tur.Ccemiteria pro fepeliendis corporibus non 
confecrant. aiunt enim, corporibus inundis Sc 
confeciatis , terram ipfam, non corpora terra, 
confecrari. 

D1F0RVM CVLTVS, 
Nicolaum Barenfem inter fandos in primi6 
venerantur,deq; eius plurimis miraculis quoti» 
diepratdicant, quorum vnicum, quod non ante 
multos annos contigit, adiungere placuit.Mi» 
chaelquidaK)’fa!et 2 ki,vir magnus & ftrenuus, 
in quodam conflidu Tartarico , quendam ma- 
gni nominis T artarum fugietem eft perfecutus: 
quem cum citato equi curfu affequi non poffec, 
Nicolae (inquit) perduc me ad hunc canem, 

Tarta- 



• RERVM MOSCOVITICARVM 
Tartaras haec audiens,territus exclamat: Nico» 
lae,fi hic tuo auxilio me aflequetur, nullum mi- 
raculum facies;fi vero me alienum a tua fide, ab 
illius perfecutione incolumem feruaueris, tum 
magnum erit nome tuu. aiunt Michaehs equii 
rellitilTe : Tartarumq-, elapfum. Tartarum quo- 
que deinceps Nicolao ob incolumitatem luam, 
in Gngulos vite fuae annos, certas menfuras mei 
lis obtuljiTe: totidemq; menfuras Michaeiipae 
riterin memoria liberationis fuae, adiundlaetia 
honoraria velle ex pellibus Madauricis mififle, 
1E I y NI VM. 

Ieiunat in Quadragefima feptem perpetuas fe- 
ptimati as. Prima laftarijs vtuntur, quam Sytna, 
quaf? caleacea, appella trlequentibus vero fepri- 
manis omnes (extra peregrinantes) etiam piici- 
bus abftinent.Su t qui diebus Dominicis & Sab 
bato cibum fumuBt,reliquis diebus ab omnici- 
boablfineant.Sunt item, qui diebus £olis,Mar- 
tis, Ionis & Saturni , cibum furnunt,reliquis tri- 
bus quoque abftineant.Reperiuntur etiam plu- 
rimi-, qui diebus Lunae,Mercurij & Veneris, pa 
«isfrufto cum aqua fumpto con tenti funt. Reli- 
qua per annum ieiunia non ita ftrifie obleruant: 
ieiunant antem poli oclauam Pentecoftes , quae 
illis eltdies omnium Manciorum , vfque ad fe- 
rias Pe tri & P auli: & di citur i ei uniu P e tti . Dein- 
de habent ieiunium Diuae V irginis,a prima Au- 
gufli vtque ad Affumptionem Maris. Item ieiu 
Itium Philippi, fexfeptimanisin aduentu Domi 
ni, & dicitur Philipphquod initium eius ieiunij 

concin- 


COMMENTARII. 45 

contingit teftum Philippi, lecundum torum Ga 
leridariiim.Si denique fertum Petii 8c Pauli, ice 
Affumptionis,inciderit iiidiem Mercuiij , aut 
Veneris, tum nec ea die carniblis vefctttur. Nui 
!ius fanfti vigiliam ieiunio venerantur, prsetet 
decoilauonem S.Ioannis, quam x x 1 X Augu* 
fti quotannis obferuant.Si denique in maiori ie- 
iunio quadrageffmae aliquis folennis dies, vt 
Annuntiationis Mariae, inciderit, eopitcibus 
vtuntur. Monachis aute multa grauiora Semo* 
leftioraieiunia impolita funt, quos Kwas, hoc 
eft potu »cetofo,& aqua tum fermeto mixta, co 
tentos eile oportet.Sacerdotibus quoque aqua 
mulia & ceruifia eo tempore funt prohibita : li* 
cetnunc omnes leges ac ftatuta diffluant, vifiS* 
turq;. Porro extra tempus ieiunij, die Sabbato 
vefcuntur carnibus, Mercuri; vero abflinent-. 

Doftores quos fequuntut,fuht:Bafilius Ma- 
gnus, Gregorius , & loannes Chryfoflornus: 
quem dicunt Jlataufta, id eft aureum os. Gon- 
cionatoribuscarent.datis efle putant, interfuif* 
fe facris, ac Euangelij,Epiftolarum, aliorumq; 
doftorum verba , quae vernacula lingua recitat 
Sacrificus,audiuilTe:ad hoc, quod varias opinio 
nes ac hsrefes,quae ex concionibus plerunque 
oriuntur,fefe effugere credunt, feftos dies pr Oxi 
mas feptimane die Dominico annnnciant, publi 
camq; confefsionerh recitant. Principem porro 
ipfumquicquid credere aut opinari vident, id 
teftum, omnibusque fequendum effe ftatuunt. 

Accepimus Mofcowiae , patriarcham Con- 
G ftanti* 


i 


RERVM MO-SCO VITI CAR. VM 
ftaminopolitanum ad petitionem ipGus Mofd, 
rniSffe quenda monachum Maximilianum no* 
mine,vt omnes libros, Canones, &C lingula lia- 
tur a ad fidem pertinentia, in ordinem reflo iudi 
cio redigeret. Quod cum feciffet, mu!tisque& 
grauifsimis erroribus animaduerfis,coram Prin 
cipe pronuncia(Tet,e.um plane effe fchifmatieu, 
qui Romanum aut Graecum non fequaturritu: 
hac inquam vbi dixiffet, non multo poft ('etfi 
eum fuiTima profequeretur Princeps beneuole- 
tia J dicitur euanuilTe,ac multorum opinioefub- 
merfum effe. Agebatur tertius annus, dum nos 
Mofcowif effemus , quando Marcus Graecus 
mercator quidam ex Capha,hoc idem dixiiTe fe 
rebaturrcaptumque pariterflicet pro eo tu T ur- 
carum orator improbis quodammodo precibus 
intercederet)fublatum e medio fuiffe. Georgius 
Graecus cognomentoParuus,Thefauranus,Ca 
cellarius fupremusque conliliarius Principis,cu 
, eandem caufam quoque foueret, defenderetq;, 
abamnibus continuo officijs remotus, gratiaqj 
Principis deeiderat.Sed enim eius opera carere 
Princeps cum haudquaquam poffet,rurlus in 
gratiam receptus, fed diuerfo erat officio praefer 
dus.tuicenim vir Gngulari do&rina, & multaru 
rerum experientia prfditus,qui cum matre Prin 
cipis in Mofcowiam venerat : quem tantopere 
Princeps venerabatur, vt aegrotum femel cum 
ad fe vocaffet, primi nominis aliquot fuis conli- 
liari/s demandauerat,vt illum in vehiculo fedea 
tcrUjin fuarn habitationem vfque ferrent . Sed 
. , cum 


* 


C O M M ENT A R 1 1 . 4.6 

eum !n aulam effetaduedus; ac tot tamque altis 
gradibus portari ferecufaret, depohtusq; vehi- 
culo, paulatim ad Principem afcenderec, hunc 
Princepscum torte videret, ftomacharigrauiter 
coepit, inqjledica collocatum ad fe deferri iuf» 
fit. tandem communicatis cum eo confilijs,ne- 
gotioqj cofetto.in ie&ica virum per gradus de- 
ferendum iubec,fsmperque deinceps futium ac 
deorfum portandum mandauit. 

- Religioforum praecipua cura exiftit, vt quos- 
libet homines ad fide fuam perducant . Mona- 
chi heremitae bonam iam olim idololatraru pat 
tem,diu multumq; apud illos verbum Deitemi 
nantes, ad fidem Ghrifli pertraxerunt. Proficit 
cuntur etiarnnum ad -varias regiones Septen- 
trionem verfus & orientem fitas, quo non nili 
maximis laboribus, famar ac vita periculo per- 
ueniut,neq, inde aliquid conrodi iperat; nec pe 
tunt.-quin hoc vnicum fpedant , vt rem gratam 
Deo facere , & animas multorum deuio errore 
abdu&as ('morte aliquando doftrinam Chrifts 
confirmantes)in viam redam reuocare, ac eos 
Chriifo lucrificare queant. 

Eft etiam in Mofcowia praecipuu monafte- 
riumS.Trinitatis,quod xu. miliaribus Ger.Oc 
cidentem verfus aMofcowia cruitate diftac, vbi 
■S 1 » Sergius fepultus,multa miracula edere dici- 
tur, admirabilique gentici ac populoru concurfu 
pietateq, celebratur.Eo Princeps ipfe l$pe,vul 
g’ vero quotanis certis dieb’ c6fluit,monafleri) 
q; liberalitate alitut, Perhibetur olla cuprea ibi 
G i efle. 


RERVM MOSCOVIT I C A R V M 
SiTe,in qua certi cibi,& vt plurimum olus coqui 
rur.Fit autem, vt Gue pauci, fiue multi eo vene- 
iintjiemper tamen cibi tantum remaneat , quo 
eius monafteri; familia lituretur : adeo vt nihil 
ynquam delis,neque fuperfluat. 

Gloriantur Mo Ici, fe lolos vere Chriftianoa 
elletnos vero damnant, tanquam delertorespri 
mitius Ecclefiae,& veterum iandtarum coulli- 
turionum. Quod (i quis noltrae religionis homo 
vitro ad mofcos tranGt.aut etiam inuito domi- 
no ad eos profugit, quali difcends & comple- 
xandae religionis eorum caul'a,eum negant dt- 
mittijaut etiam repetenti domino reddiopoi te 
iS:quod mihietiam lingulari quoda cafu ell co- 
percum,quem huc inferendum puraui . Ciuis 
quidam GracouicnGs primarius,mihi inMofco 
uiam eunti commendarat & pene inuito tradb- 
derat,quendam ex honefta Bethmanorum fami 
lia natum, nomine Erafmum , adolefcentem no 
indoQum: potationi tamen vfque adeo deditu, 
Vtndnnunquam vfque ad infaniam inebriare- 
tur.-meque frequenti fua ingurgitatione quando 
que cogeret,vt ei compedes ini; ciendos curare, 
itaque erroris fui confcientia victus , afTociatis 
fibi Mofcis tribUs,& auriga meo PoIono,noXfr 
quadam e Moicouiavrbe aufugit: & Occa flu- 
uio tranato, verfus Afoph iter intendit. Quo cd 
perto, Princeps continuo fuos veredarios, quos 
illi Gonecz vocant, quoquo verfum dirriiGt , vt 
ex fuga retraherentur. Hi cu in excubitores, qui 
aduerfus continuas T statorum incurGones il- 
lic 



COMMENTARII. 47 

•fis in locis difpofiti funt, incidiflent,&expoGto 
eis hoc calu effecifleiit, vt ipfi quoq; ad perqui- 
rendos fugitiuos obequicarent, in nominem ob 
uium incidunt, qui fe beneficio no&is deferuif- 
fe diceret quinque equites, qui eum reftum iter 
sd Afophfibicommonftrarecoegiirent. Itaque 
excubitores veftigij siliorum mfilientes, cu no- 
Su ignem, quem incenderanr,effevst confpicati, 
«quis illorum in pafcuis circa locum pernoftaa 
di errantibus, in modum ferpentum taciti adre- 
punt,eosque longius propellunt . Cum igitur' 
experreftus auriga meus,equos longius digref- 
fos reducere ve!let,ex herbis in eum profiliunt: 
«ique mortem,fr vei minimam edat vocem,mi* 
nantur,atque ita vindtum tenent. Cumque rtuv 
fum equos longius propellerent, eosque vnua 
& alter & tertius reducere vellet, pari modo ora 
nes ordine ex infidijs capiuntur, vno Erafmo 
excepto.-qui fe,cum in cum irruerent,llrifta fra- 
mea defendit, St Jtanislaum ('hoc erat aurigae 
nomen)inclamauit. At cumis fe captum Sc via 
dum efTe refpondiffet,abiefta framea, Erafmus: 
Kecego.inquit, vobis captis, liber effe, aut viue 
re volo.atque ita fefe dedidit, cum ab Aloph bi- 
dui icinereabeflent. Captiuis redu£tis,cum pe- 
ti j flem a Principe , vc mihi mei reftituerentur, 
refpondit.Non licere cuiquam reddere homi- 
nem, qui ad Mofcos percipiendae verae religio; 
niscaufa ('quam, vt diftum efl,lefo!os tenere 
praedicant jaccefsit. Aurigam tamen mihimos; 
reftituitufed cum Erafmum reddere recufaret, 

G j dixi 


R E R V M MOSCOVITICARVM 
dixi ditpenfatori nobis adiundto, quem illi Pri- 
ftauum vocant, male de Principefenfuros & lo 
cuturos homines, fi Oratoribus famulos fuos 
adimat.Ne.verd vel Princeps;, vel ego culpari 
polTemus,rogaui vteurri in corrfpeflum conli- 
liariorum fuorum notis praelentibus venire per 
mitteret,vtillius voluntas ab ipfometintellige- 
retur.Hoc vbiaiTentiente Principe taftum ef- 
fer, percontabar Erafmum, an apud Principem 
religionis ergo manere vellet? Cum anmiiiTet, 
ego ei: Si,inquam, lectu tibi bene ftraueris, be- 
ne decumbes. Poft Lithwanus quidam, q-uife 
familiae Comitis Nugarolis adiunxerat,cnmeu 
a propolito dehortatus effet , hocab eo refpon- 
fum tulit, quod meam feueritatem timeret . Ibi 
cum Lithwanus eidixiiTeqNum redire vellet, 
fi eum Comes in familiam fuarn reciperet-aiTen 
fit. Relata icaq; ad Comitere,cu ide ex meque- 
frffet,an confentire?refpondi,idei permeliberu 
fore. Cupieba enim &ipfe effingere, ne ,ppinqui 
eius aliter hac re.atq; acciderat, interpretaretur. 

Porro ad Molcos raro confugerefolent, nifi 
quibus alibi viuendi locus Scfecuritasnoneft. 
Qualis fuitnoftris teporibus Seuerinus Nord- 
wedjregis Danite Cbriftierni praefedtus maris, 
homo quidem militaris,fed quoduis negotiu in 
nomine daemonis aulpicari folitus.-dequomui 
ta audiui,quae prudens pretereo. Is cum Regem 
ob fuarn immanitatem Holmiae, qua: caput re- 
gni Suetis eftjVernaculaq; ipforu lingua Stok- 
holm appsliatur, incolis luis exofum efle, fuaq; 



COMMENTARII. 4J 

fponte Danis regno cefsilTe videret i munitum 
quendam locum in GotlandiainfuIa(qu* duo- 
decim miliaribus Ger. patet) occupabit, ex qua 
mare Bakheum diu infeftabat,nemini parcens, 
seque amicos ac hoftes fpoliabat, T andem : vbi 
contrafetanquam communem quandampefte 
omnes timeret, nullumque locum in quo ab in- 
ii diis tutus efie pollet, videret ; affumpto certo 
prsdonum numero ad principem Mofcbui* 
confugit, venitq; ceftis nauibus in fluuiurh Nar 
ua,ad arcem M ofci I wanowgorod. Iride terre- 
ftri itinere Mofcoeiam , eo anno quo ego illic 
fui, deduftus erat. Cefarisafit Caroii.V.inrercef 
(ione dimiffus.in obfidione Florenti* Italice ci- 
uitatis,in eius leruitio globo ferreo traiefius oc 
cubuit. DE DECIMIS, 

V olodimerus myfterijs vi ui fici 
lauacri, Anuo. 6496. initiatus, 
decimas vna cii Leone Metro- 
politane omnibus rebus dan- 
das inftituit, propter pauperes, 
pupillos, infirmos, fenes,adue- 
nas,captiuos atq; pauperes fepeliedosnuuados 
etia eos,qui numerofam haberet fobole, qbufue 
bona igni abfumpta eficnt, acfubleuada deniq; 
miferoru omniu inopia, Monafterioru paupe- 
ruq; Ecclefias,& in primis propter dcfunftorfi 
& viuoru refrigeriu.Ide V volodimerus p otefta 
ti & iurifdiftioni dpiritualiu fubiecit oes Abba- 
tes, Presbyteros, Diaconos,S totu ftatu clerico 
r 5 :monachos,moniales , & cas quas profeura 

C 4 ad 



K.ERVM M OS COV1TICARVM 
ad Sacra conficiunt, quas Profcurnicas vocant: 
item vxores filiosque Sacerdotum, medicos, vi- 
duas,cbftetrices , & eos qui miraculum ab ali- 
quo SamSorum acceperint, quiuemanumilsi ef 
fent pro alicuius animas falute. mioiftros deniq; 
liugulos monafleriorum & hofpiralium,,& qui 
monachorum veftes conficiunt. Quicquid mq; 
inter praedictas perfonas limuhatis feu difcor- 
dkuexoritur,Hpil'copus ipfe tanquam compe- 
tens iudeXjdecernere & conftituerapoteft. Si 
vero inter laicos & hoa, aliquid controuerBarij 
Oritur, iudicia communi, decernitur. 

Prolcurnicf funt mulieres iam effoetae, quae 
amplius menfes non patiuntur: & quae pane ad 
£apiificandum,qui profcura dicitur, coquunt. 

Epilcopi etiam diuortia, tam inter Knefos 
qusmBoiaronos.atq; omnes fecu lares qui con- 
cubinas fouentjconllituere debent.Item ad Epi 
fco palem iufifdifUonem pertinet:, li quando v.v- 
<H marito non obfequatur.fi quifp iam in adulte 
fio feu fornicatione deprehenfus fuerit , li vxo- 
rem eonfanguincam duxerit, G coniunx coniu- 
giquippiam mali machinetur . Item diuinatio- 
u es, incata Pones, venena, contentiones propter 
haerefim ve! fornicatione lufceptas:aut fi fili 9 pa 
rentes , fororesue acerbius increpauerit, laefe- 
rftue . Praecerea Sodomitas, lacrilegos, mor- 
tuorum fpoiiatores,.S: qui ad incantandum de 
imaginibns Sanflorum,autftatua Crucis quic» 
quam auullerirrt.-qui canem.aucm, aut aliud ali- 
quod animal immundum in udem Iaeram 
r. ' duxe- 



COMMENTARII. 49 

duxerint,aut comederint, punite. Ad haec, fin- 
gulas rerum menfuras ordinare, flatuereque de- 
bent.Nemo autem miretur, fi praedifta Canoni 
bus illis atque traditionibus diuerfa reperian- 
tur.Sunt enim r.on tam vetuftate. ipfa , alia qui- 
demin locis alijs mutata, quam pecunia ftudio 
pleraque deprauata,vitiataque. 

Princeps li quando Metropolitam comiiuio 
accipit , folet ei primum in accubitu locum, ab- 
fentibus fratribus fuis, deferre. In funebri facro, 
cum Metropolitam atque Epifcopos inuitaue- 
ric , eis iple ab initiomrandi/ cibum potumque 
porrigit: dein fratrem fuum , ve! principem ali- 
quem virum , qui vices fuas ad prandi) vfque fi- 
nem fuppleat,conftitU!t. 

Caeremonias illorum, quibus folenni tempo» 
re in templis vtuntur.vt viderem , equidem im- 
petraueram.Acq; ita vtroq; legationis me§ tem 
pore,in feflo AtTumptionis Maria-, x v videlicet 
die Augufti,cum maius templum in arce frondi 
bus arborum ftratum , ingreflus fuiffem , vidi 
Principem ad dextram portf,qua ingreflus erat 
ad parietem aperto capite liantem . Pofochque 
baculo ( vt vocant )innitentem, ante fe quen- 
dam Colpaack dextra tenentem; Confiliarios 
vero ad columnas templi, quo loci 6 C nos dedu 
eramus, flantes. In medio templi, fupertabu 
Iato,Metropolita folenniter veflitus , rr.itramq; 
rotundam fuperne imaginibus Jan&Orum , in- 
ferne cerd hermdlinis pellibus ornatam geftas, 
flabat, Polochq; baculo (quemadmodum Prin- 

G 5 ceps 



R E R V M M O S C 0 V I T I'C A R V M 
ceps)innitebatur,atq; mox cantantibus alijs,ip- 
fe cum- miniftris fuis orabat, dein chorum ver- 
fus procedens, in lasuam cotra noftrum morem 
connerfus,per minorem portam egreditur,prae- 
cedentibus Cantoribus, Sacerdotibus atq; Dia 
conis:ex quibus vnus in patena, fupercapite, pa 
nem iam ad facrificandum praeparatum , porta» 
bat:a!ter vero, coopertum calicem : eaeteri pro- 
mifcue,fancli Petri, Pauli, Nicolai, Archangeli, 
imagines magna populi circuftantis acclamatio 
ne ac veneratione ferebat.Quida porro ex circu 
flantibus acclamat, Dhe milerere. alij fronte ter 
ram,more patrio,tangebant , flebantque. V aria 
denique veneratione ac cultu circumlata ligna 
vulgus prolequebatur. Pbft finito circuitu , per 
inediam chori portam ingrcfsis, Sacrii, feufum- 
-mumfvtvocantjofficium coeptum eft fieri. Cae. 
teriim totum Sacrum,feu MifTa, gentili ac verna 
cula lingua apud illos peragi folet. Epiftola prae 
•terea, Euangelium pro tempore, quo magis a po 
pulo percipiantur, extra chorum, populo artan- 
ti clara voce recitantur. In priore mea legatione, 
eodem ferto die, vitra centum homines in 
foffa arcis laborantes vidirquod feri- 
ari non nifi Principes & Bo- 
iari, vtinfra dicemus, 
folent. 

RATIO CONTRAHENDI 
Matrimonium. 

Inho- 



COMMENTARII. <To 

Nhoneftum ac turpe e fi. ado- 
lefccnti , ambire pueilam , vt 
libi in matrimonium locetur. 
Patris eft,iuuer, em alloqui, vt 
ducat filiam fuam. In hac au- 
tem verba plerunque prolo- 
qui folent; Cum mihi fit filia, 
vellem equidem te mihi generum. Ad quasiu- 
nenis: Si me, inquit, expetis generum, & tibi ita 
videtur, conueniam parentes meos, &de hac 
re ad eos referam. Dein fi parentes & proximi 
aflTenfi fuerint, conueniunr. & de his quae pater 
filiae dotis nomine dare velit, tractant. Mox do- 
te conftituta,nuptijs dies praefcribitur. Interea 
temporis fponfus ab aedibus fpofij v-fq^ adeo ar 
cetur, vt fi forte petierit, eam faltern vt videret, 
tum parentes refponderefblent : Cognofce es 
alijs qualis lit,qui eam norunt, certe nilL-fpon- 
falia prius maximis poenis firmata fuerint, ita 
vt lponfus non pofsit, etiam fi v r ellet , fine gra- 
ni poena, eam repudiare, aiiasnon datur illi ac— 
ceffus. Dotis nomine dantur plerunque equi, 
veffes , framea , pecora , Tenii , & fimilia . In- 
uitati ad nuptias , pecuniam raro offerunt: 
munera tamen , feu donaria fponfae mittunt, 
quas fi n gu la fp o n i 'u s ci i 1 ig e n t e r notata reponit. 
Finitis nuptijs, deprompta rurfus ordine con- 
fpicit: atque ex ijs, fi qute placent, fibique v- 
fui futura videntur , ea mittit ad forum , iu- 
betque lingula ab his qui rebus precia im- 
ponunt, reftimari : reliqua omnia & lingula , 






RERVM MOSCOTIT I C A R V M 
Cingulis remittit, cum gratiarum actione. Ea que 
feruauit,in anni fpacio iuxta s (limationem, pe- 
cunia,aut alia aliqua re squalis valoris compen 
fat. Porro fi aliquis donum fuum pluris fecerit, 
tumfponfus adiuratos atftimatores continuo 
recurrit, illumque horum «(limationi liandum 
eiTe cogit. Item fi fponfus po(l elapfum annum 
non fatisfecerit,aut munus acceptum non relli- 
tuerit,tum in duplo fatisfacere tenetur. Deniq; 
fi alicuius donum iuratis sllimandum dare ne- 
glexerir,ex voluntate atque arbitrio eius qui de- 
dit reponere cogitur. Atque hunc morem vul- 
gus ipfum in omniliberaiitace ,leu donationis 
genere obferuare folet. 

Matrimonium ita contrahut, vt quartum gra- 
dum confanguinitatis aut affinitatis non contin 
gant. Haereticum putant, germanos fratres, ger- 
manas ducere fotores. Item, nemo fui affinis fa 
rorem ducere in vxorem audet. Obferuant etia 
feuerifsime,nehi matrimonio implicentur,inter 
quosfpiritualis cognatio baptifmatis intercef- 
fit. ii quis alteram vxorem ducit, fi tquebiga- 
mus , conceduntid quidem , fed vix legitimum 
matrimonium efle putant. Tertiam vxorem du 
cete, fine grani caufa non permittunt. Quartam 
autem nec concedunt cuipiam , nec etiam C hii 
1! i anum efle iudicant. Diuortium admittunt, 5£ 
dant libellum repudijtid tamen maxime celant, 
quod contra religionem ac ftatuta efle fciunt. 
Principem ipfum Salomeam vxorem , propter 
ftenlitatem repudiatam, in monallerium intru- 


COMMENTARII. fi 

fiffe, atque Helenam filiam Knes Bafilij Lynski 
duxiflfe, paulo ante diximus. Ante aliquot an* 
nos etiam quidam dux Bafiiius Bielski ex Li- 
thuaniain Mofcowiam profugerat: eius vxore 
iuuen'em,& quam paulo ante duxerat, cum ami 
ci diutius apud le detinerent, ( putabantenim il 
lum amore ac defiderio adolelcentulte rurfus re 
diturum J Bielski caulam vxoris abfentis in con 
filium Metropolitae refert , communicatoque 
confiiio MetropolitainquitiQqandonon tua, 
fed vxoris potius , atque aded cognatorum cul- 
pa fit,vtcum eaefle tibi non liceat, equidem le- 
gis gratiam tibi faciam , teque ab ea abfoluam. 
Quareaudita,mox aliam ex principum Refane- 
fium progenie natam duxit, ex qua etiam filios 
fufcepit , quos nunc in magna apud Principem 
authoritate vidimus. 

Adulterium non appellant, nifi quis alterius 
vxorem habuerit.Tepidus eft vt plurimum con 
iugatorum amor, praefertim nobilium & princi- 
pum virorum : eo qubd puellas nunquam ante 
Vifas ducunt:acferuitijs Principis occupati,de- 
fereie eas coguntur, alienainterim turpiquelibi 
dine fele contaminantes. 

Mulierum conditio miferrima eft. Nulla enim 
honeftam credunt, nifi domi condufa viuat, 
adeoq; cuftodiatur, vt nufquam prodeat. Paru 
inquam pudicam exiftimant, fi ab alienis exters 
nisue confpiciatur.Domi autem condufa: , net 
duntaxat,& fila trahunt: nihil prorfus iurisaut 
negoci; in aedibus hsbent. Omnes labores do- 

meflici 


RER.VMMOSCOViTICAR.VM 
meftici feruorum opere fiunt. Quicquid mulie- 
rum manibus fuffocatur. flue gallina , fiue aliud 
aliquod animalium, id abhorrent tanquam im- 
purum. Qui verd pauperiores funt, eorum v Vo- 
res domefticos labores obeunt, &C coquunt. C« 
terum cfi viris abfentibus forte , & teruis, galli- 
nas iugulare vo!unt,lbantpro foribus, tenentes 
gallinam, aut aliud animal, & cultrum: prsteie- 
untesq; viros, vtipli interficiat, plurimu rogant, 
Rariisime in templa, rarius etiam ad amicoru 
colloquia, nili fenes admodum fint,o.mriiq$ fuf- 
picionecareant,admicrutur. Certis tamen & fe 
ftiuis diebus animi gratia concedut vxoribus ac 
filiabus, vt in pratis amcenifsimis ccnueniarit, 
vbifuper quadam rotainftat Fortuns infi den- 
tes , alternarim furfum ac deorfum mouentur; 
aut alloqui funem appendunt, quo fufpenfe ac 
infidences,hinc inde i mp ullis feruntur, mouen- 
turq;:autdeniq; quibui’dam & certis catilenis, 
manibus plaudentes fe obleftant, choreas pror- 
fus nullas ducut. Eft Mofcowi® quida Alema i 
nus fabet ferrarius.cogndrnento lordanus , qui 
duxerat vxorem Rhutena, ea cum apud marita 
aliqnandiu e(Tet,huc ex occafione quadam ami- 
ce fic alloquitur: Cur me,coiunx charifsime, no 
amas? Refpondet maritus: Ego vero te veheme- 
ter amo. Nondum, inquit, ligna habeo amoris. 
Quaerebat igitur maritus, qualia figna vellet? 
Cui vxor: N unquam, ait, me veiberafti. Mihi fa 
ne verbera , inquit maritus , non videbantur fi- 
gna amoris: fed tame nec hac parte deero. Atq; 

ita 


COMMEXTARH. J2 

ita non multo poft,crudelifsime eam verbera-* 
Uit:falTusque mihi eft , longe maiore am.ore fe i 
fua vxore pofthac obferuacum fuifle.quatn rem 
faepius exercui tmobisq; tum Mofcowiteexifte 
tibus,ceruicem illi tandem & crura praecidit. 

Omnes ie Principis chlopos,id eft leruos fate 
tur. Item praeftantiores , ex maiore parte em- 
ptos aut captos feruos jiabent:quos autem libe 
ros in feruitio nutriunt, ij s non eft liberum quo 
libet tempore dilcedere . Si aliquis citra volunta 
tem domini abit , nemo eum afluunt. Si domi- 
nus bonum ac commodum famulum non bene 
tradfat,fit quodammodo infamis apud alios, ne# 
que pofthac alios famulos aflequipoteft. 

Gens illa magis feruitute, quam libertate gau 
det. nam morituri vt plurimum certos feruos 
manumittunt,- qui fe tamen confinud alijs do- 
minis, pecunia accepta, inferuitutem vendidit. 
Si pater filiu, vt mos eft, vendit, Sf isquocunq; 
tandem modo liber fadus,autmanurnilfus fue- 
tit,pater huc rurfus atq; iteru i ure patri ; potefta 
tis venderepoteft. Poit quarta aute venditione, 
nil iuris amplius in filium habet. Vltimo fuppli 
cio fol» Princeps feruos, & alios arficerepoteiL 
Princeps altero, aut tertio quoq; anno , per 
prouincias delectu habito, filios Boiaronu con- 
fcribit: vtnumeru illorum, & quot quifa; equos 
ac feruitores habeat, cognofcac, Dein Angulis 
ftipendiaproponic,vtfupradi£iumeft. Qui ve- 
ro per facultates rei familiarispoflunt , ftipen- 
dio militant , Raro illis datur quies : nam aut 

bsl» 



R E R V M M O S C O V I T [ C A R V 5* 
bellum infert Lithwanis , aut Liwonienfibus, 
autSuetenfibus,aut Tartaris Cafanenfibus.auc 
fi nullum bellum gerit, prsefidia tamen in fingu- 
los annps in locis circa Tanaim & Occam , ad 
reprimendas T artarorum Pratcopenlium erup- 
tiones ac depraedationes , viginri milia hominu 
imponere folet. Solet etiam quotannis exfuis 
prouincijs ordine quofdam vocare, qui Mofco- 
wia: fibi omnia ac quaelibe t prteftan t officia. Bel 
Ii autem tempore, non annuis ex ordine & al- 
ternis officijs inferuire, fed omnes & finguli, 
tam ftipendiarij quam gratiam Principis expe- 
ftantes,in bellum ire coguntur. 

Habentequos paruos,caflratos , foleis caren- 
tes, leuifsima frena. tum ephippia in eum vfum 
accommodata, vt fein omnes partes nullo nego 
tio vertere, arcumque intendere queant. Pedi- 
bus vfqueade6 attra&is infidentes equo, vt nul- 
lum haftae aut teii paulo vehementiorem i£fum 
fulHnere queant. Calcaribus paucifsimi, flagello 
plerique vtuntur, quod femper minimo digito 
dexers inhseret,vt id quoties opus fit, apprehen 
dant & vtanturrrurfusfi ad arma deuentumfue 
rir,proiechim e manu pendeat. 

Communia arma funt,arciis,re!um,fecnris, & 
bacul us , inftar cceftus , qui Rhutenice Kefleni, 
Polonice BalTalick dicitur. Framea nobiliores 
& ditiores vtuntur. Pugiones oblongos in mo- 
dum cultellorum dependentes, in vaginis ade6 
reconditos habent,vt vixfupremam capuli par- 
tem attingere, aut necefsitate cogente apprehen 

dece. 



COMMENTARII. f * 

oere pofsis.Loro pariter freni longo, Sc in extrs 
mitate perforato vtuntur, quod digito finilfro 
an nefiunt, vtarcumapprehedere,eoq; retento 
vti pofsint. Porro quanquam fimul & eode cerri 
pore manibus teneant frenum , arcum , frame- 
am, telum & flagellum , iftis tamen Icite & Une 
vilo impedimento norunt vti. 

Nonnulli ex pradfantioribns, lorica , thorace 
affabre ceu ex quibufdam fquamis concinnato, 
& armillis:paucifsimiautem erilia, inflarpyra» 
midisin fummitate exornata,vttintur. 

iSuntquihabent vellem bombycis lanafulfef 
tam,adl'ullinendosquol'cunqueiftus. Lanceis 
quoque vtuntur. 

Peditatu vero & tormentis in confl &u nun- 
quam vfi funt. Etenim quicquid agunt, fue ado 
riuntur , Gue infequuntur, fine fugiunt hoflem, 
id repente & celeriter faciunttatque ita illos nec 
peditatus, nec tormenta fubfequipofTunC. 

Modernus tamen princeps Balilius , cum reje 
Piatcopenfia, nepotem fuumin Cafanenfere- 
gnum induxilfet, Sc in reditu iuxta Mofcowia 
tredecim millibus palTuum caflrametatus efTet, 
anno infequenti circa Occam fluuium caftra po 
fuerat . atqj peditatu tu primu & toimetis vius 
eftjfortalfevt potentia luam o (lentaret: aut ma- 
culam fufceptam priori anno , ex turpifsima fu- 
ga , in qua dicebatur aliquot diebus fub acerno 
foeni delicuiile, deleref.aut denique rege , quem 
ditionem fuam rurfus inuafurum putabat, a fini 
busfuis arceret, Gerte nobis prefen tibus habuit 

H ex 



RER.VM MOSCOVITIC AR.VM 
cxLithwaniSjVaria^ue hominum colluuie,miI- 
le & quingentos fere pedites. 

Hortem primo impetu audacifsime aggredi- • 
untur,nec diu perfeuerantiac (r innuere vellent t 
Fugite, aut nos fugiemus. 

Ciuirates raro vi , aut imprefsione acriore ex- 
pugnare, fed longa magis obiidione, homines fa 
me aut proditione ad deditionem adigere foiet. - 
Quaqua Bafilius Jmolentzko ciuitate admotis 
tormentis, quae parcim ex Mofcowia fecu addu 
xerat. partim ibi in obfidione fuderat, oppugna 
bat,quaflabatq;:nihil tame effecerat. Oblederat 
& Cafan magna militum vi, admotis pariter tot 
mentis, qu^ fecundo fluuio eo portauerat.-fed tu 
quoq; vfq; adeo nihil effecerat, vt dum arx ince- 
fa funditus conflagraret , atq; ex integro rurfus 
tedificaretur.ne nudum quidem collem interim 
miles afcendere,occupareUe aufus fuerit. 

Habet Princeps nunc fufores tormentarioi 
Alemanos & Italos.qui prasterpixides, tormen 
ta bellica , item ferreos globulos , cuiufmodi & 
noftri Principes vtuntur, fundunt: quibus tame 
in confii£tu,quod omnia in celeritate pofltaha- 
bent,nequefciunt neque poflunt vti. 

Omitto etiam , quod tormentoru difcrimen, 
feu,vt verius dicam, vfum ignorare videtur.Ne- 
fciuntinqua,quado vel maioribus, quibus muri 
demoJiuntunvel minoribus quibus acies impe- 
tusq; hoftium difrumpitur,vti debeat. Id quod 
cum alias fepe , tum maxime eo tempore acci- 
dit, quum Tartari Mofcowiam iamiam oppu- 
gnaturi 



COMMENTARII. 

gnaturi ferebantur . tum enim Locum tenens 
tanquam in re fubita, maius tormentum fub 
poitam caifri , ridente bombardario Germani» 
colloco ,candum imTerat,cum id tamen vix tri- 
dui fpacio eo deduci pcriinlet, ad htec femei 
duntaxat exoneratum teftudinem & portam 
difsipalTet. 

Magna eft hominum , vt in alijs negoti/s , ita 
in bello gerendo,diuerfitas ac varietas. Mofcus 
enim quamprimum fugam arripit, nullam falu- 
tem cogitat, praeter eam quam fuga habere po* 
teft.-affecutus, leu apprehenfus ab hofte , nec fe 
defendit, nec veniam precatur. 

T artarus vero deierius ex equo, fpoliatus om 
nibus armisjgrauiisime etiam vulneratus, mani 
bus,pedibus,dentibus, quoad & quacunquepc 
teft ratione, ad extremum vfque fpiritum fe de- 
fenderefolet. 

Thureus, dum videt fe omni auxilio ac fpe e- 
labendi deftitutum,fupplex veniam petit, armis 
abie&is ac iuinftas ad ligandu manus viftoripoE 
iigit , fperatq; captiuitate vita fe impetraturum» 
Caftris collocandis amplifsimum locum 
eligunt, vbi prarilantiores tentoria erigunt : ali) 
veto exarbuflis veluti arcum in terram figunt £ 
penulis que tegunt , quo ephippia , arcus , & id 
genus alia recondant , feq; ab imbre defendant» 
Equos ad pafcua pellunt, quorum caufa tam 
late difiunfta tentoria habent : quae nec cur- 
ru , nec foffa , ncc alio quouis impedimen- 
to muniunt ; nifi forte locus natura fit, aut 
H z fyluis;, 



RERVM MOSCOVITIC4RVM 
autfy!uis,autfluminib 9 , paludibufue munitus* 

Poliet forte cuipiam mirum videri,quod fe 5£ 
fuos tam e.viguo ftipendio,& tam diu , vt fupra 
dixi ,1'u'iineant: ideo illorum parfimoniam Sc 
frugalitatem paucis aperiam. Qui habet fex,aut 
aliquando plures equos,ex ijs vno tanquam ba- 
iulojfiue clitellario , qui vitae neceffaria portet, 
vtitur.ln primis habet milium contritum in fac 
cu!o,longitudine duorum aut trium palmitum: 
deinde luillae carnis falfae libras o&o,aut decem, 
habet & fal in facculo:& fi diues eft,mixtum pi- 
pere. Praeterea vhulquifque fecum fertfccurim, 
fomitem , lebetes , autollam cupream, vt fi ali- 
quo forte deueniat,vbi nihil ifu£tuum,allij, 
caepae, aut carnis ferinae reperiat,tum ignem 
accenditjollamque aqua replet, in quam cocle- 
ar plenum milij,fale addito, inijcit,coquitq; : eo 
cibo dominus & lerui contenti viuunt. Porro (i 
dominus nimium famelicus fuerit, totum ablu- 
mit.itaque lerui aliquando ad totum bidtru aut 
triduum egregie ieiunant. Ad haec, (I dominus 
vultlautius epulari, tum addit paruam portiun 
culam carnis fuillf.Hoc non loquor de praelfan 
tioribus.fed mediocris conditionis hominibus. 
Duces exercitus, Sc alij militiae prsefefti , inui- 
tant aliquando pauperiores illos : qui lumpto 
bono prandio , interdum poft ad biduum , aut 
triduum cibo abltinent. 

Item eu habentfru£lus,aut alliu,aut c^pas,tri 
facile alijs omnibus carere poliunt. IngrelTuri 
praelium , plus fpei ponunt in multitudine, & 

quan- 



COMMENTARII. 

quantis copijs hoftem adoriantur, quarr. robo- 
re miiitum , ac inftru&o quam probe exercitu: 
feliciusque eminus, quam cominus pugnant.at 
que ideo hoftem circumuenire,& a tergo adori- 
ri, praecipue ftudent. 

Tubicines multos habent.hi dum patrio mo- 
re, omnes vna tubas inflant, in tonantq;: mirum 
tum acinufitatum quendam concentum audi- 
res. Habent & aliud quoddam genus Mufices, 
quod gentili lingua Szurna appellant. Eo (i qua 
do vtuntur, tum vna hora, plus minus , fine vlla 
refpiratione,leu aeris attraftione quodammodo 
canunt.Buccas auteprimum implere acrefolet: 
dein naribus fpirituidetidem attrahere edcfti, 
tuba vocem ablqj intermiisione edere dicuntur. 

Omnes veflitu, feu corporis cultu fimili vtun 
tur. tunicas oblongas fine plicis, manicis ftri&i- 
oribus,Hungarorum fere more, geftant : in qui- 
bus Chriftiani nodulos, quib. pedlus conftring! 
tur in dextro.-Tartari vero haud difsimili veftitu 
vtentes,finiftro latere habent. Ocreas fere rube- 
as, easquebreuiores, vt qua: genua non attin- 
gant, foleasque ferreis clauiculis munitas ge- 
ftant. Indufia omnes fere varijs coloribus cir- 
ca collum exornata habent: eaque monilibus 
feu globulis argeteis, aut cupreis deauratis, addi 
tisqj ornamenti caufa vnionibus, conftringunt. 

V entte nequaquam, fed femora cingunt : atq; 
adeopubetenus, quo magis promineat venter, 
cingulum dimittunt. Quin &c nunc Itali S: Hil- 
panijimd & Germani ita aiTucuerutit. 

H i Ado- 



REXVM MOSCOVITIC ARVM 

Adolefcentes & pueri pariter feftiuis diebus, 
fed in ciuitate ioco amplo & cebebri,vnde vide- 
ri & exaudiri a pluribus queant, conuenire Co- 
lent. quibufda aure libilis ceu ligno dato,conuo 
catur.-conuocati illico concurrunt, manusq; con 
ferat, certame pugnis ineunt, moxpedibus pro 
mifcue ac magno impetu faciem, guttur, pedtus, 
ventrem, genitalia quatiunt: aut quacunque xat 
tione polTunt.aiios alij interfe de vidioria con- 
certantes profternut, adeo vtfaepe inde exani- 
mati afporcentur. Porro quicunque plures vin- 
cit, diutius in arena durat, fortifsimeq; verbera 
tolerat,is prae caeceris laudatur , vidtorque cele- 
bris habetur. Hoc certaminis genus inllitutum 
efl: , vt affuefeant adolefcentes verbera ferre , i- 
dtusque quofeunque tolerare. 

Iuliitiam flrenue exercentin praedones : qui- 
bus comprehenfis, calcanea primum frangere, 
dein in biduum aut triduum vfq;,dum intume- 
fcant,quiefcere:poft, fradia iam ac intumefadfa, 
rurfus motare iabent. Non alio genere torquen 
di & flagitiofos,ad confitenda latrocinia, foci- 
osq; fcelerum indicandos, vtuntur. Caeteriim 
fi in qu$ftionem vocatus, fupplicio dignus fue- 
rit repertuSjlufpeditur. Alio genere poenf fontes 
raro puniuntur, nili quid immanius comiferint. 

Furtararo capitali pcena, imo homicidia ra- 
rd , nifi praedae gratia tadla fuerint, puniuntur. 
Quivero furem in furto deprehendit, & occi- 
dit, impune id facere poteft ea tamen conditio- 
ne, (i occifum inaulam Principis detulerit, Sc 

rem 



COMMENTARII. $6 

rem vtarta eft e.vpofuerit. 

Cum brutis congredientes,ne illi quidem vl« 
timo afficiuntur fupplicio. 

Pauci ex praefertis habent authoritatem, vl ci- 
mum lupplicium irrogadi. Exfubditis nemo ali 
quem torquere audet. Pleriq; malefartoru Mof- 
cowiam,ieu ad alias prin cipales ciuitates ducu 
tur,Hyemali autem tepore vtplurimu infontes 
animaduertunt : ceftiuo enim , bellicis negotijs 
impediuntur. 7 

SEQ_VVNTVR ORDINATIO ; 
nes « loanne Ba/ilij Magno Dus 
ce, M.nno munii 
700 6 .ftBa, 

1 Vum re’ fuerit in vriumrublu 
c6demnatua,foluat Iudici alti- 
nos duos, Notario orto degas. 
Si vero partes redeutin gratia, 
priufquam in locum duelli ve- 
nerint,no minus Iudici &No 
tario foluant,ac fi iudicium fartum fuiiTet.di ve- 
nerint in locum duelli , quem Ocolnick & Ne- 
delfnick duntaxat decernere pofifunt , ibiq; for- 
te in gratiam redierint, foluant Iudici, vtiupra, 
Ocolniko L.dengas,Nedelfnico fimiliterL. den 
gas, 8t duos altinos : S cribae quatuoral tinos, 8c 
vnam dengam.Si vero-venerint ad duellum, 5 £ 
alter virtus fuerit, tum iudici reus quantu ab eo 
poftulatur,foluat, Ocolniko det poltinam & ar- 
ma virti, Scriba; L.dengas, Nedelfniko poltina 

H 4 S£ 




R E K V M MOSCOVITICARVM 
& quatuoraltinos. Si vero duellum committi# 
t rr propter aliquod incendium, necem amici, ra 
pinam vel tureum, ciincaccufatorfi vicerit, 2b 
reo iccipiacquodpecijt, Ocolniko detur polti- 
lia & arma victi , Scribae l-dengae , Nedelliiiko 
poltina, Veftono(eft autem Vefton , qui ambas 
partes praefcriptls conditionibus ad duellum co 
mittit) quatuoraltinos : Siquicquid viftus reli- 
qui habuerit,vendatur,iudicibusqi detur.-corpo 
re autem, iuxta deiifti qualitatem puniatur. 

Interfe£lores dominoru fuoru, proditores ca- 
ftri,facrilegi,piagiarij, ite qui res in alterius do- 
mu clanculum inferut, eafdeq; furto libi ablatas 
dicut,quos Podmetzchek vocant, prcetercaqui 
incendio homines affligunt,quiq; manifefti ma# 
letaftores fuerint, vltimo fupplicio afficiuntur. 

Qui primu turri couiftus fuerit,nifi forte facrile 
gij auc plagij acculetur,morte non eftafficiedus, 
fed publica pcena emendadusrhoc cll,baculis c£ 
dendus,Sc pcena pecuniariaa iudice multtadus. 

Si iteiu in furto deprehefus fuerit, & no habue 
rit vndeacculatori aut iudicifatisfaciat, morte 
plectatur. 

oi alioqui fur conuiftus,no habeat, vnde accu- 
fatori atisfacerepolfet, cefus baculis, tradatur 
accufatori. 

Si quis furti accufetur, & honeflus aliquis vir 
iureiurando affirmet, illum antea quoq; furti co- 
uiftu.aut furti caufa cuipiam reconciliatu fuilfe, 
negletto & omilTb iudicio , morte afficiatur : de 
bonis eius fiat,vtfupra. 



COMMENTARII. 57 

Si aliquis vilis conditionis, aut fufpeftae vi- 
tae, furti inirmuletur, vocetur in quadtionem. Si 
vero furti conuinci non poteft, datis fideiuffori- 
bus,dimittaturad vlterioreminquifitionem. 

Pro fcripto decreto,feu lata lententia, teftima 
tionevniusrublifoluantuiiudici nouern den- 
gs:Secretario,qui tigillum habet, ai tinum vnu: 
Notario, dengas tres. 

Praefedi,qui non habent authcritatem, caufa 
cognita, decernere ac fen tentiam ferre, hi altera 
partium in aliquotrublis condemnent, dein de 
cretum ad Iudices ordinarios mittant, quod fi 
i ullum ac aJquitati confonum illis videtur , tum 
de lingulis rubiis, finguli altini Indici, Secreta- 
rio vero I r 1 1 dengte foluantur. 

Quicunque alterum furti, fpolij,feu homici- 
dij accufare vult, Mofcowiam proficifcitur,pe- 
titque vt talis in ius vocetur. Datur illi Nedel- 
fnick,qui reo diem dicit , eundemq; Molcowia 
perducit.Reus porro in iudicio coilitutus , ple- 
runque crimen libi obieflum negat. Si affor te- 
ftes producit, tum ambae partes interrogantur, 
an diftis liare velint. Ad id communicerrefpon- 
dentrAudianturtefles fecudum iuflitiam & co 
fuetudinem. Si contra reum atteilantur,tureus 
ftatim fe opponit, & contra teftimonia & perfo 
nas excipit, dicens: Peto mihi decerni juramen- 
tum, mecj; iuftitias diuinse permitto, petoq; cam 
pum & duellum. Atque illis ita,iu.\ta patrii co 
fuetudinem, duellum decernitur. 

'Vterque quemuis alium, fuo loco ad duellum 
H 5 con- 



RERVM MOSCOVITICARVM 
conftituere, armis item vterque inltruere fe qui- 
bufiibetpoteft,pix'ide & arcu exceptis. Comu- 
niter autem loricas oblongas, aliquando dupli- 
ces, thorace, armillas, gaieajacea/ecurim, & fer 
tum quoddam in manu,inftarpugionis,in vtra- 
que tamen extremitate acutum,habent: quo al- 
tera manu ita expedite vtuntur, vt in quolibet 
congreffu no impediat, neq; manu cadat.eoau 
tem in pedeftri certamine plerunque vtuntur. 

Certamen primum ineunt iancea,dein alijs v- 
tuntur armis xum multis annis Moici cum ex- 
ternis aut Germanis,aut Polonis, aut Lithwa- 
nus certantes, pletunq; fuccubuitTent. Nouifsi- 
me autem cu Lithwanus quidam X x v i annos 
natus , cum quodam Mofco, qui plufquam x x 
duellis viftorcuaferatjCongrefTuSjOccifus efiet: 
Princep s indignatus,iilum vt videret, continuo 
accerfiri iubet,quo vifo,in terram expuit,& fta- 
tuit,nein pofterum vili externo duellum con- 
tra iuos decerneretnr.Mofci plurimis aediuer- 
fis armis le onerant verius,quam armant, exter- 
ni autem confilio magis quam armis tcfli, con- 
grediuntur. Cauentin primis. me manus confe- 
rat.-quod Mofcos plurimum brachijslacertisq; 
valere fciunt,folainduftria ac agilitate illos tan- 
dem ialfos vincere folent.Vtraque partium ha- 
bet multes amicos atque fautores, certaminis 
fuifpe£latores:fed prorfus inermes, exceptis fu- 
dibus.quibus interdum vtuntur.Etenim fi alte- 
ri horu videtur iniuria aliqua fieri , tum ad pro- 
pulfandam eius iniuriam fautores ipfiusaccur- 

tunt. 



COMMENTARII. 5§ 

rant, mox etiam alterius : atque ita vtrinque cet 
tamen fpeftantibus exotituriucundum. agitut 
enim res capitiis, pugnis, fuftibus, fudibusque 
prseuftis, 

Vnius nobilis teftimoniumplus valet, quam 
multorum vilis conditionis hominum. Procu- 
ratores rarifsime admittuntur , quifque caufam 
fuam exponit. Princeps, quanquam feuerilsi- 
mus fit,nihilominns tamen omnis iuftitia,& pa 
lam fere, venalis eft.Audiui quenda confiliariu, 
qui iudicijs praeerat, fuifle deprehenfum, quod 
ab vtraque partium in quadam caula munera 
accepilTet:& pro altero, qui plus dederat, iudi- 
callet.quod faftum,ad Principem delatus, non 
negabat:illum,pro quo iudicalfet, hominem di 
cebatdiuitem,honelloloco , atque ideo magis , 
huic quam illi inopi & abiefto credendum. Ta- 
dem,quamuis Princeps fentetiam reuocalTet, ri 
dens tamen, illum impune dimifit.FortafTe tan- 
tae auaritiae ac improbitatis caufa eftiplaege- 
ftas,qua fuos cum Iciat Princeps oppreffos, ad 
illorum facnoraatq^improbitatem , quali im- 
punitate propo(Ita,conuiuet. Pauperibus non 
patet aditus ad Principem, fed ad ipfos confilia 
rios tantum, & quidem difficillimus. 

Ocolnick perfonam Prtetoris, feu Iudicis a 
Principe conftituti fuftinet : alias fupremus 
confiliarius,qui femper apud Principem verfa- 
tur, eo nomine vocatur. Nedelfnick, eft com- 
mune quoddam eorum officium, qui homines 
in ius vocant , malefactores capiunt , car- 

ce- 



UF.RV M MOSCOVITIC A R V M 
eeribusq:, coercent, atque hi Nobilium numero 
continentur. 

Coloni fex dies in feptimana domino fuo labo 
rant.feptimus vero dies priuato labori concedi- 
tur. Habent aliquotpriuatos 3 Sta dominis fiuis 
attributos agros, & prataex quibus viuunt, reli 
qua omnia luntdominorum.Sv.nt praeterea rni- 
fenimae conditionis,quodillorum bcna, nobi- 
lium ac militum praedae expolita funt, a quibus 
■etiam per ignominiam Chrifliani, aut nigri ho- 
munciones vocantur. 

Nobilis, quantumuis pauper fuerit, turpe libi 
tamen ac ignominiofum elTe putat, fi manu la- 
boraret. Hoc autem turpe non efife ducit, corti- 
ces, feu putamina fru£tuum,& prselertim melo- 
num, allij, ac cceparum , a nobis & famulis no. 
ftris abie£ta,de terra leuare ac ceuorare . Ccete- 
rum ficuti cibo parce, fic potu,vbicunq; fe occs- 
fio offert, immoderate vtuntur.Omnes fere tar- 
di ad iram.item fuperbi in paupertatercuius gra 
uem comitem habent,feruitutem. V eftes oblo- 
gas. pileos albos apicatos ex lana coa£h,qua pe 
nulas barbaricas confettas videmus/olidosquc 
ex officina gellant. Vefiibula aedium latis quide 
ampla, & alta: fores vero habitationum humiles 
habent, ita vt ingreffurus quifpiam demittere fe 
& inclinare cogatur. 

Manuario qui viuuntlabore , St operam fua 
vendunt, mercedem vniusdiei referunt degam 
cum dimidia: artifex duas , neque hi ifrenue la- 
borant, niti bene veiberati.Audiuiferuitores ali 

quan- 



C O M M ENTARir. 59 

quando conquellos,quod a d ominis ncn edent 
probe verberati. Creduntfe fuis dominis difpli 
cere:fignunujue efie indignationis, fi non ver- 
berentur. 

VE INGRESSE IN ALTE * 

vius domum. 

N lingulis ardibus & habitationibus 
habent imagines faoftoiu,pi£tas, aut 
ftilas , loca honorificentiore . & cum 
alius alium accedit, ingreffus habita- 
cuIam,contii5ud caput aperit, ac vbi imago fit, 
circumfpicittqua vifa, terfe ciucis figno munit, 
caputq; inclinas inquit. Domine miierere. Dein 
falutathofpite,his verbis: Deus det ianitatem. 
Mox porreflis manibus, deofculatur le mutuo, 
capicaq; inclinant, dein continub alter alteru in 
tuetur, vternimiiu fe magis inclinaret, demitte 
retque-.atqueita ter quaterque alternatim caput 
inclinantes , honoremque mutuo exhibentes, 
quodammodo concertant.Poft fedent, nego- 
tioque fuo confeflo , hofpes refla in medium 
habitaculi procedit, facie ad imaginem conuer- 
fa:rurfusque ter figno fe cnicis munit, prioraque 
verba inclinato capite repetit. Poltremo data ac 
ecptaque prioribus verbis falute, abit, di eft alii 
cuius authoritatis vir, illutum hofpes fequitut 
ad gradus vfque: fin prsftanticr, longius comi- 
tatur, habita &obferuata cuiufque dignitate. Mi 
rabiles obferuant caeremonias, nulli etenim te. 
auioris fortunae homini licet intra portam do- 
mus 




RERYM MOSCOVITICARVM 
mus alicuius praefiantioris equitare , Difficilis 
quoque pauperioribus ac ignotis aditus eft,etia 
ad vulgares nobiles.-qui vel hoc nomine rarius 
in publicum prodeunt, quo maiorem authori- 
tatem luiq-, obleruantiam retineant. Nullus eti- 
am nobilis, qui paulo ditior eft , ad quartam vei 
quintam domum pedes progreditur , nifi fubfe- 
quatur equus. Hyemis came tepore, cum equis, 
foleis carentibus, propter glaciem, abfque peri- 
culo vti non pollunf.aut quando aulam Princi 
pis.aut Diuorum templa forte ingrediuntur, tu 
equos dornirelinquere foient. 

Domini intra priuatos parietes femper fedet, 
raro aut nunquam inambulando quicquam tra- 
£lant,Mirabantl;r plurimum, dum nos deambu 
lantes in diuetforijs noftris, atque inter ambula 
dum negotia frequenter tra&are viderent. 

V eredarios Princeps, ad omnes ditionis fuce 
partes,diuer(is in locis cum iufto equoru nume 
ro habet : vtcum curfor Regius aliquo miflus 
fuerit, equum fine mora in promptu habeat. Eli: 
autem curfori liberum , vtquemcunque volue- 
rit.eiigat equum. Mihi exNowogardia magna 
celeriter Mofcowiam proficifcenti, Magifter po 
Harum, qui illorum lingua Iamfchnick appella- 
tur, aliauado triginta, nonnunquam quadragin- 
ta, quinquagintaue adduci mane primo curabat 
equos, cum vitra duodecim opus non habere. 
Vnufquifque igitur noftrum , equum qui libi 
commodus videbatur, fumebat-defefsis dein il- 
lisuum ad aliud in itinere diuerforiu , quod Ia# 

ma 



COMMENTARII. 6® 

ma appellant, peruenimus, continui ephippio 
& freno recentls,permutauimu-e. Licet cuilibet 
celerrimo vti equoru curfu: & fi forte aliquis co 
cidar,auc durareuon pofsir.tu ex proxima qua- 
que domo alium rapere, autalioqui abs quouis 
obuia forte occurrente. Principis duntaxatcur- 
fore excepto, furnere impuni quide litet. Equu 
porro in itinere viribus e.chauftu,relifiuq; Iam- 
fchnick requirere, item alterum ei cui ereptus e- 
ratreftituere, preciumq; ratione itineris habita, 
perfoluere folet.Plerunq; de X vel X X yverft, 
numerantur lex dengae. Eiufmodi porro vereda 
rioru equis, feruitor meus ex NowogardiaMof 
cowia,interuallo 600 werft,hoc cft.Cxx.Gcr» 
miliar. Lxxii horis peruenit.quod quide eo ma 
gis mirandum eft,cum equuli tam patui fine , & 
longe negligentius quam apud nos curentur, 
tantos tamen labores perferant. 

DE MONETA. 

Monetam argenteam quadruplicem habent: 
Mofcowiticam, Nowogardefem, Twerefem, 
& PJelcowienfem.Mcfcowiticus nummus no 
rotunda, fed obloga Sc ouali quodammodo for- 
ma,Denga diflusjdiuetfas habet imagines, anti 
qua,in vna rolre.-pofterior, hominis equo infide 
tis imaginem, in altera autem p- rte vtraq; feri- 
pturam habet. Illorum porro centum, vnfi Hun 
garicalem aureum: Altinum fex dengae, Grifna 
viginti,Poltinam centum , Rublum ducentae fa 
ciunt.Noui nunc vtrinque charafteribus ligna- 
ti cuduntur, & quadringenti valent Rublum. 

Twc» 



RERVM MOSCOVITICARVM 
Twcrcnfis vtrinque fcripturam habet, & va- 
Iore Mofcowitico aequiparatur. 

Nowogardenfis in vna parte Principis in fo- 
lio fedenus,hominisqi!eexaduetfo fele inclina- 
tis imaginem.un altera fcripturam habet , atque 
Mofcowicicum valorein duplo fuperat. Griina 
porrd Nowogardenfis X 1 1 1 !. Rublusautem 
ducentas vinginti duas dengas valet. 

Plelcowienfis, caput bouis coronatum, in al- 
tera vero fcripturam hafcec.Habentpisetereacir 
pream monetam, quae Polani vocatur . horum 
iexaginta dengam Mofcouiticam valent. 
Aureos non habcnt,nec cuduntipfi,fed Hun» 
garicalibus fere, interdum etiam Renanis vtun - 
turrpreciumque eorum fepe mutant , praefer- 
tim cum externus auro aliquid mercaturus fit, 
tum continuo precium eius minuunt, fi vero ali 
quo profecturus, auro indigeat, eius tum rurfus 
precium augent. 

Rigenzibusque rubiis vtuntur propter vicini 
tatem, quorum vnus valet duos Mofcowiti- 
cos. Moneta Mofcowitica cft ex puro & bono 
argento-.ea quamuis nunc quoque adulteratur. 
Non audiui tamen, ob hoc facinus in quempia 
animaduerfum effe. Omnes fere aurifabri Mof- 
cowite nummos cudunt : 8c quicunqueaffert 
maffas argenreas puras, nummosqueeupit, tum 
nummos & argentum appendunt, atque aequa 
lance librant. Exiguum elt , & conftitutum pre- 
ci um,quod vitra arqualepondus foluendum eft 
aurifabris , paruo alioqui laborem fuum ven- 

den- 



COMMENTARII* 6i 

dentibus, Jcripferunt quidam , prouinciam hac 
rarifsime abundare argento: Principem praete- 
rea,^ id exportatetur,prohibere . Prouincia fa- 
ne argentum nullum habet, nifi quod (vt dittu 
eftjimportatur: nec Princeps vfqueadeo efferte 
prohibet,fed cauet verius, atque ideo permuta- 
tionem rerum facere, & alia, vt pelles, quibus a- 
bundant,aut quid aliud eiufrriodi, pro ali; s re- 
bus dare, recipereq:, fuos iubet , quo argentum 
8iaurumin prouincia retineat. Vix centuman 
nis vtuntur moneta argentea, pr^fertim apud il 
los cula. Initio cum argentum in prouinciam in 
ferebatur/undebantur portiuculq obloge argen 
tece,fine imagine & fcriptura, aeftimatioe vnius 
rubli-.quarum nulla nunc apparet . Cudebatur 
etiam moneta in Galitz principatu. ea autem cu 
aequabili valore careret, euanuit.Porrd antemo 
netam, probofcide & auriculis alpreolorum, a- 
liorumque animalium, quorum pelles ad nos af 
feruntur,vtebantur:ijsque vitae neceffaria, ceu 
pecunia, emebant. 

Numerandi ratione ea vtuntur , vtres quate 
cunque per Sorogk , aut Dewenofto , hoc eft, 
aut quadragefimo aut nonagelimo numero,que 
admodum nos centefimo,numerent,diuidatq;. 
Numerantes itaque fubinde repetut, multipli# 
catq-„bis Sorogk, ter Sorogk, quater dorogk.i, 
quadraginta,autbis,ter,quaterDewenofto,hoc 
eft nonaginta. Mille,getili lingua Tiffutzse. -ite 
decem millia, vna diftione , Tma : viginti mil- 
lia, Dwetma.3 o 0 o o.T ritma exprimunt. 


RER.VM M OSCO VITI CAR VM 

Quifquis merces qualefcunque Mofcowiarn 
attulerit,eas continuo apud portitores,feu telo 
ni; prefeftos, profiteri ac indicare cogitur: quas 
hi flata hora confpiciunt,aeftirr,antq; . seftima- 
tas vero,nemo nec vendere nec emere audet, ni 
fi prius fuerint Principi indicatae. Porro Prin- 
ceps 1] quicquam emere voluerit, tum mercato- 
ri in terim res luas nec indicare, nec cuiquam lici 
tari eas integrum eft.quo fit, vt mercatores in- 
terdum diutius detineantur. 

Neq; etiam cuiuis mercatori, prseter Lithwa- 
nos,Polonos,autilloru imperio fubieftos,Mof 
co wiam venire liberum eft. NamSuetenfibus, 
L,iwonienfibus,& Germanis ex maritimis ciui 
tatibus, Nowogardirs duntaxat : Thureis verd 
& Tartaris Chloppigrod oppido , quo nundi- 
narum tempore diuerfi homines ex remotifsi- 
mis locis confluunt, mercatura exercere ac mer- 
cari conceflum eft.Quando vero Legati ac Ora- 
tores Mofcowiarn proficifcuntur, tum omnes 
vndecunquemercatores in illorum fidem ac pro 
te&ionem fufcepti,Mofcowiam & libere, & fi- 
ne portorijs ire poliunt, ac etiam cofueuerunt. 

Maior pars mercium funt maflae argenteae, 
panni, lericum, panni fericei & aurei , vniones, 
gemmae, aurum filatum. interdii viles etia quaf- 
damresluo tempore portant, ex quibus non pa 
tum lucri referunt. Sepe etiam accidit, vt rei ali- 
cuius defiderio omnes teneantunquam qui pri- 
mus attulerit,plus iufto lucra tur.Dein cu plures 
mercatores earundem rerum magnam copiam 



COMMENTARII. 62 

aduexerint, tanta nonn unquam vilitas confe* 
quitur,vtis quires fuas quamplurimo vendide- 
rat,eafdem turfus viletcente precio emat, mag- 
noqi fuo commodo in patriam reducat.Merces 
vero quae inde in Germaniam portantur, funt 
pelles, & cera.-in Lithwaniam & Thurciam,co 
rium,pelles,& albi longi detes animalium,qua3 
ipfi Mors appellant,quteq:,inmari feptentriona 
li degunt, ex quibus manubria pugionum Thut 
ci affabre conficere folent . noflrates pifcium 
dentes elfe putant,& nominant . In Tartariam 
vero felis, frena, veftes, corium: armaautem & 
ferrum non nili furtim, aut ex lingulari Praefe- 
dtorum permifsione exportantur, ad alia loca in 
tra Orientem & Septentrionem. Panneas tame 
& lineas velles, culcellos,fecures, acus, fpecu- 
la , marfupia , aut quid aliud eiufmodi ducunt. 
Mercanturfallacifsime ac dclofifsime:nec pau* 
cis verbis, vt quidam fcripferunt.Quin dum pre- 
cium afferunt,ac rem minoris dimidio precio in 
fraudem venditoris licentur: mercatores non- 
nunquam non vno tantum aut altero menfe fu 
fpenfos ac incertos detinent, verum ad extre- 
mam defperationem quofdam perducere folet. 
Casterum qui mores illorum tenet dololaq; ver- 
ba,quibus precium rei imminuuntjtempusq; ex 
trahunt,non curat, aut difsimulat:is res fuas fine 
aliquo difpendio vendit. 

Ciuis quida Cracouienfis, ducentos centena- 
rios cupri aduexerat, quos Princeps emere vo- 
luit, & mercatorem tam diu detinuit , vtis tan- 

I s dem 



R.ER.VM MOSCOVITIC ARVM 
demfaftidioaffeftus, rurfus verfus patriam ca- 
prum reduceret. Porro cum aliquot miliaribus 
ab vrbe abelTet , fubordinati quidam illum fe- 
quuntur,eiusque bona, ac fi portorium non fol 
ui(Tet,inhibent,interdicutq;. Mercator reuerfus 
Mofcowiam,apud confiliarios Principis de in- 
juria fibi illata coqueritur.illi audita caula, mox 
fe vitro conftituunt medios : ac negotium fefe 
tranfa&uros, fi gratiam petat, polIicentur.Mer- 
cator callidus, qui fciebat Principi ignominiosa 
fore,fieiufmo di merces ex ditione fu a reduce- 
rentur, ac fi non reperiretur quifpiam qui tantas 
merces mercari & exoluerepoffet,non vili gra- 
tiam petit, fed iuftitiam fibi adminiftrari poftu- 
iat.Tandem cum viderent adedobftinatum,vt 
qui abduci a propefito non poflet,neq; illorum 
dolo autfraudi cedere vellet, cuprum Principis 
nomine emuntrac perfoluto iufto precio, homi 
nem dimittunt. 

Externis lingulas res carius veduntrita vt quas 
vno ducato alioqui emunt,ea quinq;, ofto, de- 
cem,interdum viginti ducatis indicent. Quan- 
quam ipfi vicifsim, aliquando rem raram ab ex- 
ternis decem, aut quindecim florenis mercetur, 
quae vix vnumautalterum valet florenum. 

Porro contrahendis rebus, fi quid forte dixe- 
ris, aut imprudentius promiferis, eorum diligen 
£ermeminerunt,prfftandaq; vrgent.-ipfi vero,fi 
quid vicifsim promiferint,minimepraeftat. Ite, 
quamprimum iurare incipiunt, aut obteftari, 
fcias illico dolum fubdTe.animo enim falledi ac 

deci* 



COMMENTARII. <% 

decipiendi iurant.Rogaueram quendam confi- 
liarum Principis, vt rne in emendis certis pelli- 
bus, ne deciperer, iuuaret.-qui vt facile opera mi 
hi fuam erat pollicitus, irarurfum diutiusme 
fufpenlum tenuit. Volui t proprias mihi obtru- 
dere pelles. adhaec ali; ad illum concurrebat met 
catores, praemia pollicentes,!! eorum merces bo 
no mihi venderet precio. Ea eft enim mercato- 
rum confuetudo,vtin emptione ac venditione 
medio sfe cofticuat , atq; vtriq^ partiu acceptis 
feparati munerib’,opera fua fidele polliceatur» 
Eft ampla & murata domus non longe ab ar 
ce,Curiadominoru mercatorum didta , in qua 
habitant mercatores, mercesq; fuas reponunt: 
vbi lane piper, crocus, lericij panni, & id genus 
alite merces, longe minoris quam in Germania, 
venduntur . Hoc autem tribuendum eft rerum 
permutationi. NamdumMofci pelles alioqui 
vili precio comparatas, plurimi seftimantrejeter 
ni vicifsim, forte illorum exemplo , merces fuas 
paruo quoq; emptas opponunt, cariusque indi 
cant,quo fit, vt vtrique$qualipermutationere* 
rum fa£ta,res prsefertim pro pellibus acceptas, 
mediocri precio, & finelucro vendere pofsint. 

Peliifi magna eft diuerfitas.Zebellinoru enim 
nigredo, longitudo & denfitas pilorum, maturi 
tatem arguunt.Item fi congruo tempore, quod 
in pellibus alijs pariter obferuatur, capiatur,pre 
cium augent. Citra Vftyug&Dwinam prouin 
ciam rarilsime, circa Peczoram vero fepius Sc 
praeftantiores reperiuntur* 

I i Ma~ 



RERVM M OS COVITICARVM 

Madauricae pelles ex diuerfis partibus, ex Se- 
wera bonae,ex rleluetijs meliores, exi' vvecia ve 
ro optima afferuntur. Illic tamen maior eft co- 
pia. Audiui aliquando Mofcowi* repertas Ze- 
beliiiiorum peiles fuiffe, quarum alia x x x, aliae 
vero xx aureis venditae funt. At eiufmodi ego 
nullas potui videre. 

Hermelinorum pellicula ex pluribus pariter 
locis inuerff afferuncur,quibus tamen pleiifque 
emptoribus imponitur . Habent figna quaedam 
circa caput & caudam, ex quibus agnofcuncur, 
an congruo tempore fint captae. Nam fimul vbi 
hoc anima! captum fuerit, excoriatur , pellisque 
inuertitur,ne attritis pilis deterior fiat . Si quod 
nonfuo tepore captum fuerit, pellisque ideobo 
no ac natiuo colore careat,fum ex capite (vt di- 
ftum eft) & cauda , certos pilos tanquam figna, 
ne incongruo tempore captum agnofcatur,euel 
lunt,extrahutq‘„ atque ita emptores decipiunt, 
lingulae autem tribus fere,quatuorue dengis ven 
dunturrpaulo ampliores carent ea albedine,qu£ 
alioquipurain minoribus apparet. 

V ulpinae,& praefertim nigrae, ex quibus ple- 
runq; tegmina capitis facere folent, plurimi ime, 
decem enim nonnunquam XV aureisvendun- 
tur.Afpreoloru pelliculae ex diuerfis quoque par 
tibusafferuntur,ampliores tamemexSibierpro* 
uincia : nobiliores vero alijs quibuslibet, ex 
Schwuai;,non longe a Caza. Porro exPermia, 
V viatka, Vftjug , &V uolochda,fafciculis fem- 
. per x. numeto colligata afferuntur: quarum in 

tin- 



COMMENTARII.' 64. 

Gngulis falciculis dusfunt optimae. quas Litz- 
fchnaappellantrtres aliquanto deteriores, quas 
Crafna vocant:quatuor,quas Pocrafnatvna, 6 C 
ea quidem vltirna,Moloilchnadi<fla,omni5 eft 
vililsima. Harum lingulae vna , aut duabus den- 
gis emuntur. Ex his meliores & feleftas, in Get 
mania & alias prouincias , mercatores magno 
fuo commodo portant. 

' Lyncium pelles,parui: luporum vero, ab eo 
tempore quo in Germania ac Mofcowiainpre 
cio elfe coeperunt, plurimi fiunt. Luporum prae- 
terea terga longe in minore, quam apud nos a 
funt precio. 

Cafforu pelles apud illos habentur in magno 
precioromnesq; iuxtaex his, quod nigro,eoque 
natiuo fint colore, fimbrias veftium habent. 

Pellibus domefticorum catorum, mulieres v» 
tuntur.Eft quoddam animal , quod gentili lin- 
gua PelTetz vocant.-huius pel!e,quod plurimum 
caloris adferre corpori folet,in itinere ieu profe- 
ftionibus vtuncur. 

Vectigal, feu portorium omnium mercium, 
quae vel imporcantur, vel exportatur,in fifcu re- 
fertur.De qualibet re, f (limatione vniusrubli,pe 
dunturleptem dengae.extra ceram , de qua non 
folum iuxtaaeftimationern,fed pondus quoque, 
veftigal exigitur. De quolibet autem pondere, 
quod gentiliter P ud appellant , quatuor dengae 
penduntur. 

De mercatorii itineribus,quib’ in impcrtadis 
ac exportadis mercibus, acper diuerlas Mofco- 
I 4 wiae 



RERVM MOSCOVITICARYM 
wiae regiones vtuntur, infra in Chorographia 
Mofcowif,copiole explicabo. 

Vfura communis eft : quam licet magnum 
peccatum efte dicant,ab ea tam-e nemo fere ab- 
ftinet. Eft autem quodammodo intolerabilis, 
nimirum de quinque (emper vnum: hoc eft, de 
centum viginti. Ecdefiae mitius, vt diftumeft, 
videntur agere, quas decem pro centum (vt vo- 
cant)acdpiunt& 

NVNC CHOROGRAPHIAM 
principatus &Dominij Magni Ducis Mofcolria 
aggrediar , punito in Mofcolvia principali duitate 
tonHituto : ex qua progrejjus, circumiacentes atq ! cele- 
briores duntaxat principatus defcribam. Etenim 
in tanta aditate, prouinciarum omnium 
nomina exalte indagare non potui. Qua- 
re duitatum, fluminum , montium , 
quorundamq, totorum celet 
brium nominibus con- 
tentus ft Ledor. 

ic -k -k 

R B S Mofcowia itaque, Kuf- 
fiae caput 8c metropolis, ipfaq; 
pro uincia, &q ui hanc prae terla 
bitur fluuiuSjVnum idemq; no 
men habent, vernaculaq; gen- 
tis lingua Mofqwa appellan- 
tur . Quodnam autem caeteris nomen praebue- 
rit, incertum. Verifimile camen eft, ea a fluuio no 
men accepifle . Nam ctli vrbs ipfa olim caput 

gen- 



COMMENTARII. 6 y 

gentis non fuerit, Mofcorum tamen nomen ve- 
teribus non ignotum fuifle conftat.Porrd Mof- 
qwafluuiusinTwerenh prouincia, Lxx fere 
fupra Mofaisko werft (eft autem werft , Italicu 
fere miliare)haud procul a loco qui Olelchno di 
citur, fontes fuos habet.-in.deq; emefo L x x x X 
werft fpacio, ad Mofcowiam ciuitatem decur- 
rit.-receptisq;inle aliquotfluuijs. Orientem ver 
fus, Occam fluuium illabrtur. Cseteriim fex fu- 
pra Molaisko miliaribus , primum nauigabilis 
effe incipit : quo loco materia ad fabricadas do- 
raos,aIiosq; vius ratibus impolita, Mofcowia 
defertur. Infra autem ciuitatem merces aliaq; 
quae ab externis hominibus importantur,naui- 
busaduehuntur. Tarda autem in fluuio,atq; dif 
ficilis, propter gyros, feu meandros,quibus mul 
dsincuruatur,nauigatio eft.-prefertiminte Mof 
fcowiam & Columnam ciuitatem , tribus ab 
eius oftijs palTuu millibus in littore fitam : vbi 
C C L x x werft fpacio, flexionibus multis Ion# 

■ gisq; nauigantium curfum impedit atq; remora 
tur. Fluuius non admodum pilcofus, vt qui prae 
ter viles & vulgares, nullos pifces habeat.Mol- 
co wia quoq; prouincia, nec lata nimis, nec ferti 
lis eft: cuius fcecunditati , ager vbique arenotus, 
qui mediocri ficci tatis aut humiditatis exceflu 
fegetes enecat, plurimum obeft. Accedit ad 
hasc,immoderata alperaq; nimis aeris intempe- 
ries,qua hyemis rigore folis calorem fuperante, 
fata quandoque ad maturitatem non perueni- 
unt.Etenimtamintenfaibi nonnunquam funt 

I 5 frigo- 



R/ERVM MOSCOVITICARVM 
frigora, vtquemadmodu eftatis tempore apud 
nos ailu nimio , Cc ibi frigore immenfo terra in 
hiatum difcedat.-aqua etiam tum in aerem effu- 
fa,fputumque ex ore proieCtum, anteaquam ter 
ram cootingat, congelantur. Nos ipfi , cum an- 
no 1526 eo perueniiiemus . ramos frudliferarum 
arborum, rigore hyemis anni praecedentis pror- 
fus perijffe vidimusrqua eo anno adeo dura fu- 
it,ut complures veredarif’ quos ipfi Gonecz vo- 
cantjin vehiculis gelu concreti, reperti iint. Fue 
re qui tum pecora Mofcowiam, funibus alliga- 
ta, ex proximis pagisducerent: vique frigoris op 
prefsi,vnacum pecoribus perierunt, Praeterea 
multi circulatores, qui cum urlis,ad choreas edo 
diis, in illis regionibus vagari folent , 'cum mor- 
tui in vij si reperti funt. Quin& vrfi ipfi, fa- 
me eos ftimulante,reli£tis Ijluis, pafsim per vi- 
cinas villas difcurrebant, inque domos irrue- 
bant: quorum con^edtum atque vim cum ru- 
ftica turba fugeret , frigore foris mifere peribat, 
Atq; tanto frigori, aeftus quoque nimius quan- 
doq; refpondet,vtanno Domini 1J2$, quo im- 
moderato folis ardore omnia fere fata exufta 
fuerunt, tantaq; annonae caritas eam ficcitatem 
confecutaeftjVt quod tribus antea dengis eme 
batur,id x x,aut x x x p oit emeretur.plurimi pa 
gi & (jfiuae, frumentaque nimio aeftu incenfa co- 
nficiebantur. Quorum fumus ita regionem op« 
pleuerat, vt prodeuntium hominum oculi gra- 
uiterfumo laederentur: & abfque fumo caligo 
quadam oboriebatur, quae mulcas obcfcauerat. 

Totam 



COMMENTARII. 66 

Totam porro regionem non ita diu admodu 
fyluofam fuille , ex magnarum arborum trun- 
cis,qui etiamnum extant, apparet , quas quauis 
agricolarum ftudio ac opera fatis culta fit,ijs ta- 
men quas in agris proueniunt exceptis , reliqua 
omnia ex circumiacentibus prouincijseoaffe- 
runtur.nam frumento quidem, oleribusq; com 
munibus abundat: cerafa dulciora, nucesq;(auel 
lanis tamen exceptis )in tota regione non repe- 
lluntur. Aliarum arborum frudtus habent quide, 
verum infuaues. Melones autem lingulari cura 
ac induftria femenant. terram fimo peimixta in 
areolas guafdamaltiores componunt, irsq; eas 
femen codunt : hac arte calori ac frigori immo- 
derato aeque fuccurritur. Nam fi forte atftus ni- 
mius fuerit , rimulas tanquam fpiracula quae- 
dam, ne femen calore nimio fuffocetur, per fi- 
mum terrae mixtum faciunt : in frigore vero ni- 
mio, laetaminis calorfeminibus reconditis prae# 
ftat auxilium. 

Meile Mofcowia prouincia,ferisq;(leporibus 
tamen exceptis) caret. Animalia noftris longe 
minora funt,neqj tamen cornibus (vtquidafcri 
pfitjcarent. Vidi enim ibi boues,vaccas.,capras, 
arietes, cornuta omnia. lam vero ciuitas Mofco 
wia,inter alias ciuitates Septentrionales , Ori- 
entem verius multum porrigitur : quod nobis 
in 'profectione noftra : obferuatu haud difficile 
fuit. Nam cum Vienna egrelsi , refta Cracoui- 
am,atque inde centum fere Ger. miliarium itine 
re, in Septentrione piogrelsi fuiiTemus , itinere 

tandem 



RER.VM MOSCOVITICARVM 
tandem in Orientem reflexo, Mofcowia, fi non 
in Alia , tamen in extremis Europae , qua maxi- 
me Afiam cotingit, finibus fitam peruenimus. 
De qua re infra in Tanais defcriptione plura di- 
ca. Vrbs ipfa lignea eft fatisq; ampla:quq procul 
etiam amplior,quam re ipfa fi t, apparet, na hor- 
ti, areaeq; in qualibet domoTpaciofae , magnam 
ciuitati accefsionem faciunf.quam fabrorum, a- 
liorumq; opificum igni vtentium,in fine duita- 
tis longo ordine protenfae ades, inter quas funt 
prata & agri, etiam magis adaugent. Porro non 
procul a ciuitate domunculae quaedam appa- 
rent, & trans fluuium villae , vbi non multisre- 
troadis annis, Bafilius Princeps fatellitibus fuis 
nouam Nali ciuitatem ('quod eorum lingua In- 
funde fonat jexaedificauit, propterea quod cum 
alijs Ruthenis medonem & ceruifiam bibere, ex 
ceptis paucis diebus in anno, prohibitum fit,ijs 
folisbibendi poteftas a Principe fit permiffa.-at- 
q; eam ob rem, ne caeteri illorum conuidu cor- 
rumperetur, ab reliquoru cofuetudine funt feiuj 
di.Haud procul ab vrbe funt aliquot Monafte- 
ria, quae vel fola procul fpedantibus vna quaeda 
ciuit2s efife videtur. Porrb vafta duitatis magni- 
tudo facit, vt nullo certo termino contineatur, 
nec murojfoffa, propugnaculisue commode fit 
munita. Piate* tame quibufdam in locis, trabi- 
bus pertranfuerfum dudis,obftruuntur:adhibi 
tisq; cuftodibus ad primam nodis facem ita ob 
firmantur,vtnemini nodu aditus poftftata ho- 
ram illacpateat:poft quam qui deprehenfi forte 


COMMENTARII. iy 

fuerint a cuftodibus , aut verberantur , Ipolian- 
turque, aut in carcerem conijciuntur , nili forte 
notihoneftique viri fuerint. Hi enim a cuftodi- 
bus ad lua deduci folent. Atque tales cuftodiae 
qua libet in ciuiratem patet adi tus, locari folent. 
Nam reliquam vrbis partem Mofqua alluit, in 
quem fub ipfa vrbe , Iaufafluuius illabitur, qui 
ob altas ripas raro vadari poteft. In hoc molen- 
dina comp!ura,in publicum ciuitatis vfum con- 
ftruda funt. hisque fluui; s ciuitas nonnihil mu- 
nita efle videtur : quae praeter paucas lapideas 
sedes, templa & monafteria , prorfus lignea eft» 
ALdium in ea vrbe numerum vix credibilem re- 
ferunt. Aiebant enim, fexto anteaduentum no- 
ftrumin Mofcowiam anno , Principis iuffuae- 
des cofcriptas fuifle,eorumq; numerum 4*500. 
fuperafle. Ciuitas haec tam lata ac Ipaciofa, ad- 
modum lutofaeft.quamobre in vicis ac plateis,, 
alijsq; celebrioribus locis , potes pafsim extra- 
fii funt. Eft in ea caftrum,ex lateribus codis cors 
ftruaum,quod ab vna parte Mofqwa, ab altera 
Neglima flumine alluitur. Neglima autem ex 
paludibus quibufdam manat ,'qui ante ciuitate 
circa fuperioremcaftri parte itaobftruitur, vtin 
ftagni formam exeatrindeq; decurres, folias ca- 
ftrireplet,in quibus funt molendina : tandemq; 
fub ipfo caftro, vt dixi, Mofqwae fluuio iugitur. 
Caftrum autem tanta magnitudine eft , vt prae- 
ter amplifsimas ac magnifice extrudas ex lapi- 
de P rincipis aedes, Metropolitanus epifcopus, 
ite Principis fratres, Proceres, alijq; quaplurimi, 

fpacio» 


RERVM MOSCO VITIC ARVM 
fpaciofas in eo aedes ligneas habeant. Ecclefis 
ad haec in eo multae, vt amplitudine fua duitatis 
propemo dum formam referre videatur. Hoc ca 
ftrum roboribus tantum initio circundabatur: 
atque ad magni Ducis Ioannis', Danieiis fili;, 
tempora vfque,paruum ac ignobile erat.Is enim 
Petri Metropolitae fuafu , primus fedem Impe- 
rij ed tranftulit. Nam Petrus amore Alexi; cu- 
iufdam,qui ibi fepulcus ciaruifle miraculis dici- 
tur,eo loci fedem (ibi prius elegerat, eoque mot 
tuo , atque ibidem fepulto, cum ad eius tumu- 
lum miracula pariter fierent , locus ipfe religio- 
nis ac fanditatis quada opinione adeo celebris 
fa&us eft, vtpofteri Principes omnes , Ioannis 
fuccefTores.ibi Imperi; fui fedem habendam ef- 
fe duxerint. Nam mortuo Ioanne , eiufdem no- 
minis filius,fedem ibi retinuif.ac poft eum De- 
metrius, poft Demetrium Bafilius , is qui du&a 
V uitoldi filia, Bafilium Caecum poft fe reliquit. 
Ex quo Ioannes,eius Principis pater, apud que 
Oratorem egijqui primus caftrum muro cinge- 
re ccepit)natus eftrcui operi tricefimo ferme an- 
no poft fupremam manum eius pofteri impo- 
fuere. Eius caftri propugnacula bafilicae , cum 
Principis palatio, ex latere ab hominibus Italis, 
quos propofitis magnis praemijs Princeps ex 
Italia euocauerat, Italico moreextruda funt. 
Multae autem , vt dixi , in hoc funt ecclefiae , li- 
gneae ferme omnes: duabus tamen infigniori- 
bus , quae ex lateribus extru&ae funt, exceptis : 
quaru altera diuse Virgini , altera diuo Michaeli 


COMMENTARII. 6§ 

eftfacra. In templo dius Virginis fepultafunt 
duorum Arcbiepifcopcrum corpora, qui , vt 
Principes ed luam Impeti) fedem transferrent, 
ibique Metropolim conftituerent,autores fue- 
re teamque maxime ob rem in diuonim nu- 
merum Ibntrelati. Inaltero templo principes 
vita defini Gi humantur . Conftruebantur , 
nobis prslentibus, plura etiam templa ex la- 
pide. Regionis ccelum adeo falubreeft,vt ibi vi- 
tra T anais fontes, prsfertim in Septentrionem, 
ac etiam magna ex parte Orientem verfus , me- 
moria hominum, nnllavnquam peftis Isuieritc 
Habent tamen interdum inteftinorum & capi- 
tis morbum quendam , pefti haud difsimilem, 
quemipfi Calorem appelIant:eo qui corripiunt 
tur, paucis diebus pereunt.Is morbus in Mofco 
wia nobis exiftentibus, graflabatur , vnumque 
ex familiaribus noftrisabfumplit. atque cum in 
tam falubri regione degant, fi quando in Nowo 
gardia,Smolentzko , & Plefcowia peftis faeuit, 
quoslibetillinc ad fe venientes, regione fua me- 
tu contagi) excludunt. 

Gens Mofcowiae caeteris omnibus artutior 
& fallaciorefle perhibetur, fluxa in primis in 
conmdtibus fide: cuius reiipfi haud ignari, li 
quando cumexternis commercia habent, quo 
maiorem fidem obtineant, non Mofcowitas fe, 
fed aduenas efle fimulant. 

Longifsimus in Molcowia dies in folftitio 
sftiuali XVII horamm, cum tribus quartali- 
bus,eiTe dicitur, Certa poli eleuatione tu ex ne» 

min 



RERVM MOSCOVITIC ARVM 
mine potui cognofcere -.quamuis quida LVI I x 
graduum fe accepifie, incerto tamen autore , di» 
ceret.Iple tandem fafto per Aftrolabium pericu 
Io,vtcuq; folem nono die Iunij in meridie obfer 
uaui L v 1 1 1 graduum. Ex qua obferuatione ; co 
putatione hominu haru rerum peritoru,depre- 
henfum eft.altitudine poli L.graduu efle.longif 
fimum aut die,x v i r horaiu,& vnius quartalis. 

Mofcowia loco principali defcripta , ad reli- 
quas Magni Ducis Mofcowiaefubie&asprouin 
cias progrediar, ordine primum Orientem ver- 
fus feruato ; dein per Meridiem 8c Occidentem 
atque Septentrionem circumeuntes,refta in O- 
rientem aequinodlialem deueniemus. 

Vuolodimeriaciuitas magna primum occur- 
rit, quae caflrum ligneum fibi coiunctum habet. 
Haec a tempore Vuolodimeri, quipoftea Bafili- 
us diflus elt,vfq; ad Ioannem Danielis filium, 
Rufsiae metropolis fuit. Sut autem inter V uol- 
gam&Occam, magna duo flumina, triginta fex 
a Mofcowia in Oriente miliaribus Ger. lita, lo- 
co adeo fertili, vt ex vno tritici modio fepe x x. 
nonunquaxxx modij proueniat.Ea Clefma flu 
uius alluitjCaeterafyluae magnae vaftaeq; cingut. 
Clefma porro quatuor a Mofcowia miliaribus 
Ger. oritur , multisq; ibi molendinis celebris ac 
comodus eft.-qui infra V uolodimeriam, vfqj ad 
Murom oppidum, in Occae Iittore fitum,fpacio 
duodecim miliarib.nauigatur,Occaeqi fluuio iu 
gitur. A V uolodimeria viginti quatuor miliariu 
le&a in Orientem , in vaftis fyluis principatus 

olim 


COMMENTARII. dp 

olim fuic: cuius populi Muromani vocabantur^ 
■'niraaliu pellibus, meile & pifcibus abudantes, 

Nowogardia inferior ciuitas, ampla & lignea 
cumcaftro, quodBafilius prffens monarcha ad 
V uolgae & Occae fluuioru confluxum ex lapide 
in fcopulo exsedificauit. Aiunt quadraginta mi- 
liaribus Ger.eamaMuromabefie, in Oriente, 
quod fi ita eft, centum miliarib. Nowogardia a 
Mofcowia diflabit. Regio fertilitate , rerumque 
copia V uolodimeriam sequat. Atq; hic Chriftia 
na; religionis hac quidem parte terminus e fi, na 
licet princeps Mofcowiae vitra Nowogardia 
hanc,caltrum,cui Jura nomen eft, habeat; came 
ititerieift* gentes,quae CzeremiiTae appellantur» 
non Chiifiianam,fed Machumetiieftam fequa 
tur.Porro ibi & aliae gentes funt, Mordwano» 
mine, Czeremifsis permixtae , quae cis V uolga, 
ad Suram, bonam regionis partem occupants 
CzeremifTae enim vitra V uolgam in Septentrio 
ne degunt:ad quorum differentia, qui circa No» 
wogardia habitant, Czeremilfae fuperiores , feu 
montani, non a montibus quidem, qui ibi nullf 
funt, fed acollibus potius, quos accolunt, nun. 
cupantur. 

Jura fluuius Mofci & Cafanenfis regis domt» 
niudiuidit,quiex Meridieveniens,viginti oflo 
miliarib. infra Nowogardiam,curfu in Oriente' 
flexo, Vuolgam influic.in quorum confluxu, ad 
alterum Iittus,ijs Bafilius princeps caftrumere- 
xit,idq;afuo nomine Bafilowgorod nomina- 
uit/quod poftea multorum malorum feminariu 

K. ex- 



RERVM MOSCOVTTTCAR.VM 
extitit. Haud procul iudeeft Mofcha fluuius, 
qui & ipfe ex Meridie p-ofluens, Occam fupra 
Murom iliabitur,non longe ab oppido Cafsi- 
mowgorod,quod Mofcus Tartaris habitanda 
concelsit. Horum mulieres arte quadam vn- 
gues,decoriscaufa,nigro colore innciut,ac apes 
to capite, pafsisq; crinibus perpetuo incedunt, 
A Mofchafluuio Orientem 6c Meridiem ver- 
fus, ingentes occurrunt fyluae, quas Mordwa 
populi.qui proprio idiomate vtuntur,ac Princi 
pi M.ofcowiaefubie£fi funt, inhabitat. Eos qui- 
dam idololatras,ali; Mahometanosefle voiut, 
Hi in pagis pafsim habitant, agros colunt, vi- 
ftu ex ferina carne 8c meile habent,pellibus abu 
dantpreciolisiduriin primis homines, nam 8c 
Tartaros latrocinantes faepe fortiter afe pro- 
pullarunt, pedites fere omnes, arcubus oblogis 
confpicui,lagittandiqj peritia praeftantes. 

Rezan prouincia inter Occam & T anaim flu 
uiu (Ita,ciuitatem lignea nonlonge a ripa Occae 
habet. Erat in ea caftrum , quod Iaroslaw voca 
baturrcuius nunc, praeter velbigia, nihil extat. 
Haud procul ab ea duitate, Occa fluuius infu- 
lam facit,quae Strub dicitur, magnus olim du- 
catus,cuius Princeps nemini fubieQus erat. Co 
lumnaex Mofcowia inter Orientem & Meri- 
diem/euf vtalij volunt) in Orientem hyemale 
ciuitas occurrit.Dein Rezan , quae a Mofcowia 
triginta fex miliaribus Ger.diftat.Haec prouin- 
cia caeceris omnibus Mofcowiae prouincijs 
fertilior efttin qua, vt aiunt , fingulagrana fru- 
menti 



COMMENTARII. 70 

menti binas quandoque,pIumue fpicas profe- 
runt: quam culmi tam denfe accrefcun t , vt nec 
equi facile tranfire,nec coturnices indeeuolare 
pofsiiit.Mellis,pifciu,auju , feraruq; ibi magna 
copia, arborumq^frudus loge Molcowiae fru- 
dibus nobiliores : gensaudaciisima,beliicofis- 
fimaque. 

Ex Mofcowia ad hoc vfq; caftru, vltraq; fpa 
cio xxiiii rere miliarium Ger.fiuit Tanais, lo# 
co quiDonco dicicur:vbi mercatores in Afoph, 
Capham, & Conftantinopolim euntes , naues 
fuas onerant quod plerunq; fitin autumno, plu 
uiofa anni parte.nam Tanais ibi aliis anni tem- 
poribus non ita aquis abundat , vt oneratas 
naues beneferre queat . Dominabatur Rezaa 
quandoque Bafilius magnus dux , qui fororem 
Ioannis Bafilij magni ducis Mofcowite duxe- 
rat , ex eaque loannem &Theodorum fufcepe 
rat. Mortuo Bafilio,Ioannes filius fucceditsqui 
ex v-voreKnes Theodori Babitz filia, Bafiiiu,, 
Theodorum & Ioannem filios genuit . ex qui- 
bus, mortuo patre, maximi natu duo fili; , dutn 
quifque fibi imperium vendicare nititur, in eam 
pis Razanefibus congrcfsharmis decertarut: in 
qua pugna alter occubuit, necmukopoft, qui 
vidor fuerat , in eifdem capis moritur , in cuius 
rei memoria, Ggnum crucis ex robore ibi erectu 
eft. Minimus natu, qui ex tribus fratribus adhuc 
fupererac, cognita fratrfi fuorum morte , adiun- 
dis fibi Tartaris, principatu, pro quo fratres de 
cercauerant, quemq; mater adhuc pofsidebat, 
K a vi 



RERVM MOSCOVITIC ARVM 
vi potitur;quibus peraftis , cum Duce Mofco- 
wixagitjVt quemadmodum maiores fui nemi- 
ni obftri&i, cum principatum libere tenuiflent, 
pofsediffentq;, ita le quoque imperare lineret. 
Dum htec pacifceretur, ad magnum Principem 
delatus eft,quod regis Tauricae, quo cum Prins 
cipi beilum erat, filiam vxore expeteret, quam 
ob rem cum a Principe vocatus fiiiflet,metu ad 
uentu tardat, protrahite];. tande a Simeone Cru 
bin,vnoexconf)liarijs i uis perfuafus,in Mofco 
wiamproficifcitur:vbi Principis iuflu captus,li 
beris cultodij s madatur. dubinde Princep s ma- 
tre illius eiefta,& in monafterium intrufa,cafiru 
cum principatu occupat;& ne aliqua quandoq; 
fecefsio Rezanenfium fieret, bonam eorum par- 
tem per diuerfas diftribuit colonias . qua reto® 
tius principatus vires labefactata: corruerunt. 
Porro cum anno Domini. 15 zt .Tartari prope 
Mofcowiam caftra pofuiflent, Ioannes per tu- 
multum e cufiodia elapfus , in Lithwania pro- 
fugi t:vbi etiam tum exulabat. 

Tulla oppidum quadraginta fere miliaribus 
Ger.a Rc^an diftat,a Mofcowia vero in Meri- 
diem triginta fexreftq; vltiraum oppidum ad ca 
peftriadeferta,in quoBafilius Ioannis caftrum 
ex lapide cottruxit,quod fluuius eiufdem nomi 
nis praeterlabitur. Vppa vero alius fluuius, ab or 
tucaftrumalluit:Tullxq; fluuio iumSus, Occa 
fupra Vvorotinskivigintifere miliaribus Ger. 
influit.a cuius oftijs haud ita procul, Odopow 
caltrum fitum eft, Porro oppidumTulla, etiam 



COMMENTARII. 71 

Balilij tempore proprium principem habebat. 

Tanais fluuiusfamofifsimusj qui Europam ab 
Alia difterminat, odto ferme a T ulla in Meridi- 
em miliaribus nonnihil in Orientem defledten- 
do,oritur,non ex Ripheis montibus, vt quidam 
prodidere: led ex Iwanowofero,hoceft, Ioan- 
nisiacu ingenti, qui in longitudine & latitudi* 
ne circiter! 500. werlt patetrina; fplua,qua qui- 
dam Okonitzkilies, ali) Tepiphanowlies appel- 
lantjOrtum habet. Ex hoclacu Schat. & Tanais, 
magna duo flumina, emergunt. Schatin Occide 
tem,Vppa fluuio in fe recepto, Occam inter Oc 
cidentem & Septentrionem influit. Tanais au- 
tem primo curfu recta in Orientem fluit,atq; in- 
ter Cafan &C Aftracban regna fex vel feptem mi 
liaribus Ger.a Vuolga fluuio Iabiturtdein refle- 
xo in Meridiem curfu paludes facit, quas Maeo- 
tidis vocant. Ad eius porro fontes proxima ciui 
tas eft T ulla,fupra oftia vero tribus fere in litto 
re miliaribus Afoph ciuitas,que priusTanas vo 
cabatur.luprahanc quatuor dierum itinere A- 
chas oppidum eft, ad eundem fluuium litum, 
quem Rhuteni Don appellant.Huncab optimo 
rum pifeium copia lingulari , item amoenitate, 
quod vtraque fluminis ripa diuerfis herbis, ra- 
dicibusq; fuauifsimis,adhaec arboribus fruftife 
ris plurimis, varijsque in modum horti, quali 
induftria quadam exculta atque confita fit, fatis 
laudare non poflunt.Etquod tanta feraru , quae 
patuo negotio fagittis conficiuntur, ibifiteo- 
pia: vt per ea loca iter facientes,ad vitam fuften 
K 3 tan- 


RERVM MOSCOVITICARVM 
tanda nulla alia re,ign i tantu faleq; excepto, in 
digeat.Iu his partibus no miliaria , led disru iti 
nera obieruantur.Ego quantu coie&ura aflequi 
potui,a fontibus Tanais ad eius oftia vfq;,ter- 
reftri itinere refta eundo, funt oGuaginta fere 
miliaria Ger.A Doco, quo loco Tanaim primu 
nauigabilemefTe dixi, vix viginti diebus naui- 
gando, peruenitur Afopb, duitatem T urcis tri- 
butaria ; quae quinq;,vt aiunt, diaetis ab i fthmo 
Taurice,quem alias Praecop yocat,diftat.In ea 
multarum ex diuerfis orbis partibus gentiu inii 
gne eft emporium : quo Vt omnibus, cuiulcun- 
quenationisfintjliberpatetacceffus, libera etia 
vendendi emendique cuilibet datur copiarita ci 
uitate egrelsis omnibus quidlibet impune fa- 
cere licet. De aris autem Alexandri & Cadaris, 
quaspleriquefcriptoresinhis locis fuiiTe com* 
memorant, vel earum ruinis, nihil certi ex indi- 
genis , alijsque qui ea loca faepifsime peragra- 
runt, cognoicere potui . Milites quoque, quos 
Princeps ad Tartarorum excurfiones exploran- 
das, & coercendas, quotannis ibi in praefidijs 
habere folet,fuper hac re a me interrogati , nihil 
fe vnquam tale vel vidiffe,vel audiuifle refpon- 
derunt. Circa oflia tamen minoris Tanais, qua- 
tuor ab Afoph diaetis , iuxta locum V elikipre- 
wos ad S . montes , ftatuas imaginesque quaf- 
dam marmoreas & lapideas vidiiie fe,non nega 
bant. Minor porro Tanais in derwerski prin- 
cipatu oritur, vndeDonetz Sewerski vocatur, 
tribusqj ditetis lupra Afoph in Tanaim illabi- 

tur. 



COMMENTARII. 72 

tur. C ceterum qui exMofcowia in Afoph terre- 
ftri itinere proficileuntur,hi Tanai,circa Don co 
vetus & dirutum oppidum , traie&o , a meridie 
nor nihil in orientem refle£hintur : quo Icci, (i 
re&a ab Tanais oftijslineaad eius fontes duca- 
tur, Mofcowiam in Afia,nonin Europa fitam 
reperies, 

Mifceneck paluftris locus efl,in quo olim ca 
(Irum erat, cuius etiamnum veftigiaextant. Ci£ 
ca hunc locum adhuc quidam in tuguriolis ha® 
bitant , qui necefsitate imminente, in paludes 
illas, ceu caftrum refugiunt. Ex Mofcowia in 
Mfceneck, meridiem veifus eundo, fexaginta te 
re miliaria Ger.Iunt.-ex T ulla fere triginta, A 
Mfceneck decem 8i odo fere miliaribus ad par« 
tem finiftram,Occa fluuius oritur, qui primum 
in Ori£ntem,dein in Septentrionem , poftremo 
in Orientem asftiualem( vtipii vocanti curfum 
fuum dirigit . atque ita Occa, Mfceneck forms 
circuli propemodum dimidiati claudit: multa- 
que fubinde oppida, V uorotin fcilicet. Colliga* 
Cirpach,Corfir,Coiumna, Rezan, Cafimow- 
gorod , & Murom alluit: tandemque Vvol- 
gam infra Nowogardiam inferiorem ingredi- 
tur, fyluisq; vtrinque clauditur, qux meile,af- 
preoli',hermelisetmartibus plurimi} abii dant» 
Campi omnes quos alluit, fertilifsimi funt:na 
bilifsimusin piimispifcium copia fluu uscui® 
pifces ceteris Molcowif fluminibus prsferun- 
tur,maxime qui circa Murom capiutut . Habet 
K 4 prx- 



RERVM MOSCOVITIC ARVM 
praeterea pifces quofdam peculiares , quos ipG 
ilia lingua vocant Beluga , mir« magnitudinis, 
finefpinis,capite & ore amplo, Sterlet,Schewri 
ga,Oireter:poftrema tria dturionum genera: Sc 
Bielaribitza,hoc eft, album pifciculum nobiliisi 
mi fapoiis.horum maximam partem ex Vuol- 
ga eo deuenireputant. Ex Occie porro fontibus 
duos alios fluuios oriri aiunt, dem & Schofna: 
quorum Sem,Sewera principatum perfluitrop- 
pidumq; Potiwlo praeterlaplus,in Defna fiuui- 
um,qui Czernigo oppidum interlabi tur, atque 
Infra Cbiowiam in Boryfthenem fertur, influit; 
dchofna autem reda in T anaim defertur. 

Corfirain ripa Occae fluminis oppidum eft, 
fex miliaribus lupra Columnam. Habebat ali- 
quando fui iuris dominum; qui cum ad Princi- 
pem Bafilium,tanquam qui in necem eius con« 
fpiraffet, delatus tuiffet.eamque ob rem fub ve- 
nationis praetextu a Principe vocatus fuiflet, il- 
leque armatus (nam a quodam, ne inermis iret, 
admonitus fuerat) cum ad Principem in vena- 
tione veniffet,neq-, tum admiffus effet, fed cum 
Michaele Georgij Principis Secretario ad vici- 
num oppidum Czirpachire , ibique fe operiri 
iuflus effet; vbi a Principis Secretario ad biben- 
dum inuitatusffdquef vt folet) pro Principis fui 
incolumitate, cum in eas infidias quas nullo mo 
do euitare poffet, fe prolapfum etfe fentiretrac- 
cerfito facerdote,hauftoque poculo moritur, at# 
queitanephariohocfacinore,BafiliusCzirpach 
oppido,odo miliaribus a Corfiraad Occam flu 

sium 



COMMENTARII. 

mum (itOjVbi etiam loto plano minerar ferri ef- 
fodiuntur, potitus eft. 

Coluga oppidum ad Occam fluuium triginta 
fex miliaribus a Mofcowiaabeft,quacuordecim 
a CzirpacK. fiunt ibi affabre caelat? pocula li- 
gnea.aliaeq; e ligno res ad cultu domefticuper 
tinentes:q‘ua: inde in Mofeowiam,Lithwania, 
aliasque t ircumiacentes regiones pafsim defe- 
runtur.Solet ibi Princeps quotanis praeii dia fua 
contra incurfiones Tartarorum habere. 

Vuorotin principatus eiufdem nominis, cum 
eiuitate & caftro,tribus fupra Colugam miliari- 
bus, non procul a littore Occae fito, nomen ha- 
bet.Huncprincipatum Ioannes Knes Vuoro- 
tinski cognomento ppfsidebat, vir bellicofus, 
ac multarum rerum experientia excellens , qup 
duce Bafiiius princeps praeclaras fatpeex hofti- 
bus vidtorias reportauerat.Sed anno.* 5 2 *,quo 
tempore rex Tauricae Occa traiedo, magno ex- 
ercitu Mofcowiam, ytfupra didtum eftpnuafe- 
rat, adeumque coercendum Screprimendum 
Demetrius Knes Bielski, homo iuuenis,cu ex- 
ercitu a Principe miflus fuiffet,isq> Ioanis V uo 
rotinski,aIiorumque fanis confili/s negledis, vi 
fo hofte turpi fe fugae madaflet: Principeq; poft 
Tartarorum difcelfum,de fugae autoribus dili- 
genter inquirente, Andrea Principis fratre (qpi 
reuera ei’ fugae autorfuerat)ali;sq; abfolutis, Io 
annes V vototinski non folum in fummam ve- 
nit Principis indignationem,fed captus etiam, 
atque principatu fuo exutus eft. Poftremd di- 

K 5 mif- 



R ER VM MOSCOVITICARVM 
miflus quidem fuit ex cuftcdia, ea tamencondi 
tione,ne Moicowia vnquam egrederetur. Hunc 
nos quoque inter primarios vitos Mokowia:, 
in aula Principis vidimus. 

Jewera magnus principatus eft , cuius caftru 
Nowogtodek,haud ita diu Sewerenfium prin- 
cipum ,priufquam hi ab Bafilio principatu e- 
xuerentur, fedes erat, eo ex Moicowia dex- 
trorfum in Meridiem, per Colugam, V uorotin, 
iJerensko & Branski,centum quinquaginta mi- 
liaribus Ger.perueniturrcuius latitudo ad Borp 
fthenem vfque protenditur. Vaftos defertosqj 
pafisim campos habet:circaBranski autem l_yl- 
uam ingentem. Caftra oppidaq; in eofuntcom 
pluratinter quae Starodub,Potiwlo, Czerni- 
gow , celebriora funt. Ager quatenus colitur, 
fertilis eft.dpluae hermellis , afpreolis & marci» 
fcus, melleq; plurimum abundant. Gens prop- 
ter afsidua cum Tartaris praelia, valde bellico- 
fa.CseterumBafiliusIoannis, vtalios plerofq;, 
.ita hunc quoqueprincipatum fibi fubiecit’, hoc 
modo. Erant duo Bafilij ex fratribus nepotes: 
horum alter cognometo,yemetzitz,caftrum No 
wogrodekralter uero Staradub ciuitatem tene- 
bat. Poriwlo autem Demetrius quidam Prin- 
ceps pofsidebat. Pono Bafilium Semetzitz, cu 
ftrenuus in armis, eamq; obrem Tartaris terro 
ri effet, tanta regnandi libido inuaferat, vt prin- 
cipatum 1'olus expeteret, neque quieuit, donec 
Bafilium Staradubski affiictifsimum redderet: 
soq-j depulfo , prouinciam luam occuparet, quo 



COMMENTARII- 74 

eie£to,Demetrium alia via aggreffus eft : que a- 
pud Principem detulit, tanquam qui animum 
deficiendi a Principe haberet. Quare Princeps 
commotus, Bafiiio madat,utiDemetrium,qua» 
cunq; arte captum, ad le Mofcowiam mitteret. 
Huius itaq; fraude Demetrius in venatione cir- 
cumuentusfuit.Praemiferatenim Bafilius equi 
tes quofdam ad caftri fui portas, qui eum fuga 
euadere conantem exciperent,a quibus tum ca- 
ptus, in Mofcowiam deduflus , atq; in vincula 
conieftus fuit.Hanc iniuriam filius , quem vni- 
cu habebat, Demetrius, adeo molefte tulit, vt ad 
Tartaros confeftim confugeret. Vtq; patri illa- 
tam iniuriam celerius grauiusque vlcifceretur, 
Chriftiana fide abnegata , in Machumeti ritum 
circumciditur.Interim dum apud Tartaros age 
ret, accidit, vt puellam quandam venuftifsima 
deperiret:qua cum alias potiri non poflet, inui- 
tis eam parentibus clam abduxit. Eam rem fer» 
ui,qui cum eo circuncifi fuerat , puelis propin- 
quis clam indicarunt: a quibus quadam no&e 
fubitb oppre!fus,cum puella fagittis conficitur- 
Bafilius Princeps audita filijipliusDemetrij fii» 
gaad Tartaros,fenem ardioribus vinculis con- 
ilringiiubet.quino multo pdft morte fili; apud 
Tartaros cognita, carcere mosroreque confe» 
ftus,eode anno qui a nato Chrifto MDX1X 
erat,obijt. Aq; hsc omnia Bafslio ifemetzitzau 
tore fafta funt : cuius impulfu antea quoque 
Princeps & Corfir® dominum, & germanum 
fuum fratrem, captos in carcere occidit. Caeterfi 

quem- 



RERVM MOSCO VITICARVM 
quemadmodum faepe fierifolet, vt qui ali; s in- 
ftdiasftruunt,ineafdem tandemipfi incidant: 
ita & huic Semetzitz contigit. Namipfe quo- 
q; apud Principem defeftionis crimine infimu- 
Iatus eft. EamobremcumMofccwiam voca- 
tus fuiilet,i!!eq;,nifi publicae fidei liter» Princi- 
pis & Metropolitae iuramento confirmat» , fibi 
prius mitterentur, ed fe venturum pernegaret: 
rnifsisacceptisq;exfententia literis, X V I III 
Aprilis, 152; anni Mofcowia cum veniflet,hono 
rifice muneribus etiam oblatis a Principe exce- 
ptus fuitrfed paucos poft dies captus, in carcere 
conijcitur,vbi & tunc detinebatur. Caufam ca- 
ptiuitatis U:e hac fuilTe aiunt, quod literas ad re- 
ge Polonise, quibus fe ad eum deficere velle feri 
pferat,pratfe(Ko Chiowienfi mififfet.-qui refigna 
tis literis, cum iniquum eius erga principem fuu 
animu cognomifet, continuo eas Principi Mof. 
cowiae mifit. Alij vero rationem magis verifimi 
lem afferunt.Solus enim Semetzitz in teto Mo 
Fci Imperio fupererat,qui caftra & principatus 
pofsiaebat:quibus, vt facilius hunc ei/ceret, tu- 
tiusq; imperaret,perfidiae crimen, quo ille e 'me- 
dio tolleretur,in illum excogitatu eft. Ad quod 
alludes motio quidam, quo tempore demetzitz 
Mofcowiamingtediebatur,fcopas & palam cir 
cumferebat. qui cum interrogaretur, quid fibi 
hoc apparatu vellet ? Imperium principis non- 
dum prorfus purgatum effe,refpondit:nun c ve- 
ro commodum tempus verredi adefle,quo feces 
omnes eijciende forent. Hancprouinciam Ioan 

nes 



COMMENTARII. 7J 

nes Balilij , Alexandri magni Ducis Lithwaniae 
exercitu ad V uedrofch fluuium profligato , pri- 
mus imperio fuo adiecit. Porro Sewerenfes prl 
cipes genus fuu a Demetrio magno Duce Mof- 
cowiae ducunt. Erant Demetrio lilij £res,Baiili» 
us,Andreas, St Georgius. Ex his Bafiliusnatu 
maximus, iuxta patrias leges, patriin regn o fuc 
cefsit.Exalijs duobus, Andrea videlicet St Ge- 
orgio , bewerenles principes generis fui origi- 
nem traxerunt. 

Czernigow triginta miliaribus a Chiowia,tO 
tide vero a Potiwlo abeft.Potiwlo vero diftata 
Mofcowia cetum quadraginta miliaribus Ger, 
a Chiowia fexaginta, a Branski trigintaodo» 
Haec vitra fyluam magnam, qua; vigintiquatuor 
miliaribus in latitudinem protenditur, lita eft 

Nowogrodeck decem odo miliaribus didat 
Potiwlo,a Staradub quatuordecim: JTtaradub a 
Potwlo triginta duobus miliaribus. 

Eutibus ex Potiwlo in T auricam,per folitudi 
nem fluui; bria , Samara. 8t Ariel occurrunt ; ex 
quibus pofteiiores duo latiores, profundiores- 
q; funt:in quibus traijciendis dum viatores diu- 
tius nonnuquam detinentur, a T artaris faepe cir 
cuueniuntur,capiuturq;.poft hos Koinskawo- 
da St Molofcha fluuij occurrut, quosnouo quo 
dam traiedionis genere fuperant :refedas arbuf 
culas in fafces colligant, quibus fe fuaq; impo- 
nut,atq; ita remigantes fecundo fluuio in altetu 
littus deferuntur. Ali; huiulmodi fafces equoru 
caudis alligant , qui flagris impulfi , natantes in 

vite- 


EU* ®. 



RERVM MOSCO VITI CAREM 
vlterius littus, homines lecum trahunt, transfe- 
runtque. 

Vgra fluuius profun dus & lutofus , non loge 
a Dt ogobufch in fyiua quadam oritur , in ter que 
Colugam Sc V uorotin in Occam exoneratur.Is 
fluuius olim Litwania a Mofcowia diuidebat. 

Demetriowitz oppidum & caftrum inter Me 
ridiemSc Occidetem, decem & odio miliaribus 
abeft a Vuiefma,a Vuoiotim circiter vigin ti. 

Smolentzko ciuitas Epifcopalis,ad Borpfthe» 
nem fluuiu iita, caftrum in vlteriore fluminis lit— 
tore Orientem verfus habet,roboribus conftru- 
dhim,quod plurimasdomosin ciuitatis forma 
compledkitur.Hoc qua in collem porrigitur ( na 
parte alia Borjtfthene a!luitur)fofsis,ad hsc !ti- 
pitibus acutis,quibushoftium incurfus arcetur, 
jnunitu.-Bafilius Ioanis fspius grauifsime oppu 
gnaultnunqua tamen illud vi capere potuit. At 
poftremo 'militum, prseieflique cuiufdam Bohe 
mi, de quo luprain hiftoria Micbaelis Linski 
didium, proditione eo potitus eft . Ciuitas in val 
Ie fita , colles circumquaque fertiles habet , fyl- 
uisque vaftifsimis cingitur, ex quib. pellium di- 
uerfarum magnus prouentus.Templu in caftro 
dius Virgini facrum,alia vero aedificia lignea, -in 
ciuitatis fuburbio Monafteriorurh e lapidibus 
eonftrudiorum ruins complures videntur. Es 
Mofcowia porro ad Smolentzkum , inter Me- 
ridiem & Occidentem euntibus, decem 8co- 
&o miliarium itinere, Mofaisko primum oc- 
quriif.inde viginti fex, Vuiefma : poft decem &c 

o£to. 



COMMENTARI I. 76 

ofto,Drcgobuich:atque inde totidem, in dmo- 
Jentzko peruenimus , totumque hoc iter c<ftua- 
ginta miliaribus Ger.conftat.-quamuis Lithwa- 
ni& Mofcowitse centum computent. Ego ta- 
men ter loca illa per 3 graui , nec plura oblerna- 
ui.Huncprincipatum Bafiiio imperante, Vuil- 
ioldus magnus Dux Lithwanise Mofcis anno 
54*3 ademerat. Eundem Balilius Icannis an- 
no t<rt4,die X X X lulijjJigifmundo regi Po» 
Ioniae eripuit. 

Drogobufch& Vdiefma, ca Ara & oppida li- 
gnea -fune, ad Borylthenem lita,quf olim fub do 
minio Principum Lithwaniae erant.Efl fub op- 
pido Vuietma eiufdem nominis fiuuius , qui 
haud procul inde, duobus videlicet werft,in Bo 
sylthenem ferturifolentq; oneratas mercibus na 
nes indeBorpfthenem deuehi,atq; p6ft vicifsim 
aduerfo Boryfthene Vuiefmam vfq; portari. 

Mofaisko quoq; caftrum & oppidum ligne- 
um, circa quod magna diuerflcolorum copia le- 
porum eft.foletq-, Princeps quotannis venatio- 
nes fuas ibi habere , atq; nonnunquam diuerfo- 
rum Principum Oratores audire: fi cuti nobis in 
Mofcowia exi flentibus , Lithwancs Oratores 
audiuifc-nosq;eo pariter ex Mofcowia acccrfi- 
tos.vbi mandatis Principum noflrorum confe- 
£tis dimilsi fuimus. Porro imperium principum 
Molcowias, tempore V uitoldi, quinque aut fex 
miliaribus vitra Mofaisko protendebatur. 

Biela principatus , cum caflro & ciuitate eiuf- 
de nominis , ad fluuium Opicha, in vallis fpluis 

iexa* 



RERVM MOS CO VITI CARVM 
fexaginta miliaribus Ger. magis in Occidentem 
a Mofcowia diftatraSmolentzko triginta fex, a 
Toropetz triginta.Huiiis olim Principes ex Gi 
demino oriundi erant:fed Cafimiro rege Polo- 
niae imperante , lagellonis filij hunc principatu 
obtinebant.quo tempore, Bafilius princeps Bie 
lae,qui alias Bielski appellatur, ad Ioannem pa - 
trem Balilij defecit, fe fuaqueilli lubdidit, vxo- 
reque fuain eo motu in Lithwania relifta , alia, 
vt liipra dictum eft, in Mofcowia duxit : ex qua 
tres fufcepit filios, quos nos apud Principem vi 
dimus, e quorum numero Demetrius propter 
patris fui authoritatem in magno precio h6no» 
reque habebatur. Porro hi tres fratres , quamuie 
ex Bielski paterna hsreditateviuebant, eiusqj 
annuis reddicib. alebantur, eo tamenireno aude 
bat.nam Mofcowia; princeps, Bielski principa 
tum illis ademit, titulumq; fibi vfurpabat. 

Rfowa Demetri) ciuitas.-cum caftro , re£ta in 
Occidentem viginti tribus miliaribus abeft a 
Mofcowia:caftrum,'aquoPrinceps titulum fibi 
vfurpat,adfluuium Vuolga litum eft, habetque 
latifsimam ditionem. Eft & alia Rlowa centu 
quadraginta miliaribus a Mofcowia, a V ueliki- 
luki vigmti, totidem a Plefcowia , quse deferta 
appellatur. Vitra Rlbwam Demetri) , per certa 
miliaria progrediendo in Occidentem, eft Ipiua 
Vuolkonzki dicta, ex quaquatuor fiuui) oriun- 
tur. In ea fylua eft palus, qua Frorow vocatur: 
ex qua fluuius non ita magnus duobus fere mi- 
liaribus in lacum quedam V uolgo induit; vnde 

rurfus 



COMMENTARII. 77 

rurfus aquarum multitudine adauftui emergit, 
V uolgaque fumpto a lacu nomine vocatur: qui 
multis paludibus emenfis , multis etiam flumi- 
nibus in fe receptis, viginti quinque, vel ( vt alij 
voloncjfeptuagintaoftijs in mare Calpium ,a 
Ruthenis Chwalinsko morie appellatum , 6c 
non in Pontum, vt quidam feripiit , exoneratur. 
Porro VuoIgaaTarcarisEdel,a Ptolomso Rha 
vocatur: tantaque in terhunc & Tanaim in cam 
peftribus eft vicinitas, vtfeptem durs taxat milia 
ribus diftare affirment. Quas autem duitates Sc 
oppida prsetei labatur, fuo loco referemus. In ea 
dem fjrlua decem fere a palude Fronowo milia- 
ribus eft Dnyepersko pagus : circa quem oiitur 
Boryfthenes , qui ab incolis Dnieper vocarur, 
quem nunc Borpfthenem dicimus . Haud pro- 
cul ab eo loco eft monafterium fanet se Trinita- 
tis, vbi oritur alius fluuius priore maior, Hie- 
pretz per diminutionem diftus. Ambo autem 
hi fluuij inter fontes Boryfthenis 6 c paludem 
Fronowo confluunt,quo loco Mofcowitarum 
& Chloppienfium merces nauibus impofitae,in 
Lithwaniam deferuntur: ioieneque mercatores 
ibi in monafterium ceu diuerfotium diuertere. 
Porro quod Rha & Boiyfthenes nonexijfdem 
fontibus, iuxta quorundam opinionem , orian- 
tur, cum ex alij s,tum ex complurium mercato- 
rum certa relatione, qui in illis partibus rem fe- 
cerunt , compertum habeo. Boryfthenis autem 
curfus hic eft, vt primum Vuiefman Meridiem 
verius alluat : mox reflexo in Orientem curfu, 
a ' L oppi 



RER.VM M OSCOVITICAR VM 
oppida Drogobufch,Smolenczko, Orl'cham,8c 
Mogiiefpr*terlabatur:indeqi rurfus in meridi- 
em tendens, Chiowiam,Circaflos BcOtzakow 
contingit.vbi deinceps in pontem exoneratur, 
videtur eo loco mare formam lacus habere :& 
Otzakow quali in angulo eft ad oftia Boryfthe- 
nis.Nos enim ex Oifchain Smolenczko veni- 
mus, ubi impedimenta noftra nauibusvfq; Vui 
efmam deduximus: & tantum inundabat, vc 
Monachus Comitem a Nugaroli, 8c me fcapha 
pilcatoria per fyluas longe deuexerit : equi vero 
narando pluries iuperaruntitinera. 

Dwiia lacus a fontibus Borpfthenis decem 
fere miliaribus , & totidem a palude Fronowo 
diftat.Ex eo fluuiuseiufdem nominis verfusOc 
cidentem , qui a V uilna viginti miliar.abeft , ac 
dein in Jeptetrionem decurrit, & propeRigam 
metropolim Luwoniae mare Germanicuf quod 
Rurheni V uareczkoie morie vocant,) iliabiturr 
siluit Vuitepsko,Polotzko,Dunenburg: Sino 
perfluit Plelcowiam,vr quidam fcripfit. Liwo- 
nienfes hunc fluuiumex bonapaite nauigabi- 
Jem,Duna appellant. 

Lowat quartus fluuius , caeteris tribus mini- 
me comparandus, oritur inter lacum Dwina,Sc 
paludem Fronowo,autex ipfa palude, non po 
tui equidem eius fontes , etfi haud procul a Bo- 
tyfthenis fontibus didat, prorlusiexploraie. Eft 
autem ille fluuius, vt eorum Annales habent, in 
quem S. Andreas apoftolusexBoryfthene pet 
ficcum nauiculam traduxit, 8 i qui einenfis qua? 

draginta 



COMMENTARII. 78 

draginta fere miliaribus, Vuelikftuki alluit, inq; 
limen lacum influit. 

Vuolock ciuitas & cafhumin Occidentem 
aeqitino&ialam vigintiquacuor miliaribus diftat 
a Mofcowia , a Mclaisko duodecim fere, a 
T wer viginti. Huius loci tituiu P rinceps libi v- 
furpac,fo!etque quotannis ibi animum, falconi” 
bus lepores mieSando, relaxare. 

V uelikiluki caftrum & ciuitas in Occidentg a 
Mofcowia centum quadraginta miliaribus, a 
Nowogardia magna fexaginta tere,a f oloczko 
autem triginta fex miliaribus diftat. hac etiam 
itur ex Mofcowia in Lithwaniam. 

Toropeczeft caftrum,cum ciuitate, inter Vue 
likiluki & Smolenczko.ad confinia Lithwanif, 
diftat a Luki decem & ofto fere miliaiibus. 

T wer,liueOtwer,arnplifsima olim ditio, vna 
ex magnis Rufsiae principatibus ad Vuolgam 
fluuium lita , triginta fex miliaribus Occidente 
asftiualem verius, diftat a Mofcowia: habetque 
ciuitatem magnam , quam V uoiga interfluit, in 
altera autem ripa. qua TwerMolcowiam fpc- 
ftat,caftrum habet, ex cuius oppofito Twertza 
fluuius V uoiga influir.quo equidein Otwet na 
uigio peruem , & altero die Rha fluu. nauigaui. 
Porro ciuitas haec Epilcopalis fedes erat, viuete 
loanne Bafilij patre, quo tempore T werenfem 
Principatu magnus Dux Boris moderabatur. 
Cuius poftea filiaMariam princeps Mofcowia: 
loannes Bafilij vxore duxeratiexeaq >e loanne 
ptimogenitUjVCiupra diftu,fufceperat Boris au 

h s tem 



PvERYM UOSCOVIT1 CARVM 
tern mortuo,MichaeI filius fuccefsit: qui poftea 
a fororio fuo magno Duce Mofcowiae principa 
tu depulfus,exul in Lithwania moritur. 

Terlack oppidum decem mil.aTwen.eius di 
midia pars fub Nowogardiae , altera T weren.fi 
dominio erat, duoque ibi Locum tenentes im- 
peabant.Oriunturibi quoq;,vtfupradixi,duo 
fluuii , Twertza 5 C bria: hic Nowogardiam in 
Occidentem, ille in Orientem decurrit. 

Nowogardia magna,amplifsimus totius Ruf 
fiae principatus eft,patrio termone Nowigorod 
quafiNoua ciuitas feuNouu caftru dicitur.Quic 
quid enim muro cinQu , roboribus munitu, aut 
alioquifeptum eft,Gorod appellat. Eft aute am 
placiuitas,quamVuolchowfluuius nauigabilis 
interfluit , qui ex limen lacu vix duobus vverft 
fupra ciuitatem emergens in lacum Neoa,quem 
nunc Ladoga,ab oppido quod ei adiacet, appel 
lant,illabitur. Nowogardia porrd in Occiden- 
tem aeftiualem, a Mofcowia centum viginti mi 
liaribus abeft.quanquam funt qui centum dun- 
taxat computantiaPlefcowia triginta fex, a Vue 
Iikiluki quadraginta, ab Iwanowogorod toti- 
dem. Cceteriim ciuitas haec olim dum floreret, 
fuitjue iuris eflet, latifsimam ditionem in quin- 
que partes diftributam habebat.-quorum quarii- 
bet pars nonfolum de publicis ac priuatis re- 
bus cbgnofcendis, ad ordinarium ac competen 
tem fuae partis magiftratum referebat, verum in 
fua duntaxat duitatis regione contrahere res 
quafcunque,ac commode cum ali) s ciuibus fuis 

ronfv- 


COMMENTARII. 75» 

cere poterat : nec licebat cuiquam , ad 'aliquem 
alium eiufdem ciuitatis magiftratum ; quacun- 
que in re prou ocare. Eo que temp 0 re to tius R uf 
fiae maximum ibi erat emporium, ingens enim 
mercatorum turba vndique ex Litwania.Polo- 
nia^wetia, Dania, ipfaque Germaniaeb con- 
fluebat, ciuesque ex tam frequenti multarum 
gentium concurfu,opes fuas^copiasq; augebar. 
Quin & noftra tempeftate licet Germanis fuos 
ibi habere quaeftores , feu rationarios. Imperiu' 
cius magna ex parte in Orientem Sc Septentrio 
nem extendi tur.Liwoniam, Einlandiam , atque 
Nordwegiam fere contingebat. Eius loci mer- 
catores , cum vno-eodemque vehiculo Augufla 
Vindelicorumprbfedrus eo perueniffem,me im 
penie rogarunt, vt vehiculum quo tam longum 
itersmenfus fuiffem,in sde ip forum facra per- 
petua memoriae ergo relinquere. Habuit etiam 
Nowogardia principatus ad Orientem , Dwi- 
nam Sc V uolocgda : ad Meridiem vero dimidia 
parte Terlack oppidi , non longe a T weria. Et 
quamuis hs prouinciae , quod fluuijs & paludi# 
bus oppleantur,tkriles lint,commqdeque habi 
tari non pofsinr : nihilominus ex ferarum pelli- 
bus, meile, ce:a,&pifcium copia magnum quae- 
ftum faciunt.Principes porro, qui ipforum Rei- 
pub.pr«efTent,fuo arbitrio ac voluntate confti- 
tuebant, imperiumque augebant, vicinas gen- 
tes quauis fibi ratione deuinciendo , ac ftipen- 
dio tanquamautoramento quodam propolito 
in fui defenlionem obftringentes. Ex eiufmodi 

L ; gen- 



R E R V M WOSCOVtTIC.UVM 
gentium, quarum operaNowogardenfes in cor 
leruanda Kepublica fua vtebantur, focietate fa- 
ftumeft, vt Mofci iuos feibi Prcefides habere 
gloriarentur, Lithwaniqi vicitsim eos libi tribu 
tariosaffererent Hunc principatum dum Archi 
epifcopus ipfe confilioacautoritate fuaadmini 
friare t, ioannes Baiiiij Mofcovvias Dux initate' 
rat,l'eptem perpetuos annos graui eos bello pie: 
mens. Tandem menfe Nouembri,ar>no Domi- 
ni 1477.au ftuuiumdcholona conti ifiu Nowo- 
gardcnfes fuperans, certis quibufdam conditio 
mbus ad deditionem eos compulit, praeleOum- 
que luo nomine vrbi impofuit. Cum autem ab- 
folutum in holce imperium nondum fe habere 
pucaret,neq;, fine armis id fe affequi poffe cerne- 
ret, !ub religionis praetextu, ac fi a Ruthenico ri 
tu deficere volenccs.in fide contineret, Nowo- 
gardiam venit, eamq; hac limulatiorre occupa- 
uit,inq; feruitutem redegit: Archiepifcopum, ci- 
ues, mercatores, externos, omnibus bonis lpaJi 
auiftrecentosq; currus inde auro, argento. gem 
misq; onuftos,vt quidam fcripfere , Molcowia 
abduxit. Equidem Molcowiae diligerer de hac 

repercontabar,accepiq;longeplures currus pre 

da onuftosindeabduftosfuiile. Neque mirum. 
Namcapta ciuitate Archiepilcopu .. ditiores & 
potetiores omnes, fecum Mofcowiam abduxe- 
rat,inq; horum poffefsionesdubditos fuos quali 
nouas colonias remilerat.Ex illorum itaq; pof- 
fefsionibus,praeterco, munes redditus ,maximu 
quotannis ve&igal in Fifcum percipit, De Archi 



COMMENTARII. 8® 

tpifcopatus quoq}prouentlbus,cuidam Epileo 
po tu a fe conllituto.parua ducaxat reddituu por 
tionecocelferariquo mortuo, ledes Epifcopalis 
diu vacabat.Tandemad maxima ciuiuaclubdi 
toru petitione, ne perpetuo Epiliopo carerent, 
rurfusquenda, nobis tupraefentibus,inftituerat. 

Nowogardenfes olim idolu quodda,nomine 
Perun,eb loci quo nunceft monafteriu,quod ab 
«ode idolo Perunzki appellatur, collocatum, in 
primis colebat, venetabanturqvDein baptifma- 
teallumptOjid loco motu,cum in flumen Vuol 
chow deiecilfent.aduerfo dicitur flunio nataffe; 
& circa pontem auditam fuilfe vocem, Haec vo- 
bis Nowogardenfes in mei memoriam. fimulq; 
cu ditfto, fultem quanda mox in ponte proie&u 
fuilfe. Solet etiairmtim contingere, vt certis anni 
diebus heee vox Perun audiitur.-qua audita, ftibi 
td eius loci ciues concurrat, fecplulbbus mutuo 
esedut. tantusqjinde tumultus quoqi oborituri 
vt vix magno Praetedi labore fedari pofsit. Ac- 
cidit praeterea, vt Annales eorum referunt, dum 
Nowogardenfes Corfun Grecie ciuitate ad lep 
tem perpetuos anos graui oblidione premeret, 
interim vxores eotum monj pertefae.tum etiam 
de lalute ac aduentu maritoru dubitantes, feruis 
nuberet. Expugnata tandem ciuitate, quum vi- 
do res mariti ex bello reuerfi,ereas portas fupe- 
ratae, vrbis , ac magnam quandam campanam, 
quam ipGin cachedraii eorum Ecclefiavidimus, 
fecu attulilfent : leruiq^ dominos quoru vxores 
duxerat, vi repellere cpnarecundm idignitate rei 

L 4 com- 



RERVM MOSCOV1TICARVM 
commoti,depofitis,cuiul’damconfi!io,armis,lo 
ra & tuftes tanquam in mancipia atriperent:qui 
bus ferui territi, inque tugam conuerfi, loco quo 
damquietiamnum Chloppigrod , hoceft Ser? 
uorum caftrum dicitur,l'e reciperet, defenderent 
que. Verum vi<fti, meritis a dominis fupplicijs 
arFefti fuere Habet Nowogardia in folftitioaefti 
nali longifsimum diem XVIII horarum , & 
vltra.Regro multo frigidior eftipfaMofcowia. 
Sentem quoque humanifsimam ac honeftam 
habebat.-fed quae nunc proculdubiopefte Mof- 
ceFtvitica , quam eo commeantes Moici fecum 
inuexerunt,corruptiisimaeft. 

/ limen lacus,, qui in antiquis Ruthenorum feri 
ptis limer vocatnr,& quem alij Limidis lacum 
appellant , eit fupra fsowogardiam duobus 
wsrfbin longitudinem X I I, in latitudinem ve 
ro V I 1 1 miliaribus Germanicis patet: duosqjy 
prasteralios,cei'ebrioresfluuios excipit, Louat 
& Scholona.Isexquoda lacu emergit. vnum ve 
ro emittit Vuolchow,qui Xowogardiam intex 
labiturfeinenfisque triginta fex miliaribus, La- 
doga lacuni ingreditur. Is in latitudinem fexa- 
ginta, longitudinem centum fere miliaribus, in 
fulis tamen quibufdam interieefis, patet: efFun- 
dirque magnum fluuium Neoa , qui Occiden- 
tem verfusirr Germanicum mare fex fere mil» 
decurrit. ad cuius oftia,fub dominio Moici, in 
medio flumine licum eft caftrum Orefchak 3 
■quod Germani Nutemburg appellant. 

RufSjOiim antiqua Rufsia cifta,aiuiqufi oppi 

dulum 





COMMENTARII. Et 

dulu efl/ub ditione Nowogardiae, a qua duode 
cim,ab limen vero lacu tredecim miliaribus di- 
ftar.Habec falfum fluuium,quem ampla fofla in 
modum lacus ciues coercent ; indeq;aquam per 
canales pro fe quifqi in aedes luas deriuant faiq; 
coquunt. 

lwanowgorod caftrum Ioannes Bafili/ , a 
quo etiamnomen accepit, ad ripam Nerwae flu 
uij, lapide exKdificauit.Eft ibi quoq; ex aduerfo 
in altera ripa Liwonienfium caftrum , quod ab 
eodem duuio N erwa appellatur. Haec duo ca- 
ftra Nerwa fluuius interlabitur , dominiuq; No 
wogardenlium ab Liwonienli diuidit. Porro 
Nerwa fluuius nauigabilis,ex eo lacu quem Ru 
theni Czutzko,feu Czudin, Latini Bicis/eu Pe^ 
las, Germani vero Peijfues appellant, emergit: 
duobulque infe receptis fluuijs, Plelcowia & 
Vuelikareca,qui venitex MeridiejOpotjka op« 
pidu Plelcowia a dexteris reiifta, praeterfluit. Fa 
cilis autem ex Plelcowia in mare Baltheum el- 
retnauigatio,nifi lcopuli quidam, non longe 
ab lwanowgorod & Nerwa , impedimento 
eftent. 

Plefcowia ciuitas ad lacum lita eft,ex quo e- 
iufdem nominis fluuius emergit, ac per mediam 
ciuitatem decurrit lexmil. in lacum , quem Ru- 
theni Czutzko vocant, exoneratur.Sola autem 
Plelcowia, in toto Mofci dominio , muro cin» 
gitur.-eftque in quatuorpartes diuifa, quarum fili 
gulae fuis moenibus corinentur.Que res quibuf- 
da occatione erroris praebuit, vt eam quadruplici 
L 5 muro 



R E R V M M o s e O V r T r C A R y M 
muio cintbim eiFe diceret.Huius duitatis ditia 
ieu principatuSjgentiiitet Pskow,teu Obskow 
vocatur. Oiim amplissima, luique iuris erat : ied 
eam tande loaues Bafitii anno Dom. m o i x. 
quorundam facerdotum proditione occtipauit, 
atque in feruitute redegit, item campana ad cu- 
ius pulfum Senatus ad refnpublicam confiitue- 
dam cogebatur,abllulit: ipfisqueper colonias 
alio deduftis, introduftisq; in eorum lucu Mo- 
fcis,libertatem eorum prorius imminuit. Vnde 
fa£ium,vtpro cultioribus, atque adeo humanio 
ribus. Plefcowienfiu moribus, corruptiores in 
omnibus fere rebus Mofcowienlm moies Gnt 
introdu&i.Tantaenimin contraftibus Plefco- 
wienlium erat integritas, candor, & (implicitas, 
vt omni verbofitate in fraudem emptoris omif- 
fa.vno tantum verbo res ipfas indicarent. Ple- 
fcowienfes autem, vt etiam hoc obiter adijeia, 
in hunc vfque diem cariarie non Ruthenorum, 
fed Polonorum more, bifurcata vtuntur. Diffat 
autem Piefcowia in Occidentem triginta fex 
miliaribusa Nowogardia ,ab Iwanowgorod 
quadraginta, totidem a Vuelikiluki . Per hanc 
quoque duitatem ex Molcowia & Nowogar 
dia itur Rigam , Liwoniae metropolim,quas te-" 
*aginra miliaribus a Piefcowia ditiae. 

; V uotzka regio inter Occidentem & Septen- 
trionem Gta,viginti fex, aut ad fummum trigin- 
ta miliaribus abeft a Nowogardb,inque Gnitlra 
caftrum Iwanowogorod relinquit.In hac regio 
ne hoc prodigii loco refertur:animalia,cuiufcu - 

que 



COMMENTARII. %z 

que generis in ea induifta fuerint, colorem fuum 
in albedinemutaie.Locus hic poftulare videtur 
vocationem locorum & Humorum circa mare, 
vfq; ad fines Swetice perftringa.Nerwa fiuuius 
quemadmodum iupra dixi,Liwoniama Mos 
fci ditione diuidit : a quo fi ab I wanowogorod 
1’ecundu lictus maris, d'eptentrione verius pro- 
grediare , PiuiTa fiuuius occurrit , ad cuius cfiia 
lama caftru fitu eft. Duodecim mil.abiwanow 
gorod ,a:Iamma totidem, fpacio quatuor mi- 
liarium .occurrit caftrum & fiuuius eiulde nos 
rnims Gaporoia:inde adfiuuiu Neoa,&caftiu 
Orelchack, lex miliaria numerantur.* ab Ore- 
fchak vero ad fluuium Corela,vndeciuitas no- 
mem accepit, funtfeptem miliaria ^Atqueinde 
tandem itinere duodecim miliarium peruenitur 
ad 3uuium Polna , qui dominium Mt fci a Fin- 
tacidia.quam Rutheni Chainska iemla vocant, 
quae fub ditione Regum iweti* eft, diuidit. 

Eft & alia Corela praeter iam nominatam, 
prouincia,qusfuum territorium atque idioma 
habet,lexaginta tere &, amplius miliarib.a No- 
wogardia in Septentrionem lita. Ea quamuis a 
finitimis quibuldam gentibus tributum exigit, 
nihilominus & ipla regi .fwetiae ite,& Mofco, 
ratione domini) Nowogardefis , tributaria eft, 
Solowki infula in Septentrionem,inter Dwi- 
nam & Corelamprcuinciam,a continenti ofto 
miliaribus in marifita eft.-quaequantu a Mofco 
wia diftet,propter crebras paludes, fyluas,& va 
ftas folitudines.certaiuterualli ratio nohabetur. 

Quam- 



R E R V M M O S C O V ITICARVM 
Quamuis Gnt qui eam 50 o. miliaribus a Mofco» 
\via,a Bieloiefero amem 2oo.abefie dicant . Sai 
in ea infula copiofus decoquitur. Eftque ibi mo 
naflerium in quod mulierem aut virginem in- 
gredi, grande piaculum eft . Eft etiam ibi pifca- 
tio copiofa pi!cium,quos indigense Selgi vocat, 
quos nos baleces effe putamus . Aiunt hic Sole 
aeftiualifoiftitio perpetuo, duabus tantum ho- 
ris exceptis, iplendere. 

Dimitriow ciuitas cum caftre, a Mofcowia, 
ab Occidente in Septentrionem parum defle&e 
do, duodecim miliaribus diilat. Hanc Georgiu* 
magni Ducis frater, tuc pofsidebat. Eam Iacbro 
ma 11 uuius,q ui Seft fluuium influit , praeterlaba- 
tur. Porri) Seft Dubnam,qui in Vuolga exonera 
tur, excipit. Vnde tanta fluuiorum comoditate, 
magnae ibi mercatorum opes, qui merces ex Caf 
pio mari per Vuolgam, labore non ita magno, 
in diuerfas partes , atque adeo Mofcowiam vf- 
que inducunt. 

Bieloiefero ciuitas cum caftro,ad lacum eiuf- 
dem nominis fitaeft. Sonat autem Ruthenis 
Bieloiefero, albus lacus. Porro ciuitas noneftin 
ipfo lacu fita,vtquidaretulerut:paiadibustame 
ita vndequaque cingitur, vt inexpugnabilis efle 
videatur. Qua re dutti Principes Mofcouif,the- 
fauros ibi fuos recodere 1'oiit. Abeft aute Bieio- 
iefero in Septentrionem centum miliarib. a Mo 
fcowia,totidemq; a Nowogardia magna. Duas 
veto viae funt,per quas ex Mofcowia,itur Bielo- 
iefero:a!tera propinquior per V g|itz,hyemali te 

pore 



COMMENTARII. 85 

porc, te flate per Iaroflaw altera. V traque autem 
via, propter crebras paludes, & fyluas iluuijs ob 
fitas,haud comode,nifi ftratis pontibus, concre 
tis gIacie,conficitur,quo fit,vt ibi locorum diffi 
culcate miliaria fint breuiora. A ccedit ad hanc iti 
neris difficultate, vt propter crebras paludes, fyl 
uas.ac vndiq; concurrentes fiuuios, locainculta 
fint,nullifq;, duitatibus frequentata. Lacus ipfe 
duodecim miliaribus in longitudinem, totideq; 
in latitudinem patetrin quem trecenti , v t fertur 
&fexaginta lluuij exonerantur. Vnus autem 
£chockfuatantum ex eo emergit, qui quindecim 
miiiarib. Cupra larcflaw,& quacuorinfra Molo 
ga oppida, V uolga influit.Pifces qui ex V uolga 
in hunc fluuium ac lacum perueniunt,meliores 
fiuntrimo tanto nobiliores, quanto diutius in eo 
Fuerint, redduntur.In quibus agnofcendis ea elt 
pifcatorum peritia, vtpifces in V uolgam reuet» 
los, ca.ptofq;, quanto tepore in eo fuerint,agno- 
lcant.Huius loci indigenf proprium habet idio- 
matquamuis nunc fer me omnes Ruthenice lo- 
quantur. Longifsimu hi diem in Soiftitio arili- 
uali dicuntur habere, decem & nouem horaru. 
Retulit nobis quidam haud parui nominis vir,le 
primo vere,cum arbores iam frondefcerent/cele 
ri curfu ex Mofcowia Eieloieferum co tendiUe: 
fuperatoque Vuolga fluuio, reliquum itineris, 
quod omnia ibi niuibus glacieq; oppleta effient, 
vehiculis confeciffe . Et quanquam longior ibi 
hvems fit, fruges tamen eo , quo in Mof cowia, 
tepore & maturefcunt,& colligut ur. A lacu Bic 

loieierOj 



KER.VM M OS C O VITTC AR VM 
loiefero, intra teli ia£tum,eft alius lacus lulphur 
proferens.-quod fluuius quidam exeo manis, 
ceu fpumas fupernatantes, affatim tecumdefsrt, 
Infcitia tamen populi, eius ibi nullus vfus eft.^ 
Vglitz ciuitas cumcaffo, ad lictus Vuolga 
lita elbdiftatq; a Mofcowia viginti quatuor . a 
laroslaw jo.aTwer quadraginta miliaribus. 
C^terirm hec prasdifta caltra lunt in meridiona 
li V uolgffi ripa ciuitas vero ex veraque parte. 

Chloppigrod locus, in quem Nowogarden- 
lium leruos contugiffe fupra dixi, duobus milia- 
ribus diflatab Vglitz. Haud procul inde ca- 
ftrumnunc demolitum confpicitur, ad fluui- 
nm Mologa,quiex Nowogardite magnae ditio 
ne oftuaginca miliaribus fluens, V uolga ingrei 
ditur.-in cuius oftijs ei' eiufdem nominis ciuitas 
&caftru,a quo duobus miliaribus in eiuide flu- 
minis ripaChloppigrod ecclelia tantum litaell. 
Eo loci nundinae in toto Mofci dominio , qua- 
rum etiamalias memini, fune frequentifsimai. eo 
etenim,praeter dwecenieSjLiwonienfes, atque 
Mofco\vitas,Tartari,alifq; qua plurimegetes, 
ex Orientalibus Septentrionalibusque parti- 
bus confluunt, quae rerum tantum permutatio- 
ne vtuntur. Rarus enim , ac ferme nullus apud 
lias gentes eft auri,argentiue vfus. V eftes faftas, 
acus,cultellos, coclearia, fecures, aliaque eiuftro 
di, vt plurimum pellibus permutant. 

Pereaflaw ciuitas 8c caftrum , a Septentrione 
aliquantum vergens in Orientem, vigintiquai 
tuor miliaribus abeft aMofcowiaifita autem eft 

ad 



COMMENTARII. 84 

ad lacum,in quo,vt in infula Solowki, Jelgi pi- 
fciculi, quorum fiipra memini, capiuntur . Ager 
fatis fertilis eft,& copiolus, in quo perceptis fru 
gibus, Piincps venatione tempus fallere folet. 
Eft in eodem agro lacus,ex quo fai decoquitur. 
Per hanc duitatem proficifcuntur, quibus No- 
wogardiam inferiorem, Caitroma , Iaroflaw & 
Vglitz eundum eft. In his partibus vera itinera 
ratio propter crebras paludes & fyluas haberi 
nonpoteft.EftetiamibiNerei fiuuins,ex lacu 
quoda proflues, qui lupraV glitz Vuoiga influit. 

Roilow ciuitas & caftrum, Archiepilcopaiis 
fedes, eum Bieleiefero& Murom, inter prae- 
cipuos & antiquiores Rufsiaj principatus , poft 
Nowogardiam magnam. habetur. EbexMo- 
fco wia , refta per Pereaflaw itur , a qua decem 
miliaribus diftat.Sita eft ad lacum,ex quo Coto 
roa fluuius,qui 1 arollaw preterlabitur, emergit, 
V uolgamque influit . Soli natura fertilis eft, pi- 
fcibus- in primis ac fale abundans. Regio haec o- 
lim fecundo genitis magnorum Ducum Rufsiae 
propria erat,quoru polleri nouifsimeperloan- 
nem Bafili/ patrem ea depulfi,exutique funt. 

Iaroflaw ciuitas & caftrum adripam Vuol- 
gae,diftat a Roftow duodecim mil. refla itine» 
re ex Mofcowia fumpto. Regio fatis fertilis eft, 
ea prcelertim parte, qua vergit ad Vuoigamtqu^ 
etiam.quemadmodum Roftow , 1'ecundogeni- 
toruPrincipum erat,quas monarcha ipfe vi op- 
prefsit, Etquanquam prouinciae Duces, quo9 
Knefos appellant, adhuc fuperfmt; titulu tamen 

Prin- 


R.ER.VM MOSCOriTrCARVM 
•Pnnceps,K.ne(is,ve!utfubdicisregione cocefTa, 
fibi vfurpat. Tres autem Knefi fecundo genito- 
ru pofteri,quos Rutheni lorollawski appellat, 
eam regionem pofsident. Primas eft Bafiiius, is 
qui nos exholpitio ad Principem duxit, & re- 
duxit. Alter eft Simeon Foederowitz, aKurbs 
patrimonio fuo i^urbskidiftus,homo lenex,fo- 
brietate lingulari, ac ipla vitae rigiditate , qua ab 
ineunte aetate vius ett,valde exhauftus . multis 
enim annis efu carnis abftinuit ; pifeibus quoq; 
.Solis, Marcis & .Saturni tantum diebus vefceba 
tur:Luna; vero, Mercuri; & V eneris , ab eifdem 
ieiuni; tempore abftinebat. hunc magnus Dux 
aliquando per Permiam,in Iuhariam, ad longin 
quas gentesdebellandas,cum exercitu fupremu 
Imperatorem mittebat.qui bonam eius itineris 
partem, propterniuis magnitudinem, pedes co- 
fecitrquibus diffolutis , reliquum itineris naui- 
gijs peregit, & montem Petzoram tranfgreffus, 
Vltimuseft Ioannes cognomento Poffetzen, 
qui Principis fui nomine Oratorem apud Caro? 
Ium Csefaremin Hifpaniis agebat,8t nobilcum 
reuerfus efttqui adeo pauper erat, vt veftes , & 
Kolpackhi(quod capitis tegumentum eft)aliun- 
de(quod certo fcimus)pro conficiendo itinere 
commodato fumeret. Quare muicum erraffe vi* 
decur,qui lcripfit,hunc Principi fuo in quacun- 
que necefsitate triginta milia equitum ex ditio 
ne feu patrimonio fuo mittere pofle. 

Vuolochda prouinci?.,ciuitas & caftram , in 
qua Epilcopi Permite fedem quidem fuam , fed 

fine 


J 



COMMENTARII. 8f 

fine Imperio habent, ab eiufdem nominis fluuio 
nomen accepere.fita efl inter Orientem & Se- 
ptentrionem, ad quam ex Mofcowia per larof- 
lawitur.Abeft autem a saroflaw quinquaginta 
miiiarib.Ger.a Bieioiefero fere quadraginta.R.e 
gio tota paluftris & lylueibris eft,vnde fit, vt esca 
dam itineris rationem propter crebras paludes 
8 c fluuioru anfradus,hoc quoque in loco viato- 
res obferuarenonpofsint.Quo enim magis pro 
grediare,hoc plures & inuiae paludes , -fluuigac 
fy!u| occurrflt. Porro V uolochda fluuius in Sep- 
tentrione, duitate praterlabicurrcui Suchana nu 
uius exlacu cui Koinzki nomen eft , emergens, 
odo mili. infra ciuitatem iungitur, nomenque 
Suchana recinet, atque inter Septentrionem Si 
Oriente iabicur.Vuolochda prouincia olimfub 
ditione N owogardiae magnae erat, quae cum ca 
ftrum natura loci firmum habeat, aiunt Princi- 
pe parte thefauri fuiillic reponere folere.Eo an- 
no quo nos Mofcowia eramus , tanta illic erat 
annona caritas,vt vnus quo ipfi vtutur frumeci 
modius,xi 1 1 1 dengisvederetur: quialioquiin 
Mofcowia III I,V,autfex dengis emi folet. 

Vuaga fluuius pifcofus, inter Bieioiefero Si 
Vuolochdam, in paludibus ,denfiisimisque (pl- 
uis oritur, ac Dwinam fluuium influit. Fluuij ac 
cola, quod panis vfu tere careant,venatione vi- 
uut.Capiunturauteibi vulpes nigra, Si coloris 
cinericei. Porro compediario itinere inde ad pro 
uinciam Sc fluuium Dwina peruenitur. 

¥ftjugprouincia,a duitate & caftro,qua ad 
M fluuium 


RERVM MOSCOVITICARVM 
fiuuium Suchana fita funt, nomen accepit, k 
V uolochda abeft centum miliaribus, a Bieloie- 
fero centum quadraginta. Haec prius ad oftia flu 
uij Iug,qui ex Meridie in Septentrionem fluit, 
fi ca erat. Poftea propter loci commoditatem, ad 
dimidium fere miliare fupra oftia pofita eft, Ve- 
tusque nomen adhuc retinet. Nam Ruthenis 
V fteie oftium eft: vnde V ftyug , quali oft i5 Iug 
dicitur. Haec prouincia olim lubiecta erat No- 
Wogardis magna:, in qua rarus & propemodu 
nullus panis vlus.-pifcibus & feris pro cibo v- 
tuntur, Sal ex Dwina habent. Idioma quoque 
proprium, quamuis Ruthenico magis vtuntur, 
Zabeliinorum ibi pelles nec multa?, nec admo- 
dum excellentes-.aliaru tamen ferarum pellibus 
abundant, vulpinis prefertim nigris. 

Dwina prouincia & fluuius ab Iug & Sucha- 
na fluuiorum confluxu Dwine nomen accepit, 
nam Dwina Ruthenis duo, vel bini fonat.Is flu 
uiusemenfis centum miliaribus OceanumSe- 
ptentrionalcm, qua Swetiam & Nordwegiam 
alluit,atque a terra incognita Engraneland diui 
dit, ingreditur . Hac prouincia in ipfo Septen- 
trione fita, olimNowogardenfium ditionis erat. 
Numeraturautea Mofcowia ad Dwinse oftia 
trecenta miliariatquamuis vt antea dixi , in re- 
gionibus quae trans Vuolgam funt, propter cre- 
bras paludes, fluuios, ac vaftas fyiuas, itineris ra 
tio obferuari non poteft fconiedlura tamen du- 
cimur, vc vix ducenta miliaria effe putemus. qua 
doquide ex Mofcowia in V uolochdam,ex V uo 

iochda 



C OMM ENTAR I Ii -85 

lochdain Vftyugjin Orienti aliquantulum : ex 
Vftjmgpoftremo per Dwinam fluuiumreGa ira 
Septentrione peruenitur.Hqc prouincia,prsetec 
Colmogorcaiirum,& Dwinam ciuitatem,quae 
inter fontes & oftiain medio propemodum lita 
eftjCaftrumque Pienega in ipfis Dwinat oftijs fi 
tum, oppidis & caftris caret. Pagos tamen cotn 
plures habere dicitur, quipropter terrae fterili- 
tatem longe lateque diftant. ViGum hi ex pilei» 
bus,feris, ferarumque pellibus quaerunt, quibus 
omnis generis abundant. In maritimis huius re- 
gionis locis, vrfos albos, Si eos pro maion parte 
in mari degentes reperiri aiunt : quorum pelles 
in Mofcowiam fepius deferuntur . Ego binas 
mecum, prima mea in Mofcowiam legatione^ 
reportaui.Regio haec fale abundat» 

ITINEtLARIVN AT) PET^O* 
ram Iugari<t>n,& Obi "vfque 
flmium. 

Rincipis Mofcowias ditio lora 
gein Orientem, Si aliquanto 
in Septentrionem, ad locaqu^ 
lequuntur, protenditur: fuper 
q ua re feriptum quoddam, quo 
eius itineris ratio contineba- 
tur, lingua Ruchenica mihi oblatum fuit, quod 
& traftuli , Si hic certa ratione fubifixi.jQuaqua 
qui ex Mofco vyia eo proficifcutur,ab V ftyug 8c 
Dwina,per Permia,vfitato magis Si copendia* 

M 2 ii© 




RERVM MOSCOVITICARVM 
rio itinere vtantur . A Mofcowia ad V uoloch- 
dam quingenta werft numerantur, 'a V uoloch- 
daad Vftyug dextrorfum fecundo fluuio,8c 
Suchana,cui iungitur,defcendendo , funt quin- 
genti werft, quibus iub Streltze oppido duo- 
bus werft, fub Vftyugcoiungiturfluuiolug,qui 
fluitex Meridie;a cuius oftijsvfque ad fontes, 
vitra quingenta werft computantur . Caeterum 
■juchanaSc lugpbftquam confluxerint, amifsis 
prioribus nominibus, D winae nomen aflumut. 
Per Dwinam deinceps quingenta werft,ad Coi 
mogor peruenitur : a quo infra itinere fex die 
rum,Dwina fex oftijsOceanum ingreditur. At- 
que huius itineris maxima pars riauigatione co- 
ftat.na itinere terreftri a V uolochda vfq; ad Coi 
mogor, traiefto Vuaga, funt mille werft. Haud 
procul a Colmogor,Pienega fluuius , qui ab Oi 
riete a dexteris fluit.-emefisq; feptingetis werft, 
Dwinamiliabitur.ExDwinaad locum qui di- 
citur Nicolai, per Pienegam fluuium ducenta 
werft,peruenitur, vbi itinere dimidij werft na- 
uesmfluuiu/Culuio transferuntur.Kuluio vero 
fluuius ex eiufde nominis lacu in Septentrione 
oritur, acuius fontibus iter fex dierum eft,vfque 
ad oftia,vbi Oceanum ingreditur. Nauigatione 
fecundum dexterum li ttus maris,fequentes pof 
fefsiones praetcrleguntur : Stanwifche , Ca- 
Iunczfcho,& Apnu. Circumnauigataque Cho- 
rogoski Nolz promontorio, & Stanuwifche, 
Camenckh & Tolftickh,tadem in fluuium Me 
ieu,quo fex dierum itinere ad mufdem nomini.? 

paguin 



COMMENTARII. 87 

fagu in oftijs fluuij Piesza litu peruenitur . per 
quem rurfus a finiftra Oriente seftiualem verius 
aicendedoj trrd hebdomadaru itinere Piefcoja 
fluuiusoccurrit.Vnde traflatisperquinqjwerft. 
in duos lacus nauibus , geminae patent vise : 
quaru altera , parte finiftra in fluuium Rubicho, 
per quem in fluuium Czircho peruenitur, du- 
cit. Ali) viaaltera,8cbreuiore, exlacunaues re- 
ftain Czircho deferunt: a quo nili tempeftate 
detineantur , trium hebdomadarum fpacio in 
fluuium oftiaque Czilme magnum Petzora 
fluuium, qui eo loci duarum werft latitudine 
extenditur,infiuentem deueniunt : quo de!ap(i 3 
fex dierum itinere ad oppidum& caltrum Pu- 
ftoofero , circa quod Petzora fex oftijs Ocea- 
num ingredirur,peruenitur. Huius loci accolae, 
fimplici ingenio homines, anno Domini. 1518. 
primum baptifmum fulceperunt. A Czilmae o- 
ftijs,vfque ad oftia fluuij V fla, per Petzora eun- 
do, eft itervnius melis. V fla autem fontes fuos 
habet in monte Popas Semnoi,qui ab ortu sefti» 
uali ad laenam eft, fluitque ex ingenti eiufdem 
montis faxo,quod Camen Bolfchoi vocant. Ab. 
V fla: fontibus, vfque ad eius oftia, vitra mille 
werft numerantur.Porro Petzora a Meridiona- 
li hac hyemali parte fluit, a quo ex Vffae oftijs a- 
fcendendo, vfque ad oftiaStzuchogora fluuij,eft 
ttertriu hebdomadarum . Qui hoc itinerarium 
confcripferant, dicebant, inter Jtzuchogore & 
Potzfcheriema fluuiorum oftiafe quieuiffe:atq; 
ad vicinucaftrumStrupilij quodadlittora Ru- 
M 5 theni 


RERVM MO S C O VITIC ARVM 
thenicain montibus ad dextram fitumeft,co- 
meatum,quemex Rufsiafecu portauerant I de- 
pofuiffe. Vitra Petzora & Stzuchogora 'fluuios 
ad motem Camenipoias, ite mare, infulas vici- 
nas, caftrumque Puftoolero, varice & innumerce 
gentes funt,qua; vno ac communi nomine Sa- 
moged (quali diceres feipfos comedentes)nun- 
cupantur. Apud hos magnus prouentus auium, 
diuerforumq; animalium, vtfunt zabellini,mar 
tes,caftores,hermelii,afpreoli,& in Oceano 
Mors animal, de quo fupra, praeterea vefs. Item 
albivrfi, lupi, lepores , equiwoduani, cete, pi- 
fcisque nomine Semfi,aiijque quamplurimi .Hf 
vero gentes in Mofcowiamnon veniunt : funt 
enim ferse, quae aliorum hominum cretum , vi- 
taeque focietatem refugiunt . Ab Stzuchogorce 
oftijs aduerfo flumine vfque adPoiafla, Arta- 
wifche,Cameni,maioremquePoiaira,iter trium 
hebdomadarum. Porrd ad montem Camen tri- 
um dierum afcenfus eft, a quo defcendendo ad 
fluuium Artawifcha , inde ad Sibut fluuium , a 
quo caflrum Lepin,a Lepin ad «foffam fluuium 
peruenitur.Huius fluuij accolae V uogolici nun- 
cupantuT.dofla autem a dexteris relido adflu- 
uium Oby, qui oritur ex /ficaisko lacu , perue- 
nitur; quem vix vno die & celeri curlu traiece- 
runt,adeo vafta huius fluuij latitudo eft, vtad 
odogin ta fere werft extendatur .Hunc quoque 
V uogulici & Vgritzfchi gentes accolunt. Ab 
Obea caftello fecundum Obp fluuiu aicendedo, 
vfqj ad Irtifchefluuiu, in que dofia ingreditur, 

oftia 



COMMENTARII. 88 

oftia,eft trium menfium iter .'Iri his locis duo ca 
ftraYuntjIcrom 6 c T urrien, quibus praeluntdor 
mini Rneii Iuhorski,rnagno Duci Moico(vt a- 
iunt)ve£Hga!es . Multaibi animalia, pellesque 
quam plurimae. 

Ab. Irtifche fluuij oftijs ad caftrum Gruftina, 
dubrum menfium itena quo ad lacum Kitai,pec 
Obi fluuium,quem fontes fuos in hoc lacu habe 
re dixi , eft plus quam trium menfium iter . Ab 
hoc lacu plurimi homines nigri, communis Ter- 
monis expertes, veniunt: merces varias , in pri- 
mis aute vniones, lapides preciofos,fecum adfe- 
rentes,quas populi Gruftintzi & iSerponowtzi 
mercantur, hiacaftro derponow Lucomoryae 
vitra Obi fluuium in montibus litae nomen ha« 
bent. Lucomoryae antem hominibus mirabile 
quidda ac incredibile, & fabulae perfimile aiunt 
accidere,quos in fingulo sannos,nempe X x v 1 1 
die Nouembris, quae apud Ruthenos . Geor- 
gio facra eft, mori aiunt: ac vere in fequenti ma- 
xime ad xxi iu Apr. ranarum inftar,denubrc- 
uiuifcere. Cum his quoque Gruftintzi & Jerpo 
nowtzi populi noua,& alias inconiueta habent 
comercia.Cum enim ftatum tempus moriendi, 
feti dormiendi ipfis imminet, merces certo loco 
deponunt, quas Gruftintzi ScSerponowtzi, re- 
lictis fuis interim aequa commutatione mercib. 
auferunt:eas illi rediuiui, fi iniquiore aeftimatio 
ne abdu&as efle viderint , rurfus repetunt : vn- 
de licet plurimae ac bella inter eos oriuntur. Ab 
0 bi fluuio, parte finiftra defcededb funt Calami 
M 4 popu- 



RERVM MOSCOVXf ICARVM 
populi , qui ab Obiowa & Pogofa eo commi- 
grarunt. Infra Obi ad Auream anum, vbi Obi 
Oceanu ingteditur,fluuij funt,Sofla , Berezwa, 
& Danadim,qui omnes ex monte Camen, Bol- 
fchega,PoialTa, fcopuhsque coniunftis oriun- 
tur. Ab his fluminibus quaecunque ad Auream 
anum vlq; gentes habitant, vecligales dicuntur 
Principi Mofcowiae. 

Slata baba,id eft Aurea anus,ido!um eft, ad 
Obi oftia,in prouincia Obdora, in vlteriori ripa 
fi cum. Secundum Obi Iittora, vicinisq; circii fiu 
minib. multa pafsim caftra (ita lunt, quorum do 
mini omnes Principi Mofcowiae ("vc ferunqj 
fu bijciuntur. Narrant, feu, vt verius dicam, fabit 
Iantur.hocidolum Auream anum ftatuamefle, 
in formam cuiuldam anus, quae filium in gremio 
teneat.-atq; ibi iamdenuo alterum cerni infante, 
quem eius nepotem e!ie aiunt. Praeterea inftru- 
menta quadam ibi poluiffe,quae perpetuum fo- 
num in modum tubarum edant. Quod 15 ita 
eft,eqiiidem ventorum vehementi 8c perpetuo 
in eainftrumentaflatu fieri puto. 

Cofsin fluuius ex montibus Lucomorpse de 
labitur.in huius oftijs Cofsin caftrum eft, quod 
olirh Knes wentza, nuncvero illius fiiij pofsi- 
dent.Eo a Cofsin magni fluuij fontibus, eft iter 
ducru menfiuin. Porro ex eiufdem fluuij fon- 
tibus alter fluuius Cafsima oritur,emenf<sq; Lu 
comorja in magnum fluuium Tachnin influit; 
vitra quem prodigiofae formae homines habita- 
re dicuntur, quoru alij feraro more, toto corpore 

pilis 



COMMENTARII. 8^ 

pilis horrentralij caninis capitibus, alij pror fusis 
ne collo pectus pro capite habent, lcngasq; line 
pedibus manus. Eft & in Tachnin fiuuio pileis 
quida,capite,oculis, nafo, ore, manib. pedibus, 
alijsq; humana prorlus forma , nulla tamen vo- 
ce:qui,vt ali; piices,fuaue ex fe prasbetobfoniSi 
Ha<ftenus,quaecunque retuli, ex oblato Itine- 
rario Ruthenico, a me ad verbum cradufla funtr 
in quibus etfi fabulola quaedam, vkq, credibilia 
elle videantur, velutide hominibus mutis, moli- 
entibus &reuiuifcentibus, Aurea anu, monftro- 
fis hominum formis, pilceque humana effigiet 
de quibus etfi ipfe quoque diligenter inueftiga- 
uerim, nihil tamen certi a quopiam , qui ea ocu- 
lis luis vidilTet ( quamuis omnium fama rem ita 
fehaberepraedicarent)cOgnolcere potui. tamen 
vtalijs ampliorem harum rerum praeberem in- 
ueftigandi occafionem, nolui qiiicquam obmit- 
tere, vnde & locorum vocabulis ijfdem, quibus 
a Ruthenis nuncupantur, vius fum. 

Nofs, Ruthenis nafus dicitur: quo nomine 
promontoria ad nafi fimilitudinem in mare pro 
minentia, vulgo appellant. 

Montes circa Petzoram fluuium Semnoi po- 
pas, id eft Cingulus mundi vel terrae vocantur» 
Popas enini Ruthenis cingulum fignificat. La- 
cus Kithai : a quo magnus Chan de Chathaia., 
quem Mofci Czar Kpthaiski appellant, nomen 
habet. Chan autem Tartaris regem fonat. 

Lucomorpae loca fnaritima fplueftria funt, 
quae ab accolis fine vilis aedibus habitantur. 

M 5 Quam 



, K. £ R. V M MOSGOVI.TICARVM 
Quamuis autem Itinerari) author plurimas Lu« 
comoryre gentes principi Mofcowiae iubiectas 
eiTe referebat : tamen cum in propinquo Regnu 
T umen fit, cuius princeps T artatus eft, & ver- 
nacula eorum lingua Tumenski Czar,id eft 
Rex in Tumen appellatur, magnaque damna 
haud ita pridem principi Molcowire intulit:ve« 
rifimile eft, propter viciniam has gentes ipfi po- 
tius fubie&as effe. 

Ad Petzoram fluuiu,cuius in Itinerario men- 
tio fit,ciuitas & caftru Papin , leu Papinowgo- 
rod litum eft-.huius accole Papini, qui diuerlum 
a Ruthenico idiomahabenc, nuncupatur. Vitra 
huncfluuiu altifsimi motes ad ripas vfqjproten 
duntur,quoru vertices ob continuos ventoru fla 
tus omni prorfus materia gramineq;fere carent» 
hi etli varijs in locis varia Habeat nomina, cornu 
niter tamen Cingulum mundi vocantur. In his 
motibus nidificat Gerofalcones,de quib 9 infra s 
cii de Principis venatioe verba facturus lu.Cre- 
fcut etia illic arbores cedri : circa quas nigerrimi 
Zebelii reperiutur. Atqjin Principis Mofcowif 
ditione hi motes foli vifuntur,qui veteribus Rhi 
phaei forte, vel Hyperborei montes vifi funt: 8c 
qudd perpetuis niuibus ac glacie rigeant,tranfi- 
riq;facile non pofsint , Engroneland prouincia 
incognitam faciut.Bafilius Ioais fiiPMofcowif 
du*,aliquado ad explorada vitra hos montes lo 
ca,gentesq; debellandas,duosPraefe£tos ex fuis 
per Permia & Petzoram miferat, dimeonem & 
Pheodorowitz Kurbski a patrimonio fuo ita 

nun« 



COMMEN TARII, 90 

nuncupatum,ex Iaroslawski genere oriundum 
&Knes PetrumVfchatoi.qubrumKurbskime 
in Mofcowia exiftente, adhuc in viuis erae : rni- 
hiq; de hac re pereo litanti , decem & feptemin 
afeendendo monte dies fe cofumpfiffe dicebat; 
neq; tamen montis verticem, qui patri nomine 
^tolpjhocefl columna nuncupatur, fuperare po 
tuiffe.Extenditur mons ille in Oceanum, vfque 
ad oftia Dwinae & Pegzorafiuuiorum. Ethsec 
de Itinerario latis. 

UD PK1NCI? ATVS MOS - 

couia redeo. 

Vfdali principatus, cu eiufde 
nominis caftro & ciuitate,in 
qua fedes Epifcopalis eft, in- 
ter Koftow &VuoIodimeria 
lita eft. Quo tempore Mofci 
imperij fedes Vuolodimeria 
erat,inter precipuos hic prin 
cipatus numerabatur, ac rell 
quarum adiacentium vrbium metropolis erat. 
Crefcentepoft imperio eius, fede Mofcowiam 
translata,Principum fecundogenitis eft attribu 
tus:qUorum tandem pofteri , ex quibus Baliiius 
«Schinski cum nepote ex fratre ( qui dum nos 
Mofcowia effemus,adhuc viuebant) per Ioan» 
nemBafilijeo funtexuti.Infignein ea vibeVe- 
ftallum monafterium eft, in quo dolomea a Ba 
filio repudiata, eratinclufa.lnter omnes Princi- 
pis Mofcowia principatus acprouincias,vber- 
tate foIi,rerumq; omnium copia , Refan primas 



RERVM MOSCOVITIC ARVM 
iibi vindicat:fecundum hanc funt,Iaroslaw,Ro 
ftow,Pereaflaw,.S'ufdali,Vuolodimeria:quefer 
tilitate terre fertilitate terre.proxime accedunt. 

Caftromowgorod ciuitas cum caftro,in Vuol 
gaelittoread orientem aditialem viginti fere mi 
liaribus abeft ab Ioroslaw,Nowogardia inferi- 
ori circiter quadraginta . Fluuius, a quo ciuitas 
nomen habet, ibi Vuolgam influit. 

Galitz alius principatus cum ciuitate & ca- 
ftrO, ex Mofcowia in Orientem pet Caftro- 
mowgorod euntibus occurrit. 

V uiathkaprouincia vitra Kamam fiuuium,in 
Oriente slliualem centii quinquaginta fere mi- 
liaribus abeft a Mofcowiarad quam itinere bre 
niore quidem led difficiliore , per Caftromow- 
gorod & Galitz peruenitur. nam praeter palu- 
des ac nemora ,qute inter Galitz & V uiathkam 
funt,iterq; impediunt, Czeremiffe populi paf« • 
fim ibi vagantes latrocinatur. Quare fi t, vt i tine- 
re perV uolochdam & V ftpug longiore, fed faci 
iiore tutioreq; eoproficifcantur. Diftat autem 
V uiathkaab V ftjmcgcentu viginti miliaribus,a 
Cazan fexaginta. Regioni eiufdem nominis flu- 
uius nomen dedit, in cuius littore funt Chlino» 
Wa,Orlo,& SIowoda.Et Orlo quidem quatuo:: 
miliaribus eft infra Chlinowam. Dein fex milia; 
ribus Occidentem verfus defcendendo, ilowo 
da.Cotelnitzaute odio a Chlinowa miliaribus, 
ad Rhecitzan fluuium,qui ex Oriente fluens in- 
ter Chlinowa & Orlo, in V uiathkam exonera- 
tur. Regio paluftris & fterilis eft, femorum fugi * 

tiuo- 


COMMENTARII. 9* 

duorum velutafylum quoddanv.melle, feris, pif 
cibus, afpreoIisqueabudans.Hcecolim Tartari 
ese ditionis erat, aded vtadhuc hodie vitra citra 
que V uiathkam, maxime in oftij s quibus Kz ma 
fluuium ingreditur, Tartari imperent. Itinera 
illic computantur perCzunckhas. Czunckhas 
autem continet quinq^werft.ivama fluuius exo 
neraturin Vuoigam duodecim miliarib . infra 
Cazan.huic fluuio adiacet Jibier prouincia. 

Permiamagna & ampla prouincia , a Mofco- 
wia ducentis quinquaginta ( feu,vt quidam vo- 
lun t, trecentis) miliaribus reda inter Orientem 
& Septentrionem diftat.Ciuitatemeiufdemne 
minis ad Vifchora fluuium habet.qui decem mi 
liaribus infra /Camam influit. Eo propter cre- 
bras paludes & fluuios,terreftri itinere vix , nifi 
hpeme,peruenitur:£ftate vero per Vuolochda, 
Vftpug, Vitzechdaq; fluuium, qui duodecim ais 
Vftjrng miliaribus Dwinam influit, nauigijs iter 
hoc facilius conficitur.Caeterum qui ex Permia 
in V fty ug proficifcutur,ij s aduerfo V ifchora na- 
uigandu elV: emel)sqjaliquotfluuijs,nauibusq; 
terra quandoq; in alios fluuios translatis, ad V - 
Spug tandem trecentis ab Permia miliaribus 
deueniunt. Rarifsimus in ea prouincia panis v- 
fusrioco tributi equos & pelles quotannis Prin 
cipi pendunt.Idioma proprium habent : chara- 
deres item proprios , quos Jtephanus epifeo» 
pus ,qui eos in fide Chrifti vacillantes confirma 
tat(nam antea in fide adhuc infantes , epifeopu 
quendam idem attentantem excoriauerant)pri« 

mus 



RERVM MOSCOVITI CAR.VM 
mus adinuenit . HicSttphanus poftea Deme* 
Irio Ioannes filio imperante, apud Ruthenos in 
numerum deorum relatus eft.Superlunt adhuc 
uxijs in fyluispafsim plures idololatrae, quos 
monachi & heremitae eo proficifcentes,non cef 
fantab errore vanoque cultu reuocare. Hperne 
in Artachfere,quemadmodutnin plurimis Rui' 
Cae locis, iter faciunt.funt autem Artach, lignea, 
quaedam & oblongae foleae , fex ferme palma- 
tum longitudine, quibus in pedes induftis fe- 
runtur, magnaque celeritate itinera conficiunt. 
Canibus , quos in hunc vfum magnos habent, 
pro iumentis vtuntur, quibus farcinas , quem- 
admodum infra de ceruis dicetur vehiculis cir— 
cuuehunt. Aiunt eam prouinciam Orientem ver 
fus, Tartarorum prouincise quae Tumen dici- 
tur, efle conterminam. 

Iugariae prouincia fitus ex fupradi&is patet. 
Eutheniper afpirationem Iuhra proferunt, & 
populos Iuhrici vocant. Hf c eft Iuharia, ex qua 
olim Hungariprogrefsi, Ponnoniam occupa- 
runt, Attilaque duce multas Europae prouin- 
cias debellarunt. Qj.10 nomine Mofcowitae mul 
tum gloriantur, quod eorum fubditi magnam 
Europae partem olim fint depopuIati.Referebat 
Georgius Paruus ditius , natione Graecus , in 
priori mea legatione inter traftatus volens ius 
Principis fui deducere ad magnum Ducatum 
Lithwaniae, regnum PoIoniae,&c.luharos fub- 
ditos magni Ducis Mofcowif extitiffe,.& ad pa 
iudgs Maeotidis confediffe; deinde Pannoriam 



COMMENTARII. 92 

ad Danubium, & inde rtemen Hugariae accepif» 
fe,*demum Morawia, ex fluuio fic nominatam: 
& Poloniam a Polle, quod eft planicies, occu- 
palTe:defratris Attilce nomine Budam nominaf 
fe.Relatalaltem volui referre. Aiuntluharos in 
hunc diem eodem cum Hungaris idiomate vti, 

. quod an veru lit, nefcio. Nametfi diligenter in- 
quilierim , nemine tamen eius regionis homine 
habere potui, quo cu famulus meus linguf Hun 
garicae peritus colloqui potuiilct. Hi quoq; pel- 
les pro tributo Principi pendunt. Quauis vnio- 
nes gemmsqj illinc in Molcowiam afferantur» 
non tamen in eorum Oceano colliguntur, fed 
aliunde , prascipue vero a lictoribus Oceani , o- 
ftijs Dwinae vicinis afferuntur. 

Aibierprouincia Permiam & Vuiathkam con 
tingit, quae an caftra & ciuitates ; aliquas habeat» 
compertum non habeo. In hac oritur laick flu- 
uius,quiin mare Gafpium exoneratur. Regione 
propter vicinia Tartarorum defertam,aut fi qua 
parte colitur, a T artaro Jchichmamai occupata 
ede aiuc.Huius indigenae proprio idiomate vtu 
tur.quf ftum faciunt maxime ex afpreoloru pelli 
bus,qu® aliaru prouinciaru afpreolos magnitu 
dine&f pulchritudine excellunfquaru tame co- 
pia inMofcowia tum nullam habere potuimus, 

Czeremiffe populi fub Nowogardia inferio- 
re in ipluis habitat. propriam hi linguam habet» 
Machumetique dogma fequuntur. Regi Caza- 
nenfi nunc parent , quauis maxima eorum pars 
duci Mofcowis olim tributaria elfet: vnde lub* 
1' * ditis 



■RERVM MOSCO VITICARVM 
■citis Mofcowiae adhuc annumerantur. Addis» 
xerat inde Mofcowiam Princeps iliorum mul- 
t s 3 defeftionis crimine fufpe&os: quos ibi vidi 
mus. Hi autem cum ad fines Lithwaniam ver- 
fus mifsi fuiffent, tandem in varias partes diiapii 
funt. Haec gens a VuiathkaSc Vuolochda,ad 
fluuium iC amam vfque, longe latequefine vilis 
sedibus habitant. Omnes tam viri quam femi- 
nae curlu funt velocifsimi , iagittarij porro peri» 
tilsimi omnes, arcu nunquam emanibusdepo- 
fito:quo adeo oble&antuqvt etiam fiiijs cibum 
non praebeant, nili praefixura fcopum lagitta 
Feriant. 

Duobus miliaribus a Nowogardia inferiore 
plurimae erant domus ad duitatis oppidique fi- 
milicudinem,vbilal decoquebatur. Hae paucos 
ante annos a T artaris exuilf. Principis iutlu re» 
ilitutae funt. 

Mordwa populiad V uolgam fimt, infra No- 
wogardiam inferiorem in lictore Meridionali, 
Czeremifsis,niG quod freqiientiores domos ha 
bent per omnia fiiTules.Acque hicnoftrs digref 
fioniSjMolciciqueimperij teirninusefto. 

Nunc de vicinis ac conterminis populis cer- 
ta quaedam fubiungam , eodem quo ex Mofco» 
wia egreffus lum ordine in Orientem ieruato.. 
Hac autem parte Tartari Cazanenfes primi yc» 

currunt: de quibus,ancequam ad peculia- 
liaipforum perueniam,in gene- 
re quaedam referen» 
da lunt: 


DE 



C OMM2NTARII. Ji 

DE TARTARIS. 

De Tartaris, eorumq-, origine, praeter ea quas 
in Annalibus Polonorum, & duobus de darma 
tijs libellis cotinentur, multi pafsim multa fcri- 
pleretquse hoc loco repetere, magis tcediofum 
\ quam vtile elfet. Quae autem ipfe in Rutheno- 
rum annalibus , multoruq; hominum relatione 
cognoui. paucis adfcribenda cenfui. Aiunt Moa 
bitenos populos , qui poftea Tartari didlifunt, 
homines lingua, moribus, habituq; a reliquorum 
hominum ritu cofuetudineq; dilsidentes,adflu 
uium Calka perueniflerqui vnde veniiTent, quo 
religionis dogmate vteretur,omnibus ignotum 
fuilfe. Quanquam a quibufdam Taurimeni,ab 
alijs Pitzenigi, ali; salio nomine appellarentur* 
Methodius Patanczki epilcopus , exleutriskie 
defertis inter Septetrionem & Orietem eos pro 
cefsifle dicit , caufamque migrationis talem re- 
fert. Gedeonemquendam, primi nominis viru, 
terrorem iptis de fine mundi, que imminere dice 
bat, quandoqi inieciiTercuius oratione indudli, 
ne amplifsimae orbis opes cu mundo fimulinte 
rirent, innumera cu multitudine ad fpoliandas 
prouincias exiuiiTe : & quicquid ab Oriente ad 
Euphrate , finumq; Perficum cotinetur, crudeli 
ter diripuille. atq; ita prouincijs pafsim vallatis 
Polowtzos getes,quas adiunftis fibi R utheno- 
ru auxiliaribus copijs, folse occurrere aufmerat, 
ad fluuium Calka profligafle;anno mundi 65,5« 
Quo loco autorem libelli de duabus Sarmatijs, 
de Polowtzis populis, quas venatores interpre- 

N tatur 



RERVM MOSCOVITI CARVM 
tatur,erralle claram eft.Polowtzi enim campen 
ftres dicuntur.nam Polle, campus eft:Lowatz, 
Sc Lowtzi, venatores, adiunfta aute tzi , vei kfi 
fj>Ilaba,no mutatfignificationem :neq; enim ab 
vltimis,fed primis fyllabis fignificatio deducen- 
da eft. Et quod eiufmodi Ruthenorum dicioni- 
bus fyilaba generalis ski adi; ci folet,ea res homi 
niimpofuit:atq; ita Polowtzi , campeftres , &c 
non venatores interpretari oportet.Polowtzos 
Rutheni Gotthos fuilTe perhibet. 'quorum rame 
fententias non accedo. Qui Tartaros defcribere 
Velit , multas nationes defcribatneceffe eft. Na 
ex fola fe£ta hoc nomen habent: & diuerfte nati 
ones funt, longe ab inuicem diftantes. Atqui ad 
inftitutum redeo. Bathi T artarorum rex magna 
manu a meridie in Septentrionem egreffus,Bul- 
gariam,qutead Vuolgam infra Cazan eft,occu- 
pauit. Anno dein fequenti,qui erat 6745,fequu- 
tus vi£toriam,in Mofcowiam vfq; peruenit,vrs 
bem Regia aiiquandiu obfefTam per deditionem 
tandem accepit: fed fide cjuarn dederat,non fer- 
uata, omnibus csefis, vitra progreflus , vicinas 
prouincias, Vuolodimeriam , Pereaslaw, Ro- 
ftoWjdufdalbcompIuraq; caftra & oppida, cas- 
iis , autin feruitutem abduftis inhabitatoribus, 
exulsit: Georgiu magnum Ducem inftructo ex- 
ercitu libi occurrentem profiigauit, & occidit: 
Balilium item Conftantini,captiuum fecum ab* 
tiuxitjinteremitq;. qu* omnia , vtfupra dictum 
eft,^nno mundi 6745.geftafunt.Abeo tempo- 
re omnes fere Rulsise princeps, a Tartaris inau- 
gura- 



COMMENTARII. 

gurabantur,illisq; parebant, vfq; ad Vuicoldum 
magnum Lithwantae Ducem, qui prouincias fu 
as,8t quse in Rufsia occupauerat, a Tartarorum 
armis fortiter defendit, vicinisq; omnibus terro- 
ri fuit. Magni autem duces Vuolodhnerite 5 C 
Mofcowias,vfq; ad modernum Bafilium Duce, 
femper inprseifitafemel Tartarorum Principia 
.fide & obedientia permanferunt. Huc Bathi, an 
nales referunt, ab Vulaslaw Hungaroru rege 
qui poft baptifmum V uladislaus di&us.inq; di» 
uoru numeru relatus eft,occiium fuiffe in Hun- 
garia. nam cum regis fororem , qua in regni de- 
populatione forte nactus fuerat, fecum abduxif- 
iet,rexq; 8i fororis pietate, Sc indignitate rei co- 
motus,hunc infecutus fuiflTetiimpetuq-, in Bathi 
fa£fo,cu foror arreptis armis,adu!tero cotra fra- 
tre auxilio eflet-.iratus rex,forore vna cu Bathi a- 
dultero iterfecit.H^cgeftafuntano mudi 6745. 

Asbec ipfi Bathi in imperio fuccefsit,moritur- 
que anno mundi 685 4. cui filius Zanabeck fuffe 
ctus efttqui fratribus fuis , vtlolus fine metu re- 
gnaret,occifis, moritur anno 6865. HuncBer- 
debeck fequutus , qui fratribus duodecim pari- 
ter occifis , obijt 6867. Poft quem Alculpa,a 
Narufs quodam regulo, cum liberis ftatim ab 
inito imperio occifus,, non vitra menferii impe 
rauit. Aa hunc regnum iam pofsidentem, om- 
nes Principes Rufsise conuenerunt, imperandi- 
quein fua quifqueprouinciapoteftate impetra- 
ta , abierunt . Occiditur anno 6868. CuiChi- 
dir in regno fuccedens,afilio Themerhofcha 

N 2 occi- 



RER.VM MOSCOVITICARVM 
occifus eft:qui regno p er 1'celus parto , vix fep- 
tem diebus poticur.Etenim a Temnick Mamai 
eiedus,cum vltraVuolgamfugifiet,ab infequen 
tibus militibus occifus eft,anno 6869. Poft hos 
Thachamifch imperium adeptus, anno mun- 
di 6890, cum exercitu XXVI Auguftiegref- 
fus,Mofcowiam ferro igniq; vaftauit. Is a The 
mirkutlu profligatus, ad Vuitoldum magnu Li 
thwani* duce profugit,Themirkudu porro re- 
gnoSarai anno mundi 69 o 6 praefuit, moritur 
6909. Cui dchatibeck filius in imperio fuccef- 
fit.poft quem Themiraffack , cum exercitu ma- 
ximum in Retzan,ad depopulandam Mofco- 
wiam duxilfet, tantum terrorem principibus 
Mofcowi® iniecit , vt defperata vidoria , abie- 
dis armis , ad diuoru tatum auxiliu cofugerent. 
In Vuolqdimeriam ftatimpro imagine quada 
diu* Mari* Virginis, qu* multis miraculis edi 
tis ibi celebris erat,mittunt:quaecumin Mofco 
wiam duceretur, Princeps omni cum multi tudi 
ne honorifice illi obuiam procedit, eaq; primum 
vthoftem auerterethumilime implorata, maxi- 
ma veneratione ac reuerentia in ciuitatem dedu 
cit.quo cultu feimpetraffe dicunt, quod Tarta- 
ri vitra Retzan non fuerint progrefsi. In cuius 
rei perpetuam memoriam eo loci, vbi imago ex 
pedabatur, fulceptaq; fuit, templum exaedifica- 
tum eft:diesq; is quem Rutheni Stretene, id eft 
obuiationis diem vocant , XXVI Augufti 
quotannis folenniter celebratur. Adafunthsec 
anno 9905, 


Nar- 



COMM-ENT ARII. 

Narrant Rutheni, hunc Themiraffack obfcu- 
ro genere natum.exlatrocinijs ad tantum digni 
tatis gradum perueniffe/uremq; in adolsfcen- 
tia egregium fuifle,indeque nomen acquiliuilTe. 
Et quod aliquando ouem furatus, deprehenfus- 
q;a domino ouis , iadlu lapidis vehementiore 
crus illi fta&um fuiilet; idq; cum ferro quodam 
colligaffet, a ferro & claudicatione nome (ibi in 
ditum fuilTe.Themir enim ferrum , AlFackclau- 
dufignificat. Is Conltantinopolitanis a Tureis 
grauiterobfefsis,fiIiumfuucum auxiliaribus co 
pijs mifit:qui profligatis T urcis, foluta obfidio 
ne, ad patrem vi&orreuerfus eft,Anno 6909. 

Tartari in hordas diuiduntur, in quibus Ja- 
wolhenfis horda & celebritate & multitudine 
primas tenuit: nam reliquat hordae omnes ex ea 
originem traxifle dicuntur, horda aute illis con 
uentum,feu multitudinem fignificat. Quamuis 
autem quaelibet horda peculiare nomen habe- 
at,fcilicetSa\voIhenlium,Praecopenlium , Na- 
haifenfium,& aliae multe, que omnes Mahome 
tani funr.Turcas tame fe vocari aegre ferut,pro- 
briq; loco ducunt.fed Befermani appellari gau- 
dent, eoque nomine & Turei fe appellari vo- 
lunt. Vt autem varias longe lateque prouincias 
Tartari incolunt,ita etiam moribus, ipfoq; vitae 
genere non in omnibus conueniut.homines fta 
tura mediocri, lata facie, obela, oculis intortis & 
concauis.fola barba horridi,caetera rafi.infignio 
res tantu viri crines cotortos, ecsq; nigerrimos 
fecudum aures habet, corpore valido, animo au 

N 1 daci; 



RER.VM M OS C OVITICARVM 
daci:in V eneretn , eamq; prsepofteram , putres: 
equis,alijsq; animalibus quoquo modo inteie- 
ptisfuauiter vefcutur.-demptis porcis, a quibus 
lege abftinent. incdise fomniq; adeo patientes, 
vt toto nonnunqua quatriduo eaperferant,iabo 
ribus necefiarijs nihilominus intenti. Rurfus ali 
quid forte ad vorandum nafli , fupramodum fe 
ingurgitat, eaqjcrapula priorem inediam quoda- 
modo refarciunt, nihil reliqui facientes : atq; ita 
cibo laboribusq; obruti triduo, quatridudue pet 
petuo dormiut.quos fic altum dormientes , Li- 
thwani & Rutheni , in quorum regionem dere- 
peteirruut,pr£edasq; inde abigunt, infequuti,o- 
mniamoto metu pafsim fine excubijs, ordine, ci 
fcojfomnoq, fepultos,opprimut incautos. Equi 
tantibus porro fi fames fitisq; molefta fuerit, qui 
businfident equis, venas folent incidere, haufto 
q; eorum fanguine famem pellut, atq; iumentis 
noc prodelfe putant. Et quoniam incertis om- 
nes feri vagantur fedibus, ftellaru,in primis ve- 
lo poliar&ici , quem ipfi fua lingua delefnikoll, 
hoc eft ferreu dauum vocat, afpefhi curfum fu- 
nm dirigere folent. Ladte equino in primis dele 
dantur, quid eo homines Si fortes & pingues fi 
eri credunt.Herbis quamplurimis, praefertim ijs 
qu* circa Tanaim crefcunt,vefcuntur.falepau- 
cifsimi vtuntur. Horum reges fi quando Tuis 
commeatu diftribuat.4o.hominibus vaccam v- 
nam aut equum dare folen t: quibus madatiSjin- 
teflina praeftantiores tantum fumunt, ac inter fe 
diuidunt . quse ad ignem eatenus cafefada , vt 

adh &- 



COMMENTARII. t>6 

adherentia ftercora decuti pofsint,abftergique^ 
vorant. Non lolum autem digitos pinguedine 
vnftos , fed etiam cultrum ligniimue , quo fter- 
ens deterfumfuerat/uaniteriingunt, fuguntq;. 
Capita equorum, vtapud nos aprorum, in deli— 
cijs habentur , prseftantioribusq; tantum appo- 
nuntur.Equis ceruice dcprefla,pufillisq;fed for- 
tibus abundant, qui eque inediam laboremque 
bene terre pofTunt-.ramisque & corticibus arbo 
rUjherbarumq; radicibus, vngulis e terra excuf- 
fis.euulfisq; alutur.Hisita ad labore affuefattis, 
Tartari commodifsime vtuntur : aiutq; Mofci, 
perniciores hosfubTartaris,qttam fub alijs elfe. 
Hoc genus equorumPachmat vocat.Stellas, lia 
pedesque ligneas habent,nili fi quas alias a vici- 
nis Chriftianis rapuerint,aut emerint . Et ne e- 
quorum dorfa atterantur,gramine, feu arborum 
foliis eas fuffulciut. Flumina tranfnatant: qui fi 
forte fugientes infequentiumhofiium vimexti 
muerint,fellis,veftibus,alijsq; impedimentis o- 
mnibus abie&is, armis tantum retentis, effufifsi 
me fugiunt. Porro arma illorum funt, arcus & 
fagitta : framea apud eos rara . Pugnam cum 
hollibus eminus audadfsime ineuntr.in qua ta- 
men non diu perfeuerant , fed fimukta fuga, 
hoftibus infequentibusjoccafione dataprimuru 
in eos a tergo tela torquent*, dein conuerfisde- 
repente equis, in difsipatos hoftium ordines 
denuo impetum faciunt. Cum in parentibus 
campis pugnandum elt,hoflemque intra teli ia- 
Sum habent , non ftrucla acie prtelium ineunt, 

H 4 fed 



RERVM MOS COVITICARVM 
fedfinuofo agmine in gyrum, quo certior & libe 
rior hoftem iaculandi via pateat, circumferatur. 
Eftq; euntium & redeuntium mirus quidam or 
do. in quafn quidem rem du&ores, quos fequun 
tur, harum rerum peritos habet : qui fi vel hoftiu 
telis i&ifuccubuerint, aut forte metu perculfifin 
ducedo ordine aberrauerint, tanta totius exerci 
tus fitcofufione, vt nec amplius in ordinem re- 
duci,nec tela in hofte torquere pofsint.Hoc ge- 
nus certaminis ipfi a rei fimilitudine chorea ap- 
pellant. In anguftijs autem fi forte decertadum 
eft, nullus huius ftratagematis eft vfus.atq;ideo 
fugae fe madat.-quonia nec cIypeo,neclacea,nec 
galea munitifunt,vt hofte in ftatariapugna fufti 
nere pofsint.In equitando hunc morem feruat, 
vtcontraflisin fellaro fedeant pedibus, quo fa- 
cilius in vtrumque latus fepolsint conuertere: 
& fi quid forte delapfum , de terraq; tollendum 
fueritjftapedibus innixi,nuUo negotio tollunt, 
in quo adeo exercitati funt , vt etiam curretibus 
celeriter equis id efficiant.Haftis impetiti,in al- 
teru latus ad declinandum idum aduerfarij fubi 
tb fe demittunt, altera duntaxat manu pedeque 
equo adhaerentes. Dum vicinorum prouinci- 
as infeftat,quifq; duos aut tres, pro opibus , e- 
quos fecum ducit,vt vnolcilicet defatigato, alte 
ro ternoue vti pofsitdaflfos interim manu ducut 
Frena leuifsima habent, flagellis pro calcaribus 
Vtutur.Caftratos tantu equos habet, qu6d tales 
arbitrantur plus laboris inediaeq; ferre poffe. Ve 
ftimentis ijfde tam viri qua fceminse vtutur, nec 

in cui- 



COMMENTARII. 97 

in cultu a viris quicquam differunt, nifi qudd ca 
put velo lineo tegunt, caligisque itidem lineis 
nautarum maritinioru inftar vtutur . Eoru regi- 
• nae dum procedunt in publicum, facies folent 
obtegere. Reliqua turba, qu» in campis pafsim 
degit, veftes ex ouium pellibus confe.ftasha- 
bent:quas non mutat, nifi longo vfu prorfus at- 
tritae, lacerasque fuerint, Vno in loco no diu co- 
morantur:rati graue elfeinfcelicitatem,diu in eo 
de lo co hasrere. Vnde irati quandoq;, liberis,gra 
uemalfi imprecantes,fo!ent dicere: Vteode in 
loco perpetud tanqua Chriftianus haereas , pro- 
priuque fcetorem haurias. quare depaftis vno in 
loco pafcuiSjCU armetis, vxorib.&liberis, quos 
in paluftris fecu circunferunt,alio migrant.qua- 
uis hi qui in oppidis 8i vrbibus degunt,aliam vi 
uendi rationem fequantur.Si bello aliquo gra- 
uiore implicantur, vxores, liberos, fenesq; in lo- 
ca collocat tutiora.Iufticiaapud illos nulla. nam 
vt quifq; re aliqua indiguerit, eam ab altero im- 
pune rapere potcft.Ji quis apud iudice de vi, illa 
taq; iniuria conqueritur, reus non negat, fed ea 
refe carere no potuilfe dicit,tum iudex huiufmo 
di proferre folet fententiam: di tu vicifsim re ali- 
qua indigueris,rape ab alijs.Sut qui dicunt, eos 
non furari,an vero furetur.al iorum efto iudiciu : 
certe homines rapacifsimi funt, nepe pauperri- 
mi, vt qui alienis lemper inhiant, alioru pecora 
abigunt, homines fpoliant,abducuntque, quos 
Tureis alijsq; quibufcunq; aut vendunt, autre- 
dimendos concedunt,puellis tantu feruatis. Ci 
N 5 uitates 



RERVM MOSCOVITIC ARVM 
sitates & caftra raro oppugnat: villas, pagosfjj cobu 
rut:adeotp de illatis danis fibi placet, vt quo plure? ,p 
uincias defolauerint,hoc fe regna fua apiiora reddidif 
fe putet.Si in diifenfioe aliqua quifpia iter ipfos occi- 
datur, autoresq; (celeris capti fuerit, eqs,armis,veftib. 
tatu ablatis, dimittutur. Homicida porro, accepto vili 
equo &arcu,his verbis a iudice dimittitur:I,& re tua 
cura. Auri argetiq; apud illos vfus, extra mercatores, 
; 5 erd nullus:reru tantu permutatiSe vtutur.Erat aliqn 
d Mofcis pinguis Tartarus quida captus, cui cu Mof 
sus dixiffet, Vnde tibi, canis, tata pinguedo, cu no ha 
oeas quod edas? Cur no habea,inqt Tartarus, quod 
eda, cu ta vafta ab Ortu vfqj ad Occafum terra pof- 
fideam: ex qua none affatim nutriri pofsura?tibipo- 
ius,quitaparuam orbis portionem tenes, & quoti- 
die pro illa contendis, deeffe puto quod edas. 

Caza regnu,ciuitas & caftru eiufde nois, ad Vuol 
ga,in vlteriore fluminis ripa.70.fere miliarib.Ger.in 
£ra Nowogardia inferiore lita funt.Huius prouinci* 
rex exercitu. 30000. habere poteft,pedites prjlertim, 
an quibus Czeremiflie & Czubalehi fagittarij peri- 
tifsinjifunt.Czubafchi aut, nauigadi arte excellunt. 
Gaza vrbs k V viathka principali cattro. do.miliarib. 
-Ijer.abeft.Cultiores hi Tartari reliquis funt, vtpote 
qui & agros colat, 1 domibus degat,mercaturasq; va 
rias exerceanttquos Bafilius Mofcowire princeps eo 
adegit, vt fe fibi fubijceret, atcp eius arbitrio reges ac 
ciperet: quod illis partim ob opportunitate fluuioru, 
qui ex Mofcowia in Vvoiga influut, partim ob mu- 
tua commercia, quibus illi carere no poterant, faftu 
haud difficile fuit. Cazanenfibus quondam rex erat 
Ghelealecktqui eu relicta vxore Nurfulta fine liberis 
decefsi(Tet,Abrahemi quida dudla vidua regno poti 
tur.Ex hac Abrahemin duos fufcepit filios, Machme 
derm & Abdelatiw.Ex priore aut vxore, quse Batmaf 
fa foltavo cabatur, Alega filiu. habuic.Is patre defun 



commentarii' jg 

&o,vt primogenitus in regnu fuccefsit: cuip manda- 
tis Molci non vbiqj obteperaret, a Mofci cofiliarijs, 
quos ibi vt regis animum obferuarent, habebat, aii - 
quado in couiuio inebriatus, atq; in vehiculum, ac it 
domu veheretur, pofitus,ea nocte ductus eft Mofco- 
wia yerfus, quem aliquadin detetu. Princeps tadem 
in Vvolochdammifit, vbi reliquum aetatis peregit. 
Eius aut matre cu Abdelatiw & Machmedemin fra- 
tribus, Bieloielero relegauit. Codaiculu vnus ex Ale 
g* fratribus baptilatus nomen Petri accepittcui poft 
Bafilius, modernus princeps, fororem fria matrimo- 
nio iunxit.Meniktair autem alter ex Aleg § fratribus 
in fua, quoad vixit, fecla permanfit : pfurescp genuit 
liberos, qui poftdecefsum patris cum.atreoes bapti 
fati & mortui fiint: vh0Theodoro,qui nobis in Mo 
fcovria exiftentibus adhuc fupererat, excepto . Ale- 
ga porro ita in Mofcowiamabdufto, Abdelatiw fuf- 
ficitur: quicnm pari ratione, vt Alega , regno amo- 
tus fuillet, Machmedemin ex Bieloiefero ermlsum. 
Princeps in eius locum fubftituit. Is regno vfq; ab an 
no Domini.i yi S. prf fuit.Nurfulta, quam Chelea- 
leck & Abrahemin regum vxorem efle dixi, poft Ale 
gas mortem Mendligero regi Prascopienli nupfic. 
Hasc deinde cum ex Mendligero prolem non habe- 
ret,priorurp filioru defiderid teneretur, ad Abdelatiw 
venit inMofcowia.Inde progrefla,ad Machmedemi 
alteru filiu in Gazaregnante ,pfe<ftaeft,an.DnMyo 4 . 
Cazanefes A Principe Molcowias defeceiut.Ea defe 
ftione cu multa beHa fecuta fint, variecg a Principib. 
qui fe i focietate nuius belli iuxerat, diu vtricp pugna 
tu,neq; in huc vfq; die finis bello impolitus fit, altius 
huius belli ratione repetere vifum eft.Cii Cazanen- 
fiudefeftioBafilioMofcowiae Principi innotuiifet, 
rei indignitate & vlciicedi libidine motus , ingentem 
exercitum adiunftis tormetis bellicis in eos mifit.Ca 
sanenfes, quibus pro vita & libertate cu Mofcis pug 

nan- 



RERVM MOSCOVITICARVM 
nandum erat, audito terribili Principis in fe ap- 
parata, cum hoftibus in pugna ftataria fe haud 
pares fore viderent , aftu eos circumueniendos 
cenfuere.Quare’colIocatis palam cotra hoftem 
caftris, optima copiarum fuarum parte locis op- 
portunis in infidias abdita, ipfi veluti terrore per 
culfi, relidis derepente caftris, fugae fe manda- 
runt. Mofci,qui non ita procul aberant,cognita 
Tartarorum fuga,fo!utis ordinibus , citato cur- 
fu in hoftium caftra irruunt . in quibus diri- 
piendis dum occupati, rerumque fuarum fecuri 
elTent,Tartaricum Czeremifsis fagittarijs, ex 
infidij sprogrefsi, tantamin eosftragem edide- 
runt, vt Mofci relidis tormentis , machinisque 
bellicis,aufugere cogerentur. In ea fuga machi- 
narum magiftri duo relidis tormentis, cum alijs 
euafere.quos Princeps in Mofcowiam reuerfos 
beneuole accepit . Horum alterum Barthoio- 
maeum,natione Italum, quiaffumpta poft Ru- 
thenorum fide , magna etiam tunc apud Prin- 
cipem erat autoritate& gratia, liberaliter'dona- 
uit. Redierat ex ea clade tertius bobardarius , cu 
tormento fibicommiffo : feque magnam &fo- 
lidam apud Principem gratiam initurum, ferua- 
to diligenter & redudo tormento, fperabat. 
quem Princeps iurgijs adortus:Tu,inquit,cum 
me & te tanto expofueris periculo , aut fugere 
volebas,aut te cum tormento hollibus dedere, 
quorfum iftapraepofterain feruando tormento 
diligentiaicuius ego iaduram nihili facio, dum- 
modo homines mihi fuperfint , qui ea fundere, 

i/squc 


COMMENTARII. 99 

ijs^ue vti fciant. Cs cetum Machmedemin 
rege, fub quo Cazanenfes defecerant , mortuo» 
Jcheale dudta eius vxore vidua, Principis Mol- 
cowiae & fratris vxoris auxilio, Cazan regnum 
obtinuit: cui qua tuor tatum annis, magno fub- 
ditoru & odio 8ciuuidia praefuit» Augebanthfc 
turpis & mollis corporis conftitutio, eratenim 
homo ventre prominenti,rara barba, facie pene 
muliebrirquae eum bello haudquaquam idoneu 
efle oftenderent. Accedebatad haec, quod con- 
tempta ac negle&afubditorum fucrum beneuo 
lentia,PrincipiMofcowiaeplus aequo fauerer, 
ac externis plus quam fuis fideret. Quibus reb. 
Cazanenfes ducti. fapgirsi, Mendligeri filio, v- 
ni ex Tauricae regibus,regnum deferunt. quo ad 
ueniente , Scheale regno cedere iuffus , cum fe 
viribus inferiorem, infeft osque fuorum in fe ani- 
mos cerneret, fortunse cedere optimum ratus, 
cum vxoribus,concubinis,omnique fupellefti- 
Ii in Mofcowiam, vnde venerat, redi|t.haec acta 
funt anno Domini.i$zi.»Schea!e ita e regno pro- 
fugiente, Machmetgirei rex Taurica: Sapgirei 
fratrem magno exercitu in Cazan introducit: 
firmatisque Cazanenfinm erga fratrem animis, 
Tauricam rediens, traiefto Tanai,Mofcowiam 
verfus contendit.Eo tepore Bafilius rerum fua- 
rum fecurior,nihilque tale metuens, audito T ar 
tarorum aduentu,coa£fo pro tempore exercitu, 
cui Demetrium Bielski ducem praefecit , ad Ocs 
cam fluuium,vt Tartarorum tranfr tum impedi» 
ret, praemittit. Machmetgirei viribus fuperior, 

* Occa 



K.ERVM MOSCO VITICARVM 
Occa celeriter traie£to,ad pifcinas quafdam tre- 
decim werft abipfa Mofcowia caftrametatus 
eft.Inde eruptione fafta, omnia rapinis incendi# 
isq; complcuit.uub id temporis5apgirei pariter 
cum exercitu ex Cazan profedtus , Vuoldimeria 
& No wogardia inferiore depopulatus eft. His 
pera&is, fratres Reges ad Columna ciuitate co- 
ueniunt,viresq;coniungunt.Bafilius cum ad ta- 
tum hoftem propulfandum imparem fe effe vi- 
deret, Petro 1'ororio luo , ex regibus Taftaroru 
oriundo, aiijsq; nonnullis proceribus , in caftro 
cu praefidio relido, ex Mofcowia fugieadeo ti 
more perculfus, vt rerum fuarum defperatione, 
aliquadiu fub aceruo forni , vt quidam referunt, 
latuerit. Vicefima nona Iulij , Tartari vitra pro- 
« grefsi, late omnia incendij s copleuerantrtantu- 
cp terrore Mofcis incuflerat, vt fe in caftro Sc in 
ciuitate paru tutos putarent. In ea trepidatione 
a mulieribus, pueris, aliaq; imbelli astate, qui cur 
ribus , vehiculis ac farcinis in caftrum confugie- 
bant, tantus in portis tumultus oboritur, vt ni- 
mia feftinatione fe inuicem 8c impedirent, & co 
cui caret. Ea multitudo tanta fcetorem in caftro 
fecerat, vt fi hoftis triduo aut quatriduo fub vrbe 
permanfilfet, etiam pefte obfefsis pereundu fuif 
fet.namin tanta hominum cclluuie, vtquifque 
locurri occuparat , ita naturte fatisfacere cogeba 
tur . Erant tum temporis Mofcowiae Oratores 
Liwonienfes: qui cum confcenfis equis fugas fe 
xrundaffent, & cireumquaq; nihil praeter ignes 
St fumum viderent, leq; a Tarcaiis circundatos 



COMMENTARII. SOO 

effe arbitrarentur , adeo properarunt, vt /na die 
in Twer,qux triginta fex miliaribus Ger. a Mc 
fcowiaabeft,peruenirent. Magnam tum lau- 
dem meruerunt bombardarij Alemanni, praefer 
tim Nicolaus, prope Rhenum, non longe a Spi— 
ra,Imperiali Germanis ciuitate, natus: cui aprae 
fedio,alijsque confiliarijs , qui nimio timore iam 
fere confeci erant, tuends vrbis negotium bla- 
difsimis verbis committitunorantibus , vt tor- 
mentis maioribus , quibus moenia deij ci folent, 
fub portam caftri dedudtis , Tartaros inde arce- 
ret. Horum autem tam vafta eratmagnitudo, 
vt vix tridui fpacio eo perduci potuiffent . £ed 
neque pulueres bombardicos tam multos ha- 
bebant paratos,quibus vel femel maius tormen 
tum exonerari potuifiet . Solent enim Mofci 
perpetuo hunc morem feruare , vt omnia in re- 
condito, nec quicquam tamen prsparatum ha- 
beant : verum vrgente necefsitate , omnia tum 
demum celeriter conficere ftudent. Vifum eft 
ergo Nicolao, vt tormenta minora, qus pro- 
cul a caftro erantrecondita , humeris hominum 
celeriter in medium adducerentur . Iis dum 
detinerentur , clamor derepente exoritur , 
Tartaros adeffe : qus res tantum timorem 
oppidanis incuiTerat , vt proiectis per vicos 
bombardis , etiam mcenium defendendorum 
curam omitterent. Quod fi tum centum ho- 
ftium equites impetum in ciuitatem feciffenr, 
paruo negotio eam funditus igni confumpfil- 
fent . In ea trepidatione , prsf?ft«s , quique 

cum 



R E R V M MOSCOVITrCARVM 
cum eo in praefidio erant,optimu rati, vt Mach- 
metgirei regis animum, mifsis muneribus pluri- 
mis in primis autem medone, placarent, & ab 
oblidioneauerterent:acceptis muneribus, Ma- 
chmecgirei fe obfidionem foluere , & prouincia 
velle decedere refpodit, fi datis literis Bafilius le 
feobitringat, perpetuum fe tributarium regi (ot 
re,quemadmodum eius pater 8c maiores fui fu- 
ilfent.Quibus literis pro voluntate lcriptis,acce 
ptisqi , Machmetgirei exercitum ad Rezan re- 
duxit. vbi data Mofcis redimendi & permutan 
di captiuos copia, reliquam praedam fub auftio - 
ne vendidi t. Erat tum temporis in Tartarorum 
caftris Euftachius , cognomento Taskowitz, 
qui regis Poloni^ fubditus,cum auxiliaribus co 
pijsad Machmetgirei venerat. Nam inter re- 
gem Poloniaeac Mofcowiae ducem nullaetum 
induciae erant. Is fpolia quaedam ad caftru fubs 
inde deterebat venalia, eo confilio, vt data occa- 
fione,vna cumementibusRuthenis in caftripor 
tas irrueret, idque depulGs inde cuftodibus oc- 
cuparet. Huius conatum rex fimiliaftu adiuua- 
re voluit. Ad praefeftum arcis, quendam ex fuis, 
hominem libi fidum,inittit, qui Praefedo tribu- 
tarij fui fetuo mandet, vt ea quae petebat,fibi ad- 
miniftret, atque ad fe veniat. Praefectus autem 
loannes Kowar, rei bellicae eiufmodique artiii 
non ignarus, nulla conditione induci potuit, vt 
caftro exiretrverum fimpliciterrefpondit, fe no- 
dum edottum elfe Principem fuum Tartarorii 
tributarium Sc feruum effe . quod fi edoceretur. 



C OMMENTAEII. iOi. 

fcire fe quid fadlo opus foret. Quare illico Prine 1 
pis fui literas,quibus fe regi obib inxerat , profe- 
runtur,atq; exhibentur, lnterim dum oftenfis II 
teris prsefefti animus ita follicitatur,Euftachius 
fuu agens negotiu, caftro magis ac magis appro 
pinquabattquoue magis fucus lateret, KnesThe 
odorus Lopata,homo primarius , alij que com 
plures Rutheni , qui in Mofcowi* depopulati» 
one in hoftium manus deuenerant , certapecu* 
nia redempti redi tuebantur. Adhtec, plerique 
excaptiuis negligentius feruati, ac de induftria 
quodammodo dimifsi,in caftrum euaferant: ad 
quos repetendos cum T artari magna multitudi 
ne caftro appropinquaflent, Rutheni metu per- 
culli, profugos denu6reftiruiffenr,Tartariqueni 
hilominus a caftro adeo non recederentjVt plu- 
ribus fubinde aduenientibus, eorum numerus 
adaugeretur: Rutheni propter imminenspericu 
lum, in magno terrore/ummaque rerum defpe» 
ratione erant , neque quid fafto opus eflet fatis 
videbant. Tumloanneslordan, natione Ale- 
manus, ex valle Oeni oriundus, machinarum 
magifter , periculi magnitudinem magis quam 
Mofci perpendens , ex ilio arbitrio collocatas 
ordine machinas inTartaros St Lithwanos ex- 
onerauitieosque ita terruit, vtreli&o caftro om- 
nes diffugerent-Rexper Euftachiu , huius tech- 
nae artificem , de illata iniuria cum praefefto ex- 
poftulattqui quurnfeinfeio acinconfulto bom» 
bardarium machinas exonerafie dixifTeqorr.ne» 
que huius facinoris culpam in illum tranftulif- 
" ' O fet. 



RERVM MOSCOVITJCARVM 
fet, mox bombardarium tradi libi rex poftulat» 
atq;,vtplerunq; in rebus deploratis fit, maxima 
pars,quo hoftili terroreliberarentur, hunc dede 
dum cenfuere,folo loanne Kowar prsefedo re- 
nuente. atque eius maximo beneficio tum Ale- 
manus ille feruatus fuit. Nam rex fiue morte im 
patiens, iiue quod milites praeda onuftos habe- 
ret, re fua id exigente,fubitofliteris etiam Mo- 
fcowia; Principis, quibus fe tributarium perpe- 
tuo fibi fore obftrinxerat, in arce relidis jiolutis 
caftriSjin Tauricam decelsit. Porro tantam ca- 
ptiuorum multitudinem exMofcowia fecum 
duxerat, vtea vix credibilis effe videatur. Aiunt 
enim numerum odingentorum millium excef- 
liffe,quatn in Capha partim Tureis vendiderat, 
partim interfecerat, nam fenes 8 c infirmi, qui 
vendi magno non pofsunt, adq; laborem perfe- 
renduminutilesfunt, apud Tartaros iuuenibus 
non fecus ac catalis lepores, quo prima militiae 
tyrocinia indeaddifeant, autlapidandi, autin 
mare praecipitandi, aut alio q uouis mortis gene- 
reinterficiendiobijciuntur. qui autem vendun- 
tur,perpetuo fexennio feruitutem feruire cogun 
turrquo exado , liberi quidem fiunt, prouincia 
tamen decedere non audent.Sap.girei rex Caza, 
quofcunq; ex Mofcowia captiuos abduxerat, 
in Aftracnan emporio non longe ab oftijs V uol 
gre fito, Tartaris vendidit. Tartarorum regibus 
ita ex Mofcowia profedis , Bafilius princeps 
rurfus Mofcowiam redij t: atq; tum in iugrciTu 
Nicolaum Alemanum , cuius folertia Bc drligen 

tia 



COMMENTARIS loi 

tia caftrum feruatum fuiffe dixi , in ipfa caftri 
porta, quo ad excipiendum Principem ingens 
multitudo confluxerat, flantem vidiliet, clara vo 
ce: T ua,inquit,fides erga me & diligentia,quam 
in feruando caftro prf £titifti,nobis cognita tunc, 
huiusque offici) gratiam cumulate tibi repone- 
mus. Alteri quoq; Alemano ,Ioanni, qui ab ca- 
ftro Rezan Tartaros exoneratis repente machi 
his depulerat, aduenienti : daluusne es/inquit* 
Deus nobis vitam dedit, hanc tu denuo nobis 
conferuafti:magna erit erga te gratia noftra. V - 
terque feliberaliterdonatumiria Principe fpe- 
rabaf.nihil tamen illis datum eft,quamuis Prin- 
cipem hac de re faepe fatigaSent, promifforum- 
que ad monuiflent. Qua Principis ingra titudine 
offenfi, dimifsionem , vt patriam , a qua diu ab- 
fuiflfent,cognatosque fuos poflent inuifere, effla 
gitant.ea re effedum eft, vt decem priori ftipen- 
dio cuique floreni,iuffu Principis , adijeeren- 
tur. Interea cum in aula Principis de Ruthe- 
norum fuga ad Occam, quis eius autorextitif- 
fet , contentio fuiflfet orta : deniores in Knes 
Demetrium Bielski exercitus ducemjhomineiu 
uene, aquoconfiiiafualpretafuiilent, omnem 
culpam transferebant,eiusqueincuria Tartaros 
Occam tranfijfle : contra ille depulfaafe cul- 
pa, Andream iuniorem fratrem Principis pri- 
mum omnium fugam inijfle , caeterosque hunc 
fequutos fuiiTe dicebat . Bafilius , ne feue- 
rioc in fratrem , quem autorem fugae fuifle con- 
O % liabat, 


RERVM MOSCOV1T1C ARVM 
flabat , cile videretur, ex praefedtis vnu , qui vna 
cu fratre profugeiat, 'miccitis cathenis , dignitate 
& principatu priuauit.Ineunte deinde seftate,vt 
acceptam a Tartaris clade vlcifcereturBafiiius, 
ignominiamq; qua fugiens SC lub fceno latitans 
fufceperac, deleret, coafcojngeti exercitu, adiun 
&o etiam magno tormentorum &machinarum 
apparatu, quibus antea in bellis Rutheni nun- 
quam vfi fuerant, profettus ex Mofcowiacum 
omni exercitu, ad Occam fluuium, Columnaq; 
ciuitatem conledit. inde mifsis ad Machmetgi- 
reiin Tauricam caduceatoribus , ad certamen 
eum prouocat.fuperiore enim anno,fe,no indi- 
&o bello,exinfidijs , furum latrpnumque more 
oppreflum fuiffe.ad ea rex refpondit: Sibi ad in- 
uadendam Mofcowiam fatis multas vias pace- 
re:bellanon magis armorum, quam temporum 
elTe: proinde ea lefuo magis quam alieno arbi- 
trio,gerere folere.Quibus verbis irritatus Bafilij 
animus, tum etiam quod vlcifcendilibidinear- 
deret, motis callris , anno Domini 1513 , in N 0- 
wogardiam, inferiorem fcilicet , vtinde Cazan 
regnu depopulareturroccuparetque, contendit. 
Inde profeftus ad fluuium Tura, in finibus Caza 
nefium,cailrum qudd a fuo nomine appellauit, 
erexir.neq; tu vitra progreffus, exercitu reduxit. 
Sequenti ver6 anno Michaele Georgi; , vnu ex 
praecipuis cofiliarijsfuis, maioribus quam prius 
copi;s,ad fubigendu Cazan regnu milit.Eo ap- 
paratu adeo terribili, dapgirei rex Cazani percul 
fus,accerfito ad fe ex fratre nepote > rege Tauri- 



COMMENTARII» toj 

cSjiuuenem tredecim annorum, qui interim re- 
gno prseffet, ad T urcarum Imperatorem , eius 
auxilium opemque imploratures,c6fugit. Cum 
autem iuuenis auunculi monitis parens, iter ag 
greffus , ad Goftinowofero , id eft infulam quae 
mercatorum dicitur intra V uolgae meatus,non 
longeacaftro Cazan litam perueniflet, liberali- 
tet honorificeque a regni principibus fufceptus 
eft.Nam Seyd,lupremus Tartarorum facerdos 
( qui in tata apud eos autoritate ac veneratione 
eft, vtetia reges aduenienti occurrant, ftantesqj 
huic equo infideti manu porrigant : capiteq; in- 
clinato, quod folis coceffum eftregib.tangatma 
Duces non eius manum, fed genua: nobiles ve- 
ro pedes,plebeij vertes tantum, autequu manu 
attingutjin eo comitatu fuit.Is £e)>d,cum Bali- 
lij partes clam foueret,fequereturq;,iuuenem ca 
pere,& Mofcowiam vinctu mittere fatagebat: 
fed deprehenfus,captusq;,cultro in publico oc- 
ciditur. Michae! interea , dux exercitus , coactis 
in inferiore Nowogatdia ad machinas comme- 
atumq, deferendunauibus , quarum tata multi- 
tudo erat, vt ftuuius alioqui amplus, nauigantiu 
multitudine opertus vndique efle videretur: ad 
Cazanum cum exercitu properabat.cumque ad 
mercatorum infulam Goftinowofero peruenif- 
fet, locatis feptima die Iuli; caftris , viginti die- 
bus,dum equitatum expediat , ibi commoratus 
eft. Interea Cazan caftrum , quod ex lignis ex- 
ftrudtum erat, per quofdam a Mofcisfuborna- 
tos incenditur, ac intuente Ruthenoru exercitu 

O 3 fun- 



RERVM MOSCOVITIC ARV M 
funditus exuritur. Tanta occupandi caftri occa* 
fio, adeo formidine ac ignauia Ducis neglefta 
fuit,vt nec militem ad expugnandum caftri col- 
lem eduxerit, nec Tartaros id denud aedificantes 
impediuerit: verum vigefima octauaeiufde men 
fis die traiedo in eam partem qua caftrum litum 
eft’, V uolga , ad Cazanca fiuuium cum exercitu 
confedit,viginti diebus bene gerendas rei occafi- 
onetn captans. Ibi moratus , nec longe ab eo Ca 
zanenfis quoque Regulus fua caftra locat : emif- 
fisq; Czeremilsis peditibus , Ruthenos faspius, 
iruitra tamen, infeftat. quem Scheale rex, qui 
quoquead id bellum nauibus venerat, fcriptis li- 
teris admonet, vtregno fuo hasreditario cedat . 
Ad qua ille paucis: Si regnum hoc meum(re- 
fpondit) habere cupis , age ferro decernamus v- 
trique. id cui fortuna dederit , habeat. D um Ru- 
theni ita fruftra moras trahunt, abfumpto quem 
abduxerant commeatu, fame laborare incipiunt, 
nam Czeremifsis omnia circumquaque va- 
llantibus, hoftiumqi itinera diligenter obleruan- 
tibus, nihil adferripoterat: adeo vt nec Princeps 
de exercitus fui,quapremebatur,necefsitate co- 
gnofcere, necipfi quicquaillifignificare pofset. 
HuicreiduosBafilius profecerat; vnum, Knes 
Ioannem Paliczki , qui ex Nowogardia inftru- 
tfis commeatu nauibus, fecundo fluuio ad exer- 
citum defcenderet:relidoq; ibi commeatu, ftatu 
etiam rerum profenti confideratOjOcyus ad fe re- 
uerteretur. alter eandem ob rem cum quingentis 
equitibus terreftri itinere miflus fuerat, qui a Cze 

remil- 



COMMENTARII. 10+ 

remlfsis/m quos inciderat, cu fuis caefirs eft , vix 
nouem per tumultum fuga elaplis.Prefeftus gra 
uiterfaucius, tertio poftdiein manibus holtiu 
obijt. Huius cladis fama cum ad exercitum pet- 
uenifTetjtatain caftris confternatio, quamvanus 
de toto equitatu ad internecionem cslofubitd 
obortus rumor etiam adauxerat, coorta eft,vt ni 
hil nili de fuga cogitarent . in quam cum omnes 
confenfiffent, haelitabant adhuc , aduerfoneflu- 
uio,quod difficillimum erat, redirent, an fecundo 
tantifperdefcenderent, donec alios fluuios attin 
gerent, ex quibus poft terreftri itinere longo cir- 
cuitu reuerterentur.In his dum fame , fupra mo- 
dum eos vrgente , effentconfultationibus , no- 
uem, quos ex quingentorum caede elapfosfuiffe 
dixi,fortefuperueniunt, Ioannemq; Palitzldcu 
commeatu aduenturumnunciant: qui etG cur- 
fum fuum maturaret, finiftra tame fortuna vfus, 
maiore parte nauium amifla, cum paucis in ca- 
ftra peruenit.Etenim cum diutino labore fatiga- 
tus, yna nocte quietis caufa in Vtiolg® littus fe 
recepiffet, Czeremiffse continuo magno accur- 
rentes clamore, quisnam praeternauigaret , fcifci 
tantur? quos Palitzki feruitores , nautarum fer- 
uos e (Te rati,iurgijs increpantes, flagris fe pofte- 
ro die caeluros minantur, quo d domini fui fom- 
num ac quietem importunis vociferationibus 
interturbarent. Adqute CzeremiiTae : Cras, in- 
quiunt, aliud nobis vobifcum negotium erit; 
nam vinctos vos omnes Cazan ducemus. Mane 
igitur fole nondum apparente, cum denGfsima 
O a . netu- 


RBRVM MOSCOVITIC ARVM 
nebula totam littus occupaffet,Czeremiflae de- 
repente in naues impetu fado , tatum terrorem 
Ruthenis incuflerant, vt Palitzki praefedus claf 
fis, relidis in manu hoftium nonaginta maiori- 
bus nauibus , in quibus lingulis triginta viri e- 
rant,foJuta a littore naui, medium V uolgat tene 
ret,nebulaq; tedus fere nudus ad exercitu per- 
ueniret.Atq; inde poft, plurium nauium comi- 
tatu redies,haud difpari fortuna vfus,iin Czere- 
milTaruinildiasiterumprolapfus eft. Nauibus 
enim, quibus deducebatur, amifsis , ipfe vix cu 
paucis incolumis euafit.Dum Rutheni ita fame 
hoftiliq; vi vndequaq; vrgentnr,aBafilio miffus 
equitatus Vuiega fluuio, quiaMeridie Vuol- 
gam influit, odoque miliaribus a Cazan abeft 
traiedo , ad exercitum contenderet , a T artaris 
& Czeremifsis bis excipitur : cum quibus con- 
grefsi, multis vtrinq-, defideratis, Tartaris dein- 
de cedentibus,fe reliquo exercitui coniunxerut, 
atq; ita exercitu equitatu firmato, Cazan caftru 
quintadecima Augufti obfideri coeptu eft. Qua 
re cognita , regulus ad alterum oppidi latus in 
confpedu hoftium, fuaquoq; caftralocauit: e- 
miffoq; fubinde equitatu hoftium, caftra obequi 
tare,eosq; laceffereiubet. atq; ita crebrae vtrin- 
que velitationes fiebant. Narratum eft nobis ab 
hominibus fide dignis,quiei bello interfuerunt, 
fexaliquando Tartaros in planiciem ad Mofci 
exercitum procefsiffe:quos cum rex Scheale ce- 
tum quinquaginta equitibus Tartaricis aggredi 
vellet, a duce exercitus prohibitum fuifle : duo- 



COMMENTARII. toj 

busq; milibus equitum ante eum collocatis, oc- 
cafionem rei bene gerendae praereptam (ibi fuif- 
fe.Hi cuTartaros circuuenire, & quafi condu- 
dere,ne fuga elaberetur/vellent: T artari eorum 
conatu hocaftu eludere , infequentibus Mofcis 
paulatim cedere,patumque progrefsi fubfiftere. 
Idem Mofci cum facerent, eorumTartari timidi 
ratem animaduertentes, mox arreptis arcubus 
tela in eos torquebant: inque fugam conuerfos 
perfequuti, complures fauciabat. Mofcis denuo 
sn fe conuerfis, paululum cedere, iterumcp fubfi- 
ftere , atque ita hoftem fimulata fuga ludificare. 
Haec dum fiunt, duo Tartarorum equi, tormen- 
ti iflu proftrantur,illsefis tamen equitib. quos 
reliqui quatuor faluos ac incolumes , duo- 
bus milibus Mofcorum fpe<ftantibus,ad fuos 
reduxere. Dum equites fe ita mutuo ludificant, 
magna vi interea admotis tormentis , caftrum 
oppugnabatur -.neque obfefsi fegnius , exone- 
ratis pariter in hoftem tormentis, fe defende- 
bat.In eo certamine bombardarius,quem vnicu 
in caftro habebant, exRutbenoru ftationefphe 
rula bobardica i&us, occubuit. Quare comper- 
ta, mercenarij ex Germanis & Lithwanis mili- 
tes,magnam fpem ad occupadum caftrum con- 
cipiunt: quibus fi prafefti animus refpondiflet, 
haud dubie eo die caftro potiti fuiffent. V erum 
is cum fuos inedia,qute quotidie etia magis ad- 
augebatur, premi cerneret, priufquamperinter- 
nuncios de ineundis induci/s dani cum Tarta- 
ris egi(Tet,ade6 militum conatum non probauit 
O y vteos 



RERVM MOSCOVITICARVM 
Vt eos etiam cum iracudia corriperet, verberaq; 
minaretur, quod fe infcio & inconfulto caftrum 
oppugnate auderent. Beneenim in tanta rerum 
anguftia Principis fui rebus confultum fore pu- 
tabat, fi initis cum hofte quibufcunq; inducijs, 
tormenta & exercitum faluum reportaret. Tar- 
tari quoq; cognita prrsfefti voluntate , in fpem 
bonam addu£ti , conditiones quas praefeftus of 
ferebat, fcilicet vtmifsis inMofcowiam legatis, 
pacem cum Principe tranfigerent, libenter fufce 
perunt.quibus ita condituris, Palitzki prtefeftus 
loluta obfidione,cu exercitu in Mofcowiareuer 
fus eft.Fama erat,prasfeftu aTartaris muneribus 
corruptu obfidionem foluifle.quam quida natio 
ne Sabaudienfis adauxerat:qui cum tormento G 
bi commifso,ad hoftes deficere voluifset, depre 
henfus in itinere, atq; feuerius examinatus, con- 
fefsus eft,fe deficere voluifse : atque vtplures ad 
hanc detectionem follicitaret, argenteos fenum 
mos & pocula Tartarica ab hoftibus accepifse. 
in quem tamenintam manifefto fcelere depre- 
henfum, Prsefeftus nihil durius ftatuit. Redufto 
ita exercitu,quem centum octoginta millium fu 
ifse perhibent, Cazan regis Oratores ad pacem 
firman dam ad Bafilium veniunt, qui etiam tum, 
dum nos Mofco wite effemus, aderant : neq; ad- 
huc vlla tunc futurae pacis fpes inter eos erat, 
nam 8c nundinas , qu* circa Cazan in mercato- 
rum infula fieri confueuerant, in Cazanenfium 
iniuriam Bafilius Nowogardiam tranftulir.gra- 
ui indidla poena , fi qui in pofteru ex fuis ad mer- 
catum 



COMMENTARII» \o6 

catum in'infulam proficifcerentur, eamfjue nun- 
dinarum translationem magno Cazanenfrbus 
incommodo futuram lperabatratq; vel falis (cu- 
ius Tartari illis tantum nundinis copiam a Ru- 
thenis habebanc)emptione adempta, ad deditio 
nem eos cogi poffe.Veriim huiufmodi nundina 
rum translatione non minus incommodi fenfit 
Mofcowia,quam ipfi Cazanenfes. Plurimarum 
enim rerum, quae ex mari Cafpio, Aftrachan em- 
porio , ad htec Perlia & Armenia per Vuolgam 
importabantur , confequuta eft caritas ac pen u- 
ria:maxime autem nobiiifsimorum ptfcium, ex 
quorum numero Beluga eft, qui citra 8c vloa Ca 
zan in V uolga capiuntur. 

Haftenus de bello Principis Mofcowiat cum 
Tartaris Cazanenfibus gefto. Nunc ad intermif 
fam de Tartaris narrationem denuo redeo. 

Poft Tartaros Cazanenfes, primi Tartari co- 
gnomento Nagai occurrunt, qui vitra Vuolgam 
circa mare Cafpium, ad fluuium Iaick ex prouin 
cia Jibier decurrentem habitant. Hi reges non 
habent, fed duces « Noftra tempeftate tres fra- 
tres, squali diuifrone prouinciarum fadta , duca- 
tus illos obtinebant : quorum primus Schidack, 
ciuitatem Scharaitzick vitra fluuium Rha,Orien 
tem vetfus , cum adiacente ad Iaick fluuium re- 
gione obtinebat : alter CofTum , quicquid inter 
Kamam Iaick & Rha fluuios effet : Schichma- 
mai tertius fratrum Jibier prouincia partem , & 
omnem circumiacentem regionem pofsidet. 
Schichmamai interpretatur famftus , vel potens. 

Atque 



RERVM MOSCOVITICARVM 
Atq; hae quidem regiones omnes fere fyluoise 
funt;extra eam qua; ad Scharaitzick vergit, quae 
campeftris eft. 

Inter Vuolga St Iaickfluuios,circa mare Caf» 
pium, habitabat quondam Sawolhefes reges, de 
quibus poftea. Apud hosTartaros rem admira 
dam,8t vi* credibiIem,Demetrius Danieiis, vit 
(vt interBarbaros)grauis ac fide fingulari, nobis 
narrauit: patrem fuum aliquando a Principe 
Mofco wiae ad Zawoihenfem regem miffum fu 
iffe;in qua dum effetlegatione, femen quoddam 
in ea infula, melonum femini, paulo maius ac ro 
tundius,alioqui haud difsimile, vidiffe : ex quo 
in terram condito, quiddam agno perfimile, 
quinq; palmarum altitudine fuccrefceret : idque 
eorum lingua Boranetz, quali agnellum dicas, 
vocaretur.nam 5c caput, oculos, aures, caetera- 
que omnia in formam agni recens editi , pellem 
praeterea fubtilifsimam habere, qua plurimi in 
eis regionibus ad fubducenda capitis tegumen- 
ta vterentur. eiufmodi pelles vidiffe fe, multi 
coram nobis teftabantur. Aiebat infuper,plan- 
tam illam, fi tamen plantam vocari phas eft,fan- 
guinem quidem habere, carnem tamen nulla: ve 
rum carnis loco,materiam quandam cancrorum 
carni perfimilem. vngulas porro no vt agni cor- 
neas, fed pilis quibufaa ad cornu fimilitudine ve 
ftitas: radicem illi ad vmbilicu ,feu ventris me- 
dium efse. viuere auttamdiu, donec depaftis cir 
cum fe herbis radix ipfa inopia pabuli arefeat. 
Miram huius planta; dulcedinem effe .- propter 

quam 



COMMENTARII. 10 7 

quam a lupis , csterisque rapacibus animalibus 
multum appeceretur. 

Ego quamuis hoc de femine & planta pro co 
mento habuerim, tamen & antea tanquam a vi- 
ris minime vanis auditum retuli: & nunc tanto 
libentius refero , quod mihi vir multae doffrinas 
Guilhelmus Poftellus narrauit , fe audiuifle a 
quoda Michaele,apud rempub. V eneta publico 
Turcica» & Arabicae linguas interprete, qudd vi 
derita finibus Jamarcandse ciuitatis Tartaricae, 
caeterarumq;, regionum qua: ad Euroaquilonem 
mare Cafpium refpiciut, vfq; in Chalibontide, 
deferri quafdam pelles delicatifsimas , plantae 
cuiufdam in illis regionibus nafcentis , quae ali- 
qui Mufsulmaniad capitafua rafafouenda me- 
dijs pileis inferere,ac pefloriquoq; nudoappii 
carefoleant. Plantam fibi tamen non vifam ef- 
fe, nec nomen fe fcire,nifi quod illic Jamarcan- 
deos vocetur: eamq; efse ex animali inftarplan 
t$ in terram defixo. Qua: cum ab aliorum nar- 
ratione non difsideant, mihi (inquit Poftellus) 
pene peifuadent,vt hanc rem minus fabulofam 
efse putem , ad gloriam Creatoris , cui omnia 
funtpolsibiiia, 

A Principe dchidack, progrediendo in Orien* 
tem viginti diebus,occurrunt populi quos Mo- 
fciappellant lurgenci, quibus Barack £oltan, 
magni Chamfeu regis de Cataia frater imperati 
A domino Barack'Soltan , decem dictis itur ad 
Bebeid Cha.Hiceft ille magnus Chade Cataia. 

Aftrachan vrbs opulenta, magnumq; Tarta- 
rorum 



R.ERVM MOSCO VITICARVM 
rorum emporium , a qua tota circumiaces regio 
nomen accepit, decem dierum itinere infra Ca- 
zan in citeriore V uo!gcripa,ad eius fere oftia fi- 
ta eft.Quida hanc non ad V uolgae oftia,fed ali- 
quot dierum itinere inde diftare aiunt. Equidem 
eo loco quo Vuolga fluuius in multos ramos, 
quos quide ieptuaginta eile aiunt, fcindicur,plu- 
resq, infulas facit, totidemqj fere oftijs Cafpiu 
mare tanta aquarum copia ingreditur, vt procul 
fpe&atibus mare efse videatur, Aftrachan lita ef 
fe puto. Sunt alij , qui eam Citrahan appellant. 

Vitra V uiatkam & Cazan, ad Permite vicinia 
Tartari habifant,quiTumenskij, Achibanskij, 
& Cofatzkij vocantur.ex quibus T umenskij in 
fyluis habitare, decemq; milium numerum aiut 
non excedere. alij praeterea Tartari trans Rha 
fiuuium funt,qui quodfoli capillos nutriant, 
Kalmuchi vocantur: & ad mare Caipium Jcha- 
machia,aqua etiam regio nomen accepit, ita ap- 
pellati, homines in te.vendis fericeis veftibus ex- 
cellentes, quorum ciuitas fex dierum itinere ab- 
eft ab Aftrachan, qua vna cum regione rex Per- 
farum haud ita diu(vtaiunt)occupauit. 

Afoph ciuitas ad Tanaim, de qua fupra,fepte 
dierum itinere diftat ab Aftrachan :ab Afoph au 
tem,Taurica Cherlonefus, praecipue aute Prae- 
cop ciuitas, abeft quinq', dierum itinere.InterCa 
zan aute & Aftrachan , longo fecudum V uolga 
tractu, ad Borpfthenem vfq;, campi deferri funt, 
quos Tartari nullis certis fedibus inhabitant; 
praeter Afoph 8c Achas duitatem, quae eft duo- 
decim 



COMMENTARII. toS 

decim miliaribus fupra Afophad Tanaim : & 
minori Tanai vicinos Tartaros , qui terram co- 
lunt, certasque fedes habent. Ab Afophad Scha 
macbiam funt duodecim diaetae. 

Ab Oriente Meridiem verfus refle£tendo,cir» 
ca Maeotidis paludes & Pontu,ad fluuium Cu- 
pa, qui paludes influit, Aphgafi populi funt,quo 
Joci vfq; ad Merula fluuium, qui Pontum illabi- 
tur, montes occurrut, quos Circafsi, feu Cikiin; 
colunt.Hi montium afperitate freti, nec T urcis, 
nec Tartaris parent. Eos tamen Chriffianos ef- 
fe,fuis legibus viuere,in ritu & caeremonijs cum 
Graecis conuenire,lingua Mawonicaf' qua vtun- 
turjlacra peragere, Rutheni teftantur.Audacifsi 
mi piratae funt. nafluuijs , qui ex eorum monti- 
bus fluunt, nauibus in mare delapfi , quofcunq; 
pofsunt fpoliant.-eos praefeitim , qui ex Capha 
Conftantinopolim nauigant. Vitra Cupa fluuiu 
eft Mengarlia,quamEr2clea fluuius iu certabi- 
tur: deinde Cotatis,quam quidamColchim else 
arbitrantur.Poftquem Phaiis occurrit, qui pri- 
ufquam mare illabatur,haud procul ab oftij s Sa 
tabellum infulam fecit : in qua fama eft , lafonis 
naues quonda ftetifse.Vltra Phafim,Trapezus. 

Tauricas Cherfonefi paludes, qu^ ab oftij s Ta 
nais in longitudinem trecenta miliaria Italica 
habere dicunturjadCapuCJ.Ioannis, promon- 
torium, qua in anftum coeunt, duo tatum milia- 
rialtalicacontinent.In eaKrijm ciuitas,olim re 
gum Taurica fedes: a qua Krijmskij nominabs 
tut.Poftea toto Jfthmo,fpacio mille ducentora 

palsuum 



RERVM MOSCOV1TICARVM 
pafsuum ad infui® formam perfofso, reges nors 
Krijmskijjfed Pr®copski/,abilla nimirum per- 
fofsione fumpto vocabulo, nomen accepere. 
Praecop enim, lingua Slawonica perfofsum fo- 
nat. Vnde apparet, fcriptoremquendam erraf- 
fe , qui Procopium quendam ibi regnafse feri- 
pfit. Porro tota Cherfonelus, fylua quadam per 
medium fcinditur.-eaq; pars quas Pontum refpi 
cit,in qua Capha infignis vrbs,olim Theodofia 
di£ta,Genuenfium colonia, tota a T urca pofsi» 
detur. Capham autem Mahumetes, quiexpu- 

§ nata Conftantinopoli , Graecorum imperium 
eftruxit,Genuenfibus ademit. Alteram penin- 
fui® partem Tartarus pofsidet. Omnes autem 
Tartari, Tauricae reges, originem fuam exSa- 
wolhenfibus regibus ducunt:&cum domeftica 
feditione aliquiregno pulti fuifsent,nec vfquam 
in vicinia firmam fedem habere pofsent, hanc 
Europae partem occupauere : veterisq; iniurise 
haud immemores , diu cum ^awolhenfibus di- 
micabant: donec patrem noftrorum memoria, 
Alexandro magno duce Lithwaniae in Polonia 
imperante, icheachmetrex .fawolhenfis in par 
tes Lithwaniae venit , fcilicet vt inito cum Ale- 
xandro rege foedere, coniunftis viribus Mahmet 
girei regem Tauricae eijcerent. In quam rem v- 
terque quidem princeps confenfit. Cum artem 
Lichwani iuxta eorum confuetudinem longius 
quam par eft,bellum differrent, vxor ^awoihen 
fis regis ,eiusque qiiemin campis habebat exer- 
citus, morse, tum etiam frigoris impatientes, 
■v eorum 


COMMENTARII* tOj» 

eorum regem in oppidis quibufdam agentem 
foIlicitant,obmilTo Polonite regen t in tempore 
rebus fuis prouideat . Quod cum illi perfuadere 
non pollent, vxor relido marito , cum parte ex- 
ercitus ad Mahmetgirei Praecopenlem regem 
deficit: cuius impullu,Praecopenfis exercitum 
adprofligandas reliquas Sawolhefis copias mit 
tit.quib.dilsipatisj^cheachmet Jawolhenfis rex 
infelicitatem luam videns, fexingentis fere equi 
tibus comitatus, Albam ad Thij ran fluuiu litam 
fpe auxilij a T urca implorandi confugit , In ea 
ciuitate cum ftrudas fibi,vt caperetur,infidias in 
tellexiflet,conuerlo itinere, vix media parte equ! 
tuma{Tumpta,Chiowiamperuenit. vbi a Lith- 
waniscircumuentus, captusque, cum regis Polo 
nise iuflu V uilnam deduceretur , obuiam libi rex 
progrelTus, honorifice fufceptum , ad Polonoru 
conuentum fecum duxit-.quo quidem conuentu 
bellum aduerfus Mendligerei decernitur. Jed cu 
Poloni in cogendo exercitu tempus longius, 
quam par erat, extraheret, Tartarus vehementer 
o£fenfus,denu6 de fuga cogitare ccepitrin qua da 
prehenfus,ad Troki) caftrum,quatuot a Vuilna 
miliaribus retractus eft.quem ego ibi vidi, vnaq; 
cum eo pranfus fum. Atque hic Sawolhenfium 
regum imperij finis fuit: cum quibus Sc Aftracha 
reges, qui quoque exeifdem regibus originem 
traxerunt, vna perierunt, quibus ita opprefsis & 
extindis , regum Tauricae potentia maiorem in 
modum adauda : vicinis gentibus terrori erat s 
adeo vt& regem Poloniae ad cettumftipedium 
P pendem* 



RERVM M OSCO VITICARVM 
pendendum cogerent, ea conditione , vt eoruni 
opera quauis vrgence necefsitate vtatur. Quin 8c 
Mofeowi? Princeps, mifsis lubinde muneribus 
illum fibi deuincire fotebac.quod ideo fic,quiacu 
mutuis afsidue bellis impiicentur, vterq; Tarta- 
rorum opearmisqj alterum fefperat opprimere 
poffe. Cuius ille haud ignarus, acceptis muneri- 
bus vtruq; vana fpe lasSabat. id quod vel eo tem 
pore , dum ego Caefaris Maximiliani nomine a- 
pud Mofcowi? Principem de pace cum rege Po 
Ioniae ineunda tra&arem, apparuit. Nam cu Mo 
fcowiae Princeps ad «quas pacis coditiones in- 
duci non poiTet,res Polonif Prxcopeniem regS 
pecunia conduxit, vt Molcowiam cum exercitu 
ab vna parte adoriretur, fe quoq; exalteraOpotz 
kam verfus impetum in Mofci ditionem faftu- 
rum.qua arte Polonias rex Mofcum ad tolerabi- 
les pacis condiciones cogi polle fperabat. Quod 
Molcus animaduertens,mifsis Oratoribus fuum 
vicifsim apud Tartarum egitnegotium , vtfcili- 
cet in Lithwaniam , quam tum omni metu va- 
cuam acpraefidio deftitutam efie dicebat, vires 
fuasconuer teret. Cuius conlilium Tartarus , fui 
commodi duntaxatrationehabita,fecutus eft. 
Atq; iseiufmodi Principum diHenfionibus po- 
tetltiorfa£lus,cum imperij augendi libidine tene 
retur,nequequiefcere pollet, ad maiora animum 
applicuit: Mamaiq; Nahaicenli principe fibi i it 
iundo, Tauricam anno Domini 15-24, menfe ia- 
nuaribjCum exercitu egreffus, regem Aftrachan 
adortus eft , cuius Vrbem, cameareli&a, metu 

pro- 


COMMENTARII. 11© 

prcFugiffetjObtedit,&occupauit;manfitq;vidot 
in ciuitate fub tedis. Interim Agis Nahaicenfiu 
quoque princeps , fratrem luumMamai incre- 
pat, quod tam potetem vicinum luiscopijsiu» 
uarec. Prstsreae um monet , vt Machmetgirei 
regis indies crefcenti potentia fufpedam habe- 
ret.poffe enim , vt infanabili iiie animo effet, fie- 
ri, v conusrfis in fe fratremque armis , vtrumque 
regno depulfum aut interimat, aut in 1'eruitu- 
tern deducat. Quibus verbis Mamai permotus, 
fratri nnnciat, eumque hortatur , vt quam ma- 
gnis polfec copijs ad fe properaret, poife enim 
nunc cu Machmetgirei magno reru iucceflu eia- 
tus,fecurius ageret, vtrofque eo metu leuari. A- 
gis fratris monitis parens , ad praefcriptum tem- 
pus fecum exercitu, quem ad defendendas in 
tot bellis regni fui fines iam prius coegerat, affu- 
turum omnino promifit. Qua re intellecta, Ma- 
mai continuo regem Machmetgirei monet, ne 
militem foluta difciplina fub tedis aleret , corru- 
peretque : fed vrbe relida , in campis potius , vt 
mos elf,degeret. Cuius confilio acquiefcens rex, 
militem in caftra educit.aduolat Agis cum exers 
cituffeq, fratri iungit r.atqj hi non ita multo poft 
Machmetgirei rege nihil tale timentem, cum Ba 
thir Soltan filio, vigintiquinq-, annos nato,pran- 
detem,fado derepente impetu obtruncat, eiusq; 
maiorem exercitus partem fundunt , & reliquos 
in fugam vertunt : ac vitra Tanaim , T auricam 
vfq; infequentes,csedunt,fugantque:Prsecop ci- 
ti itate m , quam in Cheifonefi ingreffueile dixi, 

P % ob£« 




RERVM MOSCOVITICARVM' 
oblident : tentatisque omnibus , cum ea nec vi, 
nec deditione potiri polle viderent, folutaobfi- 
dione domum redeunt. Horum ergo opera rex 
Aftrachan regno fuo iterum potitus efbviresq;, 
regni T auric«,cum Machmetgirei forrilsimo & 
fcelicifsimo rege , qui potenter aliquandiu impe- 
rauit, conciderunt. Machmetgirei occifo , frater 
eius Sadachgirei, Turearum imperatorisfeuitu 
feruiebatj auxilio Prsecopenfe regnum occupa- 
uit:qui cum Turearum moribus imbutus, rarius 
praeter Tartarorum morem in publico veiiare- 
tur,neq; fubditis fuis fe confpiciendum exhibe- 
ret, a Tartaris,qmhanciniblitamrernin Princi- 
cipe ferre non poterant, eijcitur,inq; eius locum 
exfratre nepos fubfticuitur . a quo cum Sadach- 
girei captus fuiffet, nepote, ne caede in fe fseuiat, 
fed a fuo fanguine abftineat,fene£tutis fu* mife- 
reatur,denique vtpriuatus reliquu vitaein caftro 
aliquo deducere, nomenq; dun taxat regium, to- 
ra regni admintftratione nepoti permilfa, retine- 
re pofsit,fupplex orat, & impetrat. 

Nomina dignitatum apud Tartaros haec fere 
funt.Chan,vtfupradixi,rexeft : Soltan, filius re 
gis:Bij,dux : Mutfa, filius ducis: Olboud, nobi- 
lis, vel confiliafius.-Olboaduiu, alicuius nobilis fi 
lius: Seid,fupremus facerdos: homo vero priua- 
tuSjKfi. Officiorum vero, Vlan , fecunda e rege 
dignitas: nam reges Tartarorum quatuor viros, 
quorum confilio in rebus grauibus potifsirnum 
vtuntur,habent.ex his primus , Jchirni vocatur: 
fecundus Barni, tertius Gargni, quartus Tzipt- 

ran ^ 


COMMENTARII, ut 

xan.Haftenus de Tartaris : nunc de Lithwania, 
Mofcowiae vicina, dicendum eft. 

DE L IT HVVANIA, 
Lithwania Mofcowite proxima eft. non aute 
defola prouincia, fed regionibus illi adjacenti- 
bus, quaefub Lithwaniae nomine comprehen- 
duntur, nunc loquor.Haec longo traftu ab oppi- 
do Circais , quod ad Borpfthenem fitum eft , in 
Liwoniam vlq; protenditur. Porro Circalsi,Bo- 
ryfthenis accolae, Rutheni funt, ali; ab his quos 
fupraad Pontum in montibus habitare dixi. His 
noftratempeftate proficiebatur EuftachiusTa- 
fcowitz,(quem cum Machmetgirei rege in Mo- 
fcowiam vnaprofeftum fuiiTe,fupra dixi) vir bel 
li peritifsimus , aftutia fingulari : qui cum crebra 
cum Tartaris commercia haberet/aepius tamen 
eos fudit.quin &ipfum Mofcum, cuius aliquan 
do captiuus fueratftn magna ftepe pericula addu 
xit.Eo armo, quo nos Mofcowiae eramus, miro 
aftu Mofcos profligauit : aignaque mihi res vifa 
eft, quashoc loco alcriberetur . Tartaros quofda 
habitu LithwanicoinMofcowiam deduxit, in 
quos, ceu Lithwanos, nullo metu Mofcos irrui- 
turos (ciebat, ipfe difpoiitis loco opportuno in- 
(idijs,Mofcos vkifcentes pr^ftoiatur.Tartaride 
populaca parte Jswerae prouincia?, Lithwaniam 
verius itet arripiunt:indeq; mutato itinere, cum 
Lithwaniam tenuifie cognouiiTent , Mofci Li- 
thwanos ede rati , mox vindidte cupiditate ma- 
gno impetuinLithwaniamirruunt.qua vaftata, 
cum praeda onufti iedirent,ab Euftachio exinfi- 

P 5 dijs 


RERVM MOS COVITICARVM 
4ijs circummeati , ad vnum omnes caduntur. 
Quare cognita, Mofcus Oratores ad Poioniae 
segem , qui de illata fibi iniuria conquereren- 
tur , milit . quibus re * : duos non intulifse , fed 
iniuriam vltos efse,refpondit.Ita Mofcus vtrin- 
que delulus , damnum cum ignominia ferre co- 
adus elt. 

Infra Circafsos nullae habitationes Cbriftia- 
norum fune. Ad Boryfthenis oftia , Otzakhow 
caftrum 8c ciuitas, quadraginta miliaribusa Cir- 
cafs , quam Tauricae rex non ita diu Poioniae re- 
gi ademptam pofsidebat. Hanc nunc Tureus te- 
pet. Ab Otzakhow ad Albam, circa oftia Thire, 
quse veteri nomine dicitur Moncaftro,quatuor- 
dacim miliaribus ab Otzakhow, in Praecop qua 
tuordecim milurib. A Cercafs circa Borysthe- 
nem ad Praecop quadraginta milianb.dupra Cir 
calsos feptemmil. perBoryfihenem afeenden- 
do,Cainow oppidum occurrit: a quo decem & 
odo miliarib.eft Chiowia, vetus Rufsis metro- 
polis : quam magnificam & plane regiam fuif» 
fe,ipfae duitatis ruinae , monumentaque, quse in 
ruderibus vifuntur, declarant. Apparent adhuc 
hodie in. vicinis montibus ecclefiarum, mona- 
fteriorumquedefolatorum veftigia, praeterea ca - 
nemsemultf,in quibus vetuftifs.lepulchra, cor- 
poraque in his nondum abfumpta vifuntur. Ab 
hominibus fide dignis accepi, puellas ibi vitra 
feptimutn annum raro caftitatem feruare . ratio- 
nes varias audiui , quarum nulla mihi fatisfacit; 
quibus, mercatoribus abuti quidem, fed abduce- 
re 


COMMENTARII. Ilj 

re minime licet. Narn Ii cjuis abdufra puella de- 
prehenfusfuerit, & vita & bonis ,nifi Principis 
clemetia feruatus fuerit, priuatur. Lex etiam ibi- 
dem eft, qua externorum mercatorum ("liqui ibi 
forte decelserintj bona aucregi cedunt, auteius 
praefefto : id quod apud Tartaros & T urcas , in 
Chio vvienfib. apud fe mortuis obferuatur. Ad 
Chiovviam monticuius quidam eft, per quem 
mercatoribus via aliquanto difficiliore tranieun- 
dum eft : in cuius afcenfu , fi forte currus aliqua 
pars frangatur, res quae in curru portabantur. Fi* 
fco vindicantur.Haec omnia D. Aibertos GaftoI 
Palatinus, Vuilnenfis regis in Lithwanla vice- 
gerens, mihi retulit. Porro a Chipwia afcenden- 
doperBoytfthenem triginta miliaribus, Mofier 
adfluuium Prepccz, qui duodecim miliarib.lu- 
pec Chiow Boryfthenem inPiuit,occurrit. Thus 
fluuius pifcofus influit Prepetz. a Mofier autem 
ad Bobranzko,triginta. Indeafcendendo vigin- 
tiquinque miliaribus , peruenitur in Mogilew, 
a qua Orfa fex miliaribus abeft. firec iam enume 
rata fecundum Boryfthenem oppida, quae ora* 
nia in Occidentali littore fita fuut,iegi.PoIo- 
niae : Orientali vero, Mofcpwisprincipifubip- 
ciuntur.prteterDobrownam, & Mftislayv.quae 
Lithwanise ditionisfunt. Traieflo Borufthene 
quatuor miliaribus Dobrownam , indequc vi- 
gintiSmolenzkodeuenitur. Ex Orfa r.obisiter 
fuit in dmolenczko, &tum Mofcowiam vlque. 

Borifowo oppidum viginti duobus ab Orfa 
in Occidentem miliaribus abeft .quod Berelfga 
P 4. fluuius. 


k 


RERVM M OS COVITICARVM 
fiuuius, qui infra Bobrantzko Boryfthenem in- 
fluit, prasterlabitur. Eft autem Berefina, vt oculis 
confpexi , amplior aliquanto Boryfthene , ad 
iSYnolentzko . Plane puto hunc Berefinam,id 
quod etiam vocabuli fonus indicare videtur, ab 
antiquis Boryfthenem habitum fuiffe . nam fi 
Ptolemaei defcriptionem confpexerimus, Berefi 
lia fontibus magis quam Boy>fthenis,quem Ni- 
eper appellant, conuenist. 

Lithwania porro quosPrincipes habuerit,qua 
do Chriftianifmo initiata fueric, ab initio fatis di 
dium eft.Huius gentis res ad V uitoldi vfq; tem- 
pora, femperflorebant. 5i bellum aliunde ipfis 
immineat, fuaq; aduetfushoftium vim defende- 
re debeant, vocati quidem,ad oftentationem ma 
gis quam ad bellum inftru&i , magno apparatu 
veniunt: verum deledhi habito, cito dilabuntur. 
Quod fi qui remanferint,hi equis veftibusqi me* 
lioribus , quibus inftruffi nomina dederunt, do- 
mum remifsisjcum paucis quafi coa&i , duce fe- 
quuntur. Caeterum magnates , qui certum mili- 
tum numerum fuisfumptibus in bellum mitte- 
re coguntur,data duci pecunia,fe redimentes, do 
mi remanent.-eaque res adeo dedecori non elf,vt 
militi^ praefe£ti,ducesq; publice in conuentious 
caftrisq; proclamari faciant, fi qui velint , nume- 
rata pecunia exautoratos domum redirepoTe. 
Tanta autem inter hos quidlibet agendi eft li- 
centia , vt immodica libertate non vti, fed abuti 
videantur, Principuq; bona impignorata polsi- 
deant;ade6,ut Principes in Lithwaniam venien 

tes, 


t 


COMMENTARII. ttj 

tes,fuis,niprouincialium opefubleuentur,ve£ti« 
galibus ibi viuere non potuerint. Gentis habitus 
oblongus,arcumq', Tartarorum, haftam verd & 
fcutum Hungarico more gerunt.equis bonis,ijl's 
demq; caftratis, fine foleis ferreis, quos mollibus 
coercent lupatis , vtuntur. 

Vuiina eft caput gentis: duitas ampla, intra 
colles lita, adconfluxum fluuiorum Vueliae& 
Vuilnae.Vuelia autem fluuiusaliquotinfra Vuil 
nam miliaribus, Crononem influit. Cronon au- 
tem, oppidum Grodno, nomine haud ita difsi- 
milijprrecerlabitur, Prutenosq; populos quon- 
dam ordini Teutonicorum fubieftos ( quibus 
ntinc Albertus MarchioBrandenburgenfis, po- 
fteaquamle regi Poloni® fubdidit, cruceq; & or 
dioe depofito,haereditariusprseeft)a Samogitis, 
eo loci quo Germanicum mare illabitur,dirimit: 
vbi eft oppidum Mumel.nam Germani Crono- 
nem Mumei, patrio vero vocabulo Nemen ap- 
pellant. V uilna porro nunc eft muro cin&a. mul 
ta templa aedesq; lapideae in ea exaedificatur , in 
qua epifcopalis fedes eft,qui tunc Ioannes regis 
iigifmundi filius naturalis, vir lingulari humani 
tate praeditus, tenebat,nosq; in reditu noftrohu 
maniter excepit. Preterea parochi alis eccle(ia,& 
aliquot monafteria,& praecipuum Francifcano- 
rum deobferuantia ceenobium,maximislumpti 
bus extru£tum,excellit. Multo plura tamen lunt 
Ruthenorum templa in ea, quam Romana: obe- 
dientiae. In Lithwaniaeprincipatufuntties Ro- 
manae obedientiae epifcopatus: V uilnenfis fcili- 

P 5 cef, 


RERVMMQSCOVITICARVM 
cet,£amogithiae,& Chiowicnfis, Rutheni vero 
epifcopatus in regno Polonie & Lithwania,aut 
fuis incorporatis principatibus, funt,archiepifco 
pus V miris nunc degens, Poiocenfis,Vuolodi- 
jnerienfis,Lucenfis, Pinski, Chomenfis, Prtemif 
fienfis. Lithwani meile, cera,cinere , quibus po- 
tifsimum abundant, quaeftum faciunt, quae ma- 
gna ab eis copia Gedanum, deinde in Holandia 
deferuntur. Picem quoo; & afferes ad fabrican- 
das naues , frumentum quoq; Lithwania abun- 
de praebet, daic caret , quod venale ex Britannia 
habet. Quo tempore Chriftiernus Danis regno 
eieftus, mareque piratis infeftum eflet,fa! non ex 
Britannia,fed ex Rufsia portabatur : quo etiam- 
num vtuntur apud Lithwanos. Noftra tempe- 
ftateapud Lichwanos duo potifsimum viri bel- 
lica laude clari mere.-Conftantinus Knes Oftros 
ki,&KnesMichael Linzki.Conftantinus vtplu 
rimum T artatos fudit: non occurrendo mul titu 
dini praedantium , fed prsdaonuftos fequeba- 
tur.cumqueredirentadeum vfq; locum, in quo 
feomni metu folutos,refpirandi& quiefcendi 
commodum fpacium habere putabant ( is locus 
eratilli notus) cumq; eos inuadere conffituiffet, 
monuitfuos,vtfibieano£te cibaria pararent, na 
feeis nullamignis copiam innoiftem futuram, 
effe fa&urum. Itaq; fequenti die continuato iti- 
nere , cutn Tartari noctu nulla flamma aut fumo 
apparente,putarethoftes regreflos.aut dilapfos, 
eoqj & equos in pafcua dimitterent , madtarent, 
vorarent, & fe fomno dederent: Conftantinus 

, primo 


COMMENTARII. «4, 

primo diluculo inuadens , magnis cladibus eos 
aifscit.Knes vero Michael Liuski, qui cum ado- 
lefcens adhuc in Germania veniffet, & apud Al- 
bertum Saxoniae ducem eo tempore in Frifia bel 
lum gerentem ftrenue fe gefsilfet, ac per omnes 
militiae gradus magnum fibi nomen peperiffet, 
Germanorumq; apud quosadoleuerat moribus 
imbutusjin patriam redijfset,apud Alexandrum 
regem magna authoritate ac fummo loco fuit;a- 
deo vt rex arduas quafqueresex eius iudicio ac 
arbitrio conftitueret. Accidicautem,vt cumlo- 
anne Jawerfinski Palatino Trocenli, regis cau- 
fain difsenfionem veniret, vbicompofitis tan- 
dem rebus, in vita regis omnia quieta inter illos 
manebant;at mortuo rege, manebat Ioanni alta 
mente repofitum odium., nam ex eo priuatus 
erat Palatinatu.T um ipfe & complices, atq;, ami 
ci,apud Sigilmundum regem, qui Alexandro 
fuccefserat, crimine affectati imperij, ab aemulis 
quibufdam delatus eft,8c proditor patri® nomi- 
natus . Cuius iniurise Knes Michael impatiens, 
cum faspe regem appellafset,rogafsetq:, vt com- 
muni iudicio , quo tantum crimen a fe depellere 
pofse dicebat , caufam inter fe & SawerGnski a- 
ftorem difcerneret: cumque rex illius petitioni 
locum non daret , in Hungariam ad Viadislaum 
regis fratrem proficifcitur.a quo literis & Orato 
ribus , quibus ad cognofcendam fuarn caufam 
rex admonebatur , impetratis, tentatisque om- 
nibus, cum caufs fuse cognitionem a rege impe- 
trare non pofsec, indignitate reipermotus Mi- 
chael 


RERVM MOSCOVITICARVM 
ehael.tale facinus fe aggrelfuru , regi dixit, quod 
ipli fibiq; aliquando foret maereri. At cum do- 
mum iratus fe recepifFet,quendain ex luis homi- 
nem libi fidum, cum literis mandatisqj adMo- 
fcowiae Principem mittit. Scripferatautem ,fi 
Princeps fecuram liheramq-, ad fe viuendi copi- 
am, datis in hanc rem literis,atq; addito iurame- 
to,fibi promitteret , eaq; res honori emolumen- 
tique (Ibi apud Principem foret, fe caftris quae in 
Lithwania pofsideret,alijsq;vi aut deditione oc 
cupatis,adfe deficere velle. Eonuncio Mofcus, 
qui viri fortitudinem & dexteritatem cognitam 
haberet, miriSce exhilaratus, omnia quaea fe Mi 
chael peteret, datis vc volebatliteris,iuramento- 
que addito, fe fa&urum recepit. Rebus ita apud 
Mofcum exfententia confe£tis,Michaelvlcifce- 
di libidine flagrans m Ioannem Sawerfinski,qui 
tum in villa fua circa Grodnoerat ( in qua ego 
poftea femel pernodaui ) toto impetu fertur, 
eumq;nee!abipolTet, difpofitis circum aedes mi 
litum Rationibus, immiffo percuilore quodam 
Mahumetano,in lectulo dormientem opprimit, 
obtrunca tq;:qua re perada, ad caftrumMiensko 
cum exercitu progreffus , vi illud , aut deditione 
occupate nitebatur : led Miensko occupatione 
ftuftratus,aliafubinde caftra oppidaq; aggrefifus 
eft. Interea cum regis in fe copias aduenire , feq; 
illi longe . imparem efleincelligerec, obmiffaca- 
ftrorum oppugnatione , in Mofcowiam fe con- 
tulit: vbia Principe honorifice exceptus eft. na 
Lithwaniamilli parem non habere lciebat. V n- 

de ma- 



COMMENTARII. U$ 

de magnam de eo fpero conceperat, fe eius con- 
filio, opeia, induRria, vniuerfam Lithvvaniatn 
pofle occupate . qua fpe haud prorfus fruRratus 
eft.Nam communicatis cumeoconfiliis, ifmo- 
lenzko infignem Lithwanise principatu denuo 
obfedit, &eam viri huius induRria magis quam 
viribus cepit. Vnus enim Michael, militibus qui 
in prxfidio erant, omnem vrbis defendendae fpe 
fuaprsefentia ademit: eosq; & metu & pollicita 
tionibus,vtcaRrum proderent, permouit.Quod 
eo audacius maioreq; ftudio faciebat, quonia Ba 
filius, fi Michael Smolenzko auacuq; artepotiri 
poflet,fe caRru cu prouincia adiacenteperpetuo 
fibi conceffuru promiferat.Quibus Came promif 
fis adeo ille pofiea non fletit, vt Michaele de pa 
ftione fe appellanti, vana tantu fpe laftaret,atq; 
illuderet. Qua re vehementer Michael offenfus, 
nodum abolitae peilore Sigifmundi regis me- 
moria, cuius gratiam, opera amicorum quos in 
eius aula tum haberet, ie facile cofequi pcife Spe- 
rabat, exfuis quenda fibi fidum ad regem mittit, 
feq;,fi quas grauius in fe commififfet, codcnaret, 
rediturum pollicetur. Gratahec.legatio regi fuit: 
nuncioq; continud publicas fidei, quas petabat, 
literas darimandauit. Verum cum Michael lite- 
ris regi/snon prorfus fideret, quo tutius redire 
poflTet,a Georgio Pisbeck 6 c Ioanne de Rechen 
berg , equitibus Germanis , quos ea authoritate 
apudiegem,eiusq; confiliarios efle fciebat, vtre 
gem vel inuitum poffent ad feruandam fidem co 
gere , fimiies literas efflagitauit } impetrauitque. 



RERVM MOSCOVITICARVM 
Sed cum eius rei nuncius in Mofci cuftodias ini 
cidifletj captusque effet,re patefafta, Principiq; 
celeriter fignificata , Michael Principis iuffu ca- 
pitur . Eodem tempore nobilis quidam ex T rep 
konum familia , adolelcens Polonus , a Sigif- 
mundo rege ad Michaeiem Mofcowiam mif- 
fus erat : qui vt mandata regis commodius exe- 
qui pofset, perfugam ie fimulabat. Is quoque 
haud meliore fortuna vius, a Mofeis capitur : 6c 
cum perfugam fe diceret, neque fibi fides adhibe 
retur,adeo arcani continens fuit, vt etiam graui- 
tec tortus, id non reuelaret. Porro cum Michael 
captus , in confpeftum Principis in Srriclenzko 
addufl:usfuifser:Perfidc,inquiL, dignate pro me 
litis pcena afficiam. ad quae ille: Perfidi® crimen, 
quod mihi impingis, non agnofco.nam fi tu mi- 
hi fidem promifsaq; feruafses , fiddilsimum me 
in omnibus leruitorem habuifses. fed cum te ea 
0occifacere,meq; a te iofuper eludi viderem, gra 
ue mihi in primis eft, ea quae animo in te concoe- 
peram,me exequi non potuifse.mortem ego lem 
per contempfi , quam vel ea caufalibenter tubi* 
bo,nevu!tum tuum Tyranne amplius confpi- 
ciam. Deinde Principis iufsu in magnam populi 
frequentiam in Vuiefma abduftus , vbi fu p re- 
nuis 'oelii Prsefeftusproieftisin mediumgraui- 
bus, quibus vinciendus erat, cathenis ; Princeps 
te,inquit,Michael maxima(vtfcis) dum fideliter 
feruires, gratia profequebatur. Poftquam autem 
proditione fortis efse voluifti , hoc t® fecundum 
merita tua munere donat, umulq; cum dicto, ca- 

thenas 



COMMENTARII. t!<S 

thenas illi inijci iubet.qui dum ita (pedhnte mul 
titudine cathenis conftringeretur, ad populum 
conuerlus ; Necapciuitatis , inquit, mea falfaa- 
pud vos fama fpargatur,quid fecerim, curcjue ca- 
ptus fitn , paucis aperiam : vt vel meo exemplo, 
qualem Principem habeatis, quidcue quilque ve 
ftrum deeofperare debeat, autpofsit, intelliga- 
tis.Ita orlusjtotius fui in Moko.wiam itineris ra 
tionem, quaque Princeps fcriptis literis , addiro 
iuramento , libi promififset , neque vlia ex parte 
promiisis lietifset, referebat. Cumq; fua de Prin 
cipee.spe&aticneialfts eifet, voiurife denuoin 
patriam redire; ideo fe captum eiTe. quainiuria 
cum praeter meritum afficeretur, morte fe no ma 
gnopere refugere, prarfertim cum fciret,ccmmu- 
nilege natur» omnibus aeque moriendum elle. 
Et cum corpore valido,ingenioq; ad omnia ver# 
fatilielfec, multum etiam valebat conlilio , ferijs 
iocofisque rebus aeque idoneus, planeque ( vta- 
iunt)omnium horarum vinqua animi dexterita- 
te multum fibi gratis authori tatisque apud om- 
nes , Germanos prsefertim , vbi educatus fuerat, 
conci!iauerar.Tartaros,Aicxadro rege imperan- 
te, infigni clade profiigauerat: neque a V uitoldi 
morte , Lithwani tam praeclaram a Tartaris vi- 
ctoriam vnqua reportarunt. Hunc Germani vo- 
ce Bohemica, Pan Michaei vocabant : qui cum, 
vthomo Ruthenis Graecorum in fide ritum ab 
initio, eoq; poft obmiffo, Romanii iequucus fuif 
fet,quo Principis in fe ira indignationem^; leni-* 
rct,mitigaretq; , in vinculis dcnub Ruthenicum 

affum# 



RER.VMMOSCOVITICAR.VM 
afsupfit. Da eius liberatione, nobis in Mofcowia 
sxiftentibus, multi preclari viri, in primis autem 
Principis cQniunx,quae fibi ex fratre neptis erat, 
apud Principem laborabat , intercedebat pro eo 
etiam Caefar Majcimilianus,literasq;fpecialesin 
priore mea legatione ad Principem nomine fuo 
dederat : quibus tamen vfq^ adeo nihil effedum 
eft, vt mihi tum nec aditus ad fe pateret : imo ne 
videndi fui copia dabatur.In altera vero legatio- 
ne, cum forte de liberatione eius tradaretur, fae- 
piusa Mofcis interrogabar, an hominem nouif- 
fem?quib. equidem, quod in rem luam fore puta 
bam,nomenmeduntaxat eius aliquando audi- 
uilse,refpondi.Atq; Michaeltum liberatus ac di 
mifsus fuit, cuius neptim Princeps , viuente ad- 
huc priore vxorecum duxifset, tantam fpem in 
eo ponebat, vtfilios fuos illius virtute a tratrib, 
in regno tutos fore crederet: tutorem deniq; fili 
orum fuorum teftameto inftituerat. Mortuo de- 
in Principe , viduam lafciuientem cum identide 
increparet , proditionis crimine ab ea infimula- 
tus,captusq; infcelix moritur. Qua re patrata,no 
longe poft , ipfam quoq; ita ff aientem , veneno 
fublatam : adulterum vero Owtzina dictum , in 
partes laniatum ac difsedum aiunt. 

V uolonia,inter Lithwanie principatus , gen- 
tem bellicofiorem habet. 

Lithwania admodum fyluofa eft. paludes in- 
gentes^ multos fluuios habet.-quorum alij , vt 
Bog, Prepetz,Thur & Berefina, Orientem ver- 
ius Boryftheneillabuntur.alij vero, vtBoh,Cro 

non, 



C O M M EN TARI I. 11,7 

non,& NafeWj ^eptentriorsera verfus decurrat* 
Coelum inclemens, animalia omnis generis par- 
ua habet, frumento quidem abundat-fed leges ra 
ro ad maturi tacemjieruenit. Gens mUera,& gra- 
ui Seruitute oppreffa. Nam vtquifq; famulorum 
caterua flipatus, domum coloni alicuius ingre- 
ditur , impune quiduis facere , res ad victe vlum 
ueceiTarias rapere,abfumere, crudeliter etiam co- 
lonum verberare licet, Colonisquauisdecaufa 
ad dominos fuos abfque muneribus aditus non 
patet.quod fi etiam admittantur, ad OffidalesSc 
Prtefedios relegantur: qui nifi munera accipiant, 
nihil boni decernunt,conftituuntue . Neqj vero 
hec folum tenuium ratio eft, fed etiam nobilium 
fi a procerib. impetrare quippiam volunt, Audi- 
ui a quodam primario Officiali apud Regem iu- 
niorem,qui dixit , V numquodq; verbum in Li- 
thwania aurum ede. Regi quotannis imperatam 
pecuniam pro defendendis regni finibus pen- 
dunt. Do minis, prae ter cenfum, hebdomadatim 
fex dies laborare: Parocho deniq; dufta, vel mor 
tua vxote , liberis fimilitsr natis, aut vita defun- 
dis, eo quo confitentur tempore, certam nume- 
rare*pecuniam coguntur. Tam dura porro lerui- 
tute a V uitoldi tempore in hunc vfq; diem deti- 
nentur, vt fi quis forte capite damnatus fuerit,de 
feipfo,iubente domino, fupplicium fumere, luis- 
que manibus fe fufpendere cogatur, quod fi for- 
te facere reculauerit,tum crudeliter caefus, atque 
immaniter excarnificatus , nihilominus fufpendi- 
tur . Hac feueritate effe&umeft, vtfiludex aut 

Q, Pr«- 



RERVM MOSCOVITICARVM 
Prasfettus in re pr® fenei conftitutus,reo moram 
forte nefi:en:i,minatus fuerit, aut [blummodo di 
xerit,Feftina, dominus irafcitur:tum mifergra- 
aifsima verbera extimefeens, laqueo vitam finit. 

DE FERIS. 

Feras habet Li$h wania, prseter eas qu^ in Ger 
mania reperiutur,Bifontes, Vros, Alces, quos alij 
onagros vocant,equos fylueftres. Bifontem Li- 
thwanilirsgua patria vocantSuber: Germani im 
proprie Aurox, vel Vrox : quod nominis vro 
conuenit, qui plane bouinam formam habet, 
cum bifontes fpecie fintdifsimilima. Iubati e- 
nim funt bifontes &C villoli fecundum collum Sc 
armoSjbarba quadam a mento propendente, pi- 
lis mufeu redolentibus, capite breui, oculis gran- 
dioribus, Sctoruis, quali ardentibus, fronte lata: 
cornibus plerunque ficdidu&is 8c porredtis , vt 
interuallum eorum tres homines bene corpulen 
*os infidentes capere pofsit: cuius rei pericu- 
lum fa&um perhibetur a rege Polonis Sigiimun 
do, huius qui nunc regnat Sigifmundi Augufti 
patre , quem bene habito & firmo corpore fuiffe 
fcimus,duobusalijsfencn minorib. fibi adam- 
etis. Tergum ipfum ceu gibbo quodam atttlli- 
tur,& priore & poli eriore corporis parte demifi- 
fiore. Qui venantur bifontes, eos magna vi, agili 
tate 8c lolertia proditos efle oportet. Deligitur Io 
cus venatui idoneus, in quo fintarbores iuftis di 
re mp t se fpacij s, tr un cis ueccrafsis nimis, vt faci- 
le circumiri pofsint:nec paruis , vt ad tegendum 
hominem fufficiant, Ad has arbores finguli vena 

iores 



COMMENTARII. »8 

tores difponuntur,atq; vbi canibus perfequenti- 
bus exagitatus biions eum in locum propellitur 
qui primus ex venatoribus fele profert, in eum 
magno impetu fertur. Atisobie&u arboris fele 
tuetur, & qua poteft percutit venabulo feram: 
quas ne laspius quidem icta cadit, fed incenfa ma 
gis ac magis rabie, non tantum cornua , fed etia 
linguam vi’brat;quam ita fcabram & afperam ha 
bet, vfvenatorem folo vellis eius atta&u com- 
prehendat & attrahat: nec ante relinquat , quare 
occidat. Quod (i quis forte circumcurfitando & 
feriendo delallatus relpirare cupit, is fers obij» 
cit piieum rubrum, in quem &: pedibus & corni- 
bus fasuit. Si vero alteri in idem certamen non 
confecta fera defcedere liber, vt fieri neceffe eft,6 
falui illinc abire velinf.is ea facile in fe prouocat s 
fi vel femel fono barbaro Lululu fucclamarit. 

Vros fola Mafowia Lithwanis contermina 
habet.-quos ibi patrio nomine Thur vocant, nos 
Germani proprie Vrox dicimus. duntenim ve- 
re boues iylueitres , nihila domefticis bobus di» 
liantes , nifi quod omnes nigri fun t , & ductum 
quen-dam inftar lineas exalbo mixtum per dot- 
ium habent. Non eft magna horum copia lunt- 
q; pagi certi, quibus cura 6 C cuftodia eorum incfi 
bit : nec fere aliter quam in viuarijs quibufdatn 
feruanturMifcentur vaccis domefticis, ied non 
fine nota. Na in armentum poflea, perinde atqj 
infames , a caeceris vris non admittuntur: & qui 
ex eiufmodi mixtione nafcuntur vituli, non fune 
Vitales» £igifnmnduS Auguftus rex mihi apud fe 
Q a oato- 


RERVM MOS CO VITI CARVM 
oratori donauitexenteratum vnum, quem vena 
tores eieftum de armento femiuiuum confece- 
rant;recifa tamen pelle, qus frontem tegit, quod 
non temere fadum effe credidi : quaqnam cur id 
fieri foleret, per incogitantiam quandamnofum 
percontatus. Hoc certum eft 3 in precio haberi cin 
gulos ea: vri corio fadtos, & perfuafum eft vulgo 
horum prsecinftu partum promoueri. Atq; hoc 
nomine regina Bod a, S i gi fm u n d i A u gu ft i mater, 
duos hoc genus cingulos mihi dono dedit: quo- 
rum alterum ferenilsima Domina mea Romano 
rumRegina,fibi a me donatum, clementi animo 
accepit. 

Quae fera Lithwanis fua lingua Lofs efl , eam 
Germani Eliend, quidam Latine Alcen vocant: 
Poloni volunt onagrum, hoc eflgafinum agre- 
ftem effe, non refpondece forma.Seftas enim vn 
gulas habet:quanquam & qu<j folidas haberent 3 
repertae fint.fed id perrarum eft. Animal eft alti- 
us ceruo , auribus & naribus prominulis , corni- 
bus a ceruo nonnihil diyerfss, colore item magis 
adalbedinem tendente. Curius eft velocifsimi: 
non quo cetera animalia modo, fed gradarij in- 
fla r. Vngulae,tanquam amuletum , contra mor- 
bum caducum geftari folent. 

In defertis campis circa Boryfthene , Tanaim 
& Rha,eft ouis fylueftris , quam Poloni Solhac, 
Mofci Seigack appellant, magnitudinis capreo- 
Is,breuicribus tamen pedibus: cornua iu altum 
porrefta, quibufdam circulis notata , ex quibus 
Mofci manubria cultellorum tranfpatentia faci- 
unt; 


i 



COMMENTARII. tl? 

unt : veiocifsimi curfusj,’& altifsimoru fajtuum. 

Samogithia proxima Lithwanke eft prouin- 
cia , Ln Septentrionem ad mare Baltheum , quae 
Prufsiam quatuor miliariumGermamcorum ipa 
cio a Liwonia diuidit-.nullo oppido , aut caftro 
munito infignis. huicexLithwaniaa Pxincipe 
Pratfe£tus,quem lua lingua Starofta, quali fenio- 
rem appellant, prteficitur. neque temere is , nili 
grauifsimas ob caulas , officio mouetunfed quo- 
ad viuit, perpetuo manet. Epifcopum habet Ro- 
mano Pontifici fubie&um. In Samogithia hoc 
in primis admirandum occurrit, quod cum eius 
regionis homines procera vt plurimum flatura 
fint, filios tamen alios corporis magnitudine ex 
cellentes, alios perpufillos,ac plane nanos, velu- 
ti vicifsitudine quadam, procreare folent. Samo 
githas veftituvili eoque vt plurimum cinericio 
vtuntur. In humilibus calis, iisque oblongiori- 
bus vitam ducuntjin quibus ignis in medio con- 
feruatur:ad quem cum paterfamilias fedet,iume- 
ta,totamquedomusfu*fupellecliIem cernit. So 
lent enim fub eodem, quo ipfi habitant, tecto, fi- 
ne vllo interfinio pecora habere. Maiores vroru 
cornibus pro poculis etiam vtuntur. Audaces 
funthomines,& ad bellum prompti:loricis,alijs 
que plurimis armis , praecipue autem cufpide,& 
eo breuiore, venatorum more, in bello vtuntur. 
Equos adeo paruos habent; vtvix credibile £t, 
ad tantoslabores eos fufficere pofle-.quibus foris 
in bello,domiq-, in colendis agris vtuntur. Ter- 
ram nors ferro , led ligno proicindunt.-quodeo 

Q. 3 magi® 



RERVM MOSCOVITIC ARVM 
magis mirandum,cum terra eorum tenax , & no 
arenola fit,quaquepinus nunquam crelcit. Ara- 
turi ligna complura,quibus terram fubigunt, lo- 
coque vomeris vtuntur, fecum portare folent: 
fcilicet, vt vno fra&o, aliud atque aliud , ne quid 
in moralit,in promptu habeant. Quidam ex pro 
uinciae praefedis , quo prouinciales grauiore la- 
bore leuaret , multos ferreos vomeres adferri fe- 
cerat. Cum autem eo , lequcntibusque aliquot 
annis , fegetes aliqua coeli intemperie expeda- 
tioni agricolarum non refponderent, vulgusque 
agrorum fuorum fteriiitatem ferreo vomeri ad- 
fcriberet, nec aliud quicquam incauta efse pu- 
taret, Prsefedus veritus feditionem , amoto fer- 
ro, fuo eos more agros colere permiilt. Prcuin- 
cia haec nemoribus, fyluisqj abundat, in quibus 
horrendae quandoque vifiones fieri folent. Sunt 
etiamnum iijic idololatrae complures, qui ferpea 
tes quofdam quatuor breuibus, lacertarum in- 
ftar,pedibus, nigro obcefoq, corpore, trium pal- 
marum longitudinem non excedentes, Giwoi- 
tes diiSos,tanquam penates domi fute nutriunt: 
eosq; luffrata domo flatis diebus ad appofitum 
cibum prorepentes, cum tota familia , quoad fa~ 
turaci in locum luumreuertantur, timore quo- 
dam venerantur. Quod fi aduerfi quid illis acci- 
deret, ferpentem Deum domefticum male acce- 
ptum ac laturarum efse credunt. Cum priori e* 
Mofcowia itinere rediens, in Troki venifsem,re 
ferebathofpes meus,ad quem forte diuerteram, 
fe eodem quo ibi eram anno , ab eiufmodi quo- 



COMMENTARII. Ii* 

dam ferpentis cultore aliquot aluearia apume- 
milse : quem cum oratione fua ad verum Chriftl 
cultum adduxifset , vtq; ferpentem quem cole- 
bat occideret, perfuafifset,aliquantopoft cum ad 
vifendasapes luaseoreuerfus fuillet, hominem 
facie deformatum , ore auri'5 tenus miferabilem 
n modum diduflo offendit. T anti mali caafarrt 
nterrogatusp-elpondit.fe.quod ferpenti deo fuo 
manus nepharias iniecilfet,ad piaculum expian- 
dum, luendamque pcenam,hac calamitate puni- 
ri: multaip grauiora , fi ad priores ritus fuos non 
rediret, eum pati oportere. Haec quamuis non in 
Jamogitbia/edin LithwaniafuntaSa, pro ex- 
emplo tamen adduxi. Mei nufquam melius, no» 
biiilisue,quodq; minus cerf habeat, albumq; fit, 
quam in Sarnogi chia, reperiri aiunt. 

Mare quod .Samogithiam alluit, quodq;Bal- 
theum, quidam Germanicum, ali) Prutenicum, 
nonnulli Venetlcu.-Germani vero alludentes Bal 
theo, Pelts ap pellant : Sinus proprie dicitur, in- 
terluit namq; Cimbrica Cherfonefum, qua hodie 
Y uchr!and, 8 e Sunder Y uchtland Germani-.Lati 
ni vero, nomine inde pariter fumpto, Iuciam vo 
eant. Alluit & Germaniam , quam Bafsa dicunt, 
incipiendo ab Holfatia, quae Cimbricam contin 
git-.dein Lubicenfem terra, item Vifmaria,& Ro 
ftok.Magno polenfiu Ducum ciuitates,totuque 
Pomeranise traftum id quod nomen eius loci in 
dicat. Pomorij» entm Slawonica lingua idi eft, 
ac (i diceres, Iuxta mare.feu maritimu.Inde Pruf 
fiam,cuius metropolis eft Gdanum, quod & Gs» 
Q 4 danun* 



RERVM MOSCOVITICARVM 
danum & Dantifcum appellatur, alluit. Porro 
Ducis Prulsif fedes eft, quam Germani Regium 
montem appellant. Eo loci certo anni tempore, 
fuccinum mari innatans, magno hominum peri- 
culo, propter fubitum maris acceffum & recefsu 
aliquando, pifcatur. .famogithiam vixi 1 1 1 mili 
aribbs cotingit: atq^ longo tandem traitu Liwo 
nia,&eam partem qua vulgo Khurland,Curetos 
abfq; dubio vocant, & regiones qu£ Mofco fub- 
funt: Vuinlandiadeniq;, qusSwecenfium ditio 
nis eft,vnde etiam Venedicfi nomen origine du 
xiffe arbitra tur,circumluit. Ab altera autem par- 
te Swetiam contingit. T otum autem Damae re- 
gnum, quod infulis maxime conftat, in hoc finu 
continetunexceptis Iucia & dCandia^uae con- 
tinenti adhaerent. Gotlandia quoque infula re- 
gno Daniae fubie£Ia,in hoc finu elbe* qua pleri- 
q; Gotthos prodijiTe putabant: cum tamen lon- 
ge anguftior fit, quam quae tantam hominC mul- 
titudinem capere potuiffet. Praeterea fi Gotthi 
e.v Scandia progrefsi fuiffent, ex Gotlandiain 
Swetiam, & iterum reflexo per Scandiam itine- 
is ( quod rationi minime cofentaneum eft ^opor- 
tuilieteosreuerti.In Gothia infula adhuc Voijs- 
b y ciuitatis ruinaeextant, in qua omnium illae 
praeternauigantium lites ac controuerfiae cogio 
icebantur acconftituebantur : eo etiam ex lon- 
ginquis illis maritimis locis caulae ac negotia de 
ferebantur,prouocabanturque. 

Liwonia prouincia in longitudine fecundum 
mare protenditur. Huius metropolis eft Riga, 

cur 



COMMENTARII. t2t 

cui Teutonici ordinis magifterpraeeft.In ea,pre 
' r ter Rigenfem arcniepilcopum, Riualienfis &c Of 
filienfis epifcopifunt. Oppidahabet complura: 
praecipue autem duitatem Rigam ad iluuium 
Dwina, non longe ab oftijs : item Rewaliam 8c 
Derbten ciuitates, Rewaliam Rutheni Roliwan 
Derbt vero Iuiyowgorod appellant.Riga nome 
fuum vtraq; lingua retinet.Fluuios nauigabiles, 
, Rubonem & Nerwam habet. Huius prouinci® 
Princeps, fratres ordinis, quorum primi Comme 
datores vocantur,item proceres & ciues,Germa 
ni fere omnes funt . Plebs vt tribus fere linguis 
vtitur,ita in tres ordines feu tribus eft diuila. In 
Liwoniam ex Germani® principatibus, Iuliace 
fi, Geldrenfi.&Monafterienfi, quotannis nouiSc 
fcruitores & milites deducuntur: quorum pars 
in demortuorum, alij in eorum locum qui defun 
fti annuo officio, quafi manumifsiin patriam re» 
deunt , fuccedunt . Infigni equorum copia adeo 
abundant, firmiquefunt, vchaftenus tam regis 
Polonias, quam magni Duci? Mofcowi® hofti- 
les & frequentes in agros eorum incurliones for 
titer fuftinuerint,feq; ftrenue defenderint. 

Anno Domini r502,menfe Jeptembri, Alexan 
der Poloni® rex , magnusque Lithwani® Dux, 
Magiftrum Liwonienfem V ualtherum a Pletet 
berg, pactionibus quibufdam induxit, vt ipfe in- 
ftrufto exercitu Mofcowif Ducis prouincias ag 
grederetunpollicitus, vbi is hoftilem terram atti 
gilTet,cum magno le exercitu afFuturfi. Sedenim 
Rex cum ad conftitutu tempus, ficuti receperat, 

5f non 



RERVM MOSCOVITICAR.VM 
aon veniffet, Mofciq; cognito hoftium aduen» 
tu, ingenti multitudine magiftro occurriffent,is- 
que cum fe defertum videret , neque fine fumma 
turpitudine periculoque retrocedere poffet, luos 
primum pro tempore paucis adhortatus , mox 
exoneratis tormStis, ftrenue hoftem aggreditur*, 
primoque impetu Ruthenos difsipat, atq; in fu- 
gam couertit. Cum autem pro numero hoftium 
pauciores efsent viclores, grauioreque armatura 
praepediti, hoftem longius perfequi nonpofset: 
Mofci re cognita , recuperatis animis , denuo in 
ordines redeunt,atque Pletenbergi; peditatum, 
qui circiter mille quingenti inftrudta phalange 
hoftifeoppofuerunt,aggrefsi ftrenue cadunt. In 
ea pugna Prasfe&us Matthaeus Pernauer , cum 
fratre Henrico,& vexillifero Corado Schwartz, 
periere. Huius vexilliferi egregium facinus me- 
moratur.nam cum hoftium telis obrutus, confe 
ftusq; diutius ftare non pofset,priufquam occfi- 
beret.alta voce virum aliquem fortem, qui vexil- 
lum a fe reciperet,. inclamabat, ad cuius vocem 
Lucas Hamerftete, qui feex Braunfuicenfibus 
ducibus, illegitimo tamen thoro, oriundum glo- 
riaretur, illico accurrens, vexillum ex moribundi 
manibus capere nitebatur.quem Conradus, fiue 
quod fufpe&am haberet illius fidem, fiue quod 
tanto honore indignum efse arbitraretur , trade- 
re recufauit. Cuius iniuriae Lucas impatiens , e- 
dudo gladio manum Conradi cum vexillo am- 
putat . Conradus nihilominus vexillum altera 
manu & dentibus mordicus apprehendens, te» 



COMMENTARir,’ in 

net, laccratque. Lucas vexilli fragmentis am> 
ptis , proditisque peditum copijs, ad Ruthenos 
deficit. Huius defedione fabum eft, vt quadrin- 
genti fere pedites ab hoftibus mifere trucida- 
rentunreliqua turba cum equitatu, feruatis ordi- 
nibus , ad fuos incolumes rediere. Huius cladis 
autor Lucas,poftea a Mofcis captus,atq; in Mo 
fcowiam mifsus,in aula principis aliquandiuho 
nefto loco fuit. Verum is acceptae a Molcis iniu 
riae impatiens, ex Mofcowia clam ad Chriftier- 
num Danite regem poftea profugit, a quo torme 
tis praeficitur. Cum autem pedites aliqui, qui ex 
ea clade euaferant, in Daniam elapfi, illius prodi- 
tionem Regi indicafsent, nec cum eo vna milita 
re vellent, rex Chriftiemus eum in Stockholtn 
mifit-.mutatoque poft regni flatu , Ioftericus ,a- 
lias Guftaus Swetiae rex, recuperata Stockholtn 
Lucam ibi inuentum, numero familiarium fuo- 
rumafcribit, Sc Vuiburg oppido praeficittvbicu 
nefcio cuius criminis fe infimulari cerneret, ve- 
ritus grauiora, denuo in Mofcowiam fe recepit: 
vbi ego illum honorifice veftitutum, inter Prin- 
cipis ftipendiarios vidi. 

Swetiaimperio Mofci contermina, Nortvve- 
gite & Scandiae non lecus coniunba eft, atque 
Italia Neapolitano regno 8i Pedemonti: mari- 
que Balthe 0 ,dein Oceano, 8c eo quod nunc Gla 
ciale appellamus , circumquaque feri alluitur. 
Swetia, cuius regia Hol mia, quam incola; Stoc- 
kolm, Rutheni Stecolna appellat, amplifsifnum 
regnum , mulcas 6c varias nationes complebi- 
tur: 



RERVM MOSCOVITICARVM 
tunincer quas virtute bellica celebresGotthi,qui 
in Oftrogothos, id eft orientales : & Veftrogo- 
thos,id eft occidentales Gotthos, pro regionum 
quas incolunt ficu,diui[i:indeq;progtefsi,toti ot 
bi , vt pleriq; fcriptores memoriae prodiderunt, 
terrori fuere. 

Nortwegia , qtram quidam Nortwagiam ap- 
pellantjlongo traftu Swetiae adiacet, mariq; al- 
luitur. Atq; vt hsc a ^udjid eft Meridie: ita illa a 
Nort,ideft Septentrione,ad quem fita eft, nome 
accepit. Germani enim quatuor orbis plagis ver 
nacula nomina indidere, pro uinciasq; hisadia- 
centesiude denominauere.Oft enim. Orientem 
fignincat: vnde Auftria , quam Germani proprie 
exprimunt, Ofterreich. Vueft, Occidentem :a 
quo Vueftualia.itaa Jud & Nort,vt diftumeft, 
Jwetia 8c Nortwegia, 

Scandia vero non eft infula, fed contines, Swe 
tiae regni pars, quat longo tra&u Gotthos con- 
tingit, & cuius nunc bonam partem rex Danis 
pofsidet. Caeterum cum eam,harum rerum Scri- 
ptores , maiorem ipfa Swetia fecerint, ex eaque 
Gotthos & Longobardos progreffos fuiffe re- 
tulerint: videntur,mea quidem lentetia, haec tria 
regna veluti integrum quoddam corpus, Scandi j 
duntaxat nomine comprehendif!e:quia tum illa 
terrae pars inter mare Baltheum , quod Finlan- 
diam alluit, & Glaciale mare,incognita fuit:quf 
q; adhuc propter tot paludes,innumeros fiuuios 
& intemperie cali inculta, atq; paru cognita eft. 
Qus res fecit, vt pleriq; hanc immenfe magnitu 

dinis 



COMMENTARII. *2J 

dinis infulam , vno .Scandiae nomine appellaret. 

De Corela fupra diftum eft , eam & regi S we- 
tise,& principi Mofcowie, quod ditioni vtriiifq; 
Principis interpofita eft tribucariam effe. eaq; re 
vterque fuam effe gloriatur : cuius fines ad mare 
Glaciale vfque protenduntur. Cseteium cum de 
Glaciali mari varia multaque a plerifq; fcriptori- 
bus tradantur, haud abs re fore vifum eft, fi illius 
maris nauigationem paucis fubiungam. 

NAVIGATIO PER MARE 
Glaciale. 

Vo tempore Serenifsimi Princi 
pis mei Oratorem apud magnu 
Ducem Molcowiae agebam, a- 
derat forte Gregorius Iftoma, 
Principis illius interpres, homo 
induftrius’, qui apud Ioannem 
Daniae regem, linguam Latinam didicerat.is an- 
no Domini 1496, a fuo Principe cum magiftro 
Dauid natione .Secto , regis Danite tunc Orato- 
re, quem ego quoq; priorilegatione illic cogno» 
ui,ad regem Danif milfus, totius itineris fui rati 
onem nobis compendio retulit ; qudd cum no- 
bis in tanta locorum difficultate arduum & ni- 
mis laboriofum videretur, paucis,ficuti ab eo ac- 
cepijdefcribere volui. Principio dicebat, fe cum 
Dauid ia dido oratore, a Principe fuo dimilTos, 
Nowogardiam magnam peruenifle. Cum aute 
eo tempore regnum Swetise a rege Daniae defe- 
e§ffet,ad hfc Mofcus cu Swetenfibus difsideret, 

atque 



rerv'm mosco viticarvm 
atq; adeo commune Scconfuetutn iter ilii pro- 
pter tumultus bellicos tenere non poffent, aliud 
;ter longius quidem, ac tutius ingreffos fuifle:as 
primum quidem ex Nowogardia ad oftia D wi- 
ntesc Potiwlo, difficili admodum itinere perue- 
nifle. Dicebat autem iter hoc, quod ob moleftias 
Sc labores nunquam fatis deteftari poterat ,effe 
fpacio trecentorum mil. Confcenlis denique in 
Dwinae oftijs quatuor nauiculis , littus Oceani 
dextrum fe nauigando tenuifle, ibiq; montes al- 
tos & afperos vidifle;tande confedis x v i. miL 
finuq; quodam traie&o , littus Gniftrum adnaui- 
galTe . atq; mari amplo a dextris relifto , quod a 
Petzora fluuio, quemadmodu & adiacentes mo 
tes,nomen habet, ad Finlappix populos perue- 
niffe : qui etfi humilibus in caSs pafsim fecuduin 
marehabitantjferinamq; propemodum vita du- 
cant/eris tamen Lappis luntmanfuetiores. Eos 
jVlofco veftigales elTe dicebat. Relifia poftea 
Lapporum terra,ac oftuaginta mil.nauigatione 
confecta, Nortpoden regionem, regi iSwetiae fub 
ieaam 5 attigifle. Hanc Rutheni KaienskaSemla, 
populos vero Kapeni appellant, inde emenfoac 
fuperato Iittore flexuofo,quod in dextrum pro- 
tendebatur, ad promontorium quoddam , quod 
San&umNafum appellant,fe peruenilTe dicebat. 
Eftautem fandius Nafus,faxum ingens, ad nafl 
Smilitudinem in mare prominens: lub quo an- 
trum vorticofum confpicitur, quod lingulis fex 
horia mare abforbet, ac alternatim magno foni- 
cu reddit sunmitque eiufmodi voraginem . Alij 

vm« 



COMMENTARII, 124. 

vmbilicum maris, a! 1; Charybdim dixere. Tanta 
t aute huius gurgitis vim eflfe, vtnaues aliasquein 
propinquo res attraheret, inuolueret atq; abfor- 
beret; neque fe vnquam in maiori periculo fuif- 
fe aiebat. Nam gurgite fubitd ac violenter na- 
uem,qua vehebantur, ad fe attrahente , vix ma- 
gno labore renitentibus remis fefe euafilfe. Supe 
rato S. Nafo,ad quendam montem faxofum, 
quem circumire oportebat,peruenilTe: vbi cum 
ventis reflantibus aliquot diebus detinerentur» 
nssuta,Saarum (inquit) hoc quod cernitis, Jemes 
appellant : quod nifi munere aliquo a nobis pla- 
catum fuerit, haud facile praeteribimus. quem I- 
fthoma, ob vanam fuperftitionem fe increpafle 
aiebat, increpatus nauta fubticuit, totoque illio 
quatriduo vi tempeftatis retentos, ventis polies 
quiefcentibus,fo!uilfe. Cumque fecundo iam fla 
tu veherentur, nauclerum dixiffe : V os admoniti 
onem meam de placando Semes faxo , tanquatn 
vanam fuperliicionem irridebatis.-atnili ego no- 
&u clam afcenfo fcopulo, Semes placaffem , ne- 
quaquam tranfitusinobis corsceffus fuiflet. Inter 
rogatus,quid Semi obtuliflet? auenae farinam bu 
tjrro permixtam , fuper lapidem quem promine- 
re vidimus, fe fudifle dicebat. Poftea cum ita na- 
uigarent, aliud ingens promontorium, Motka 
nomine, ad peninfulae fpeciem iplis occurriflfe-.in 
cuius extremitate Barthus eaflrum , quod prae- 
ii dialem domum fignificat, eflet . Habent enim 
ibi reges Nordwegiae,ad defendendos fines, mi- 
litare prsfidium, Tantam autem eiuspromon- 



RERVM MOSCOVITICARVM 
tori; longitadinem in mare effe dicebat, vt vix o- 
£to diebus circumiri poffet. qua mora ne impedi 
rentur,& nauiculas & farcinuias per Iit humum 
dimidijmiliarisinteruallo, magno labore hume- 
ris traduxerunt. Dein in Dikiiopporum , qui feri 
Loppifunt, regionem, ad locum Dront nomine, 
qui ducentis a Dwina in Septentrionem miliari 
frus abeft,nauigaiTe.atq, eo vfq; M ofco wie Prin 
cipem,vt ip(i narrant, tributa exigere lolere. Reli 
dis porro ibi fcaphis, reliquum itineris terra tra- 
his confecifle. Referebat praeterea, ceruorumibi 
greges, ut apud nos boum, effe, qui Nordwego- 
rum lingua Rhen vocantur, noftratibusq; ceruis 
aliquanto maiores funt: quibus Loppivice fo- 
mentorum vtantar, hoc modo. Vehiculo in fca- 
phae pifcatori» formam faSto , ceruos iungunt: 
in quo homo , ne citato ,ceruorum curfu exci- 
dat, pedibus alligatur. Lorum , quo ceruo- 
rum curium moderatur, (iniftra.-dextra vero ma- 
nu baculum tenet, quo vehiculi,!! forte in ali- 
quam parte plus equo vergeret.cafum fuftineat. 
atq; eo Vehendi genere viginti miliaria fe vno die 
confeciffe, ceruuq; tande dimififfe.-que ad domi- 
num fuum ftabulaq; cofueca fponte redijiTe,dics 
bat.Eo tandem itinere contecto, ad Berges ciui- 
tatem Nordwegiae , recta in Septentrionem in- 
ter montes poli tam, indeque equitatione in Da- 
niam perueniiTe . Cseteriim apud Dront & Ber- 
ges in lo i ft itio sftiuali, dies vigintiduarum hora 
ru effe dicitur . Blalius alter Principis interpres, 
qui paucos ante annos a Principe luo ad Caela- 
rem 



commentarii. n ? 

rem in Hifpaniam miiTus fuerat , diuerfam , ma- 
gisque compendiariam itineris fui rationem no- 
bis expoluit.Dicebatenim, cum adloannemre» 
gem Danie miifus fuiflet sx Molcowia,R oftow 
vfq; pedes veniife: confcentisq; nauibus Pereas- 
law, a Pereaslaw per V uolgam in Caftromow: 
indeque feptem werft terreilri itinere ad fluuio- 
lum quendam fe perueniffe , per quem cum in 
Vuolochdam primum, duchana deinde,& Dwl 
nam, ad Berges vfq; Norwegiae vrbem nauigaf- 
fet, omniaque pericula 8c labores quos Ifthoma 
fupra retulit, nauigando fupe radet, recta tandem 
Hafnia Daniae metropolim, que Germanis Kop- 
penhagen dicitur, peruenilfe. In reditu vterq-, le 
perLiwoniam inMofcowiam reuerfos fuiflfe* 
illuoque iter annuo fpacio confecille dicebat, 
quamuts alter, Gregorius Ifthoma, fe media hu- 
ius temporis parte tsmpeftatibus in plerifq; lo- 
cis detentum & remoratum fuiffe aiebat. V terq; 
tamen conftanter afhrmabat,fe mille & feptinge 
ta werft, hoceft 340 miliaria hoc itinere pera- 
graffe. Demetrius item ille, qui nouifsime apud 
fummum Pontificem Romae Oratorem egit, ex 
cuius etiam relatione Paulus louius Mofcowii 
fuam defcripfit.perq; hocipfum iter in Nordwe 
giam 8c Daniam miifus venerat, omnia fupra di • 
dlaitafe habere confirmauit . Ciet erum hi om- 
nes, de congelato feu glaciali maria me in ter ro» 
gati, nihil aliud refponaerunt, quam fe in mariti- 
mis locis plurimos Sc maximos fluuios,quoru 
Tshementi & copiofo in fluxu maria longis fpa- 

R cijs 



RERVM MOSCOVITICARYM 
cijsabipfisllttoribus propelluntur, vicule, eos- 
queab ipfis lictoribus per certa fpacia vnacurn 
mari congelari : vci ficin Liwonia, alijsqj Swe- 
tiae partibus . quacnuii enim concurrentium ven 
torum impetu glacies in mari frangatur, in flu- 
minibus tamen raro, vel nunquam , nili inunda- 
tio aliqua fuperueniat, glacies tum congeftaela 
natur , aut frangitur, nam glacierum frufta , ftu- 
uiorutn vi in mare delata, per totum fere annum, 
fupcrnatant; adeoq; frigoris vehementia denud 
concrefcunt, vtaiiquando plurium annorum gla 
ciem in vnum concretam, ibi cernere liceat, id 
quod ex fruftis,quce a ventis in lictus propellun- 
tur, facile cognofcitur. Equidem & Baltheum 
mare in plurimis locis & fepius congelari, a fide 
dignis audiui,Dicebant,etiamin earegior.e, quf 
a feris Loppis habita tur,i5olem asftiuali folfhtio 
quadraginta diebus non occidere : tribus tamen 
noftis horis corpus folis caligine quadam obdu 
£um , vtradi; iliius nonappareant , videri : tan- 
tumque luminis nihilominus praebere, vtnemo 
a labore fuo tenebris excludatur. Mofciiaftant, 
fe exitiis feris Loppis habere veftigal . quod eri! 
verifimile non fit, mirum tamen noneft,cum 
alios vicinos ab iplis vedigal exigentes non ha- 
beant.Tributiautemloco pelles & pifces , cum 
aliud non habeant, penduc. Perfoluco autem an 
nuo tributo, nemini fequicquam debere, fuique 
fe iuris effe gloriantur.Loppi quamnis pane, iaie 
alijsque gulae irritamentis careant, folisquepifi- 
eibus Si feris vtantur, multum tamen proniin 



COMMENTARII. nS 

libidinem eife perhibentur. Jagktarij porro peri • 
tilsimi omnes, adeo vt fi quas nobiliores in ve- 
natione teras nancifcantur, eas quo pelle integra 
& immaculata potiantur , miffa in probofeiderrs 
fagitta interficiunt. Mercatores , aliosque hofpi- 
tes peregrinos, domi cum vxore , venatum eun# 
tes relinquunt, reuerfi, fi vxorem hofpicis con- 
fuetudine lsetamac ioliro hilariorem reperiant, 
munere aliquo.hunc donant.fin minus , turpiret 
expellunt, lanvconfuetudine hominum exter- 
notum , qui quaertus gratia eo commeant , in- 
natam feritatem deponere , ac manfuetiores fie- 
ri incipiunt . Mercatores libenter admittunt, 4 
quibus excrafTo panno vertes, item fecures, a- 
cus, coclearia, cultri, pocula, farina, ollae , idcjus 
genus alia iplis afferuntur: ita vt coctis iam cibis 
vel'caritur,humanioresque mores induerint. V e« 
ftibus, quas ipfi ex diuerfis ferarum pellibus con 
fuunt,vtuntur,eoque habitu in Mofcowiam ali- 
quando veniunt.-paucilsimi tamen caligis, ac pi- 
leis, ex pelle ceruina confeftts, vtuntur. Nullus 
illis au rete & argenteae monet® vfus , foia re- 
rum permutatione contentis : & cum aliorum 
idiomata non calleant, apud exteros muti pro- 
pemodumeffe videntur. Tuguriola fua cortici- 
bus arborum tegunt :& nutquam certas feces 
habent, fed abfumptis vno loco feris ac pifci- 
bus,alid migrant. Narrabant etiam prsdifti Mo. 
fcowie Priiicipis Qratores,le in eifdem partibus 
altifsimos montes, ad iEtnae fimilicudinem flant 
mas femper eructantes vidiffe : & in ipfa N ort*. 

R 7k \Y6- 



R.ERVM MOSCOVITICARVM 
vVcgia multos montes perpetua conflagratione 
corruiffe. Quare addudi quidam,purgatorium i- 
gnem ibi effe tabulitur.de quibus montibus, du 
legatione apud Chriftiernum Danorum regem 
fungerer, eadem fere ab Nordwegiae Praefedis, 
qui tum forte aderanc, accepi. Circa oftia Petzo- 
ise fluui/,quae funt dextrorfum ab oftijs Dwin^, 
varia magnacpinOceano dicuntur elTeanimaiia. 
Inter alia autem, animal quoddam magnitudine 
bouis,quod accola Mors appellant. Bfeues hii<* 
ic,inftar callorum , funcpedes : pedore pro reli- 
qui corporis fui proportione aliquanto altiore, 
latioreq; , dentibus fuperioribus duobus in ion- 
gu prominentibus. Hoc animal fobolis ac quie- 
tis caufa,cum lui generis animalibus, Oceano re 
fido, gregarim montes petit : vbi antequam fom 
no,quo natura profundiore opprimitur,fe dede- 
rit, vigile,gruum inftar, ex luo n umero coli ituit: 
qui fi obdormifcat , aut forte a venatore occidam 
tur,reliqua tum facile capi pofsut.fin mugitu, vt 
foletjfignu dederit, mox reliquus grex excitatus, 
pollerioribus pedibus detibus admotis , fumma 
celericate,tanqua vehiculo per monte delapfi, in 
Oceanum fe praecipitant: vbi in fupernatantibus 
glacieru trullis pro tempore etia quiefcere foler. 
Ea animalia venacores.folos propter dentes infe 
datur:exquibusMolci,Tartari,&in primisTur 
ci, gladiorum & pugionum manubria affabre fa- 
ciunt.-hisq; pro ornamento magis, quam vtgra» 
uiores idusf vt quidam fabulatus eil Jincutiar, v- 
tuntur. Porro ap ud Tureo s, M ofcos StTartaros 

hiden 



COMMENTARII. tjf 

hi dentes pondere veneunt, pifeiumque dentes 
vocantur. 

Mare Glaciale vitra Dwinam,ad Petfchora,8e 
Obi oftia cfqj.longelateq:, preteditur. vitra quae 
Engronelandt regione else aiunt. Eam cum cb 
altos montes, qui perpetuis niuibus obfiti riget, 
tum perpetuam glaciem mari innatantem ( quae 
nauigationem impediat, periculofamq; faciat ) a 
conuerfatione feu commercio noliroru hominii 
feiun£tam,atqj ideo incognitam efse audio. 

VE MODO EXCIPIENDI ET 

traflandi Oratores. 

Ratorin Mofco.wia proficifees 
eiusq-, limitibus appropinquas, 
rruncium ad proximam duitate 
mittit, qui eius duitatis Prasfe- 
dto indicet, le Oratore talis Do. 
mini, limites Principis ingrefsu 
rum.Mox Praefeftus,non l'o lum a quo Principe 
mittatur, fed cuius etia conditionis, dignitatisue 
Et ipfe Orator, item quotus veniat, diligenter in- 
quirit : quibus cognitis , aliquem cum comitatu, 
habitatam Principis a quo mittatur, dignitate, 
quam Oratoris ratione,adexeipiendum & dedu 
ceisdum Oratorem mitti t.Interim etiam magno 
Duci,vnde & a quo veniat, continuo Cgnificat, 
Mifsus, ex itinere pariter aliquem ex fuis praemit 
tit, qui Oratori (ignificet, Magnum hominemad 
nenire,qu! eum certo loco (locum defignans)ex* 
cepturus lit.Porro Magnihominis titulo propt® 

R | rea 




'AER VM M OS COVtTtCAR VM 


fea vfuntur,qu6driludpraedicatu Magnus, tribu 
stur omnibus excellentioribus perfonis. neq;e» 1 
aim quequam ftfenuum, aut nobilem, auc Baro» 
nem,iilullrem aut magnificu vocant,aut alio de- 
niqi id genus titulo ornant. Caeteriim in congref 
fu,miffus ille adeo no cedit loco, vt niuem liybet 


sio tempore, vbifubfiftit, verrere, feu terere itaiu 
beat, quo Orato/preterirequeat,ipfe interim vis 
'rita,feu publica non cedit. Praeterea in cogreffu 
Si hoc obferaarefolent.mitmtitnunciu ad Ora- 


torem, qui eum admoneat, vc ex equo auc vehicu 

10 defcendatrii autem aliquis aut Iaisitudinerrs, 
aut aegritudinem caufatus fuerit, tu refpondent: 
quod nec proferre, nec audire verba Domini , ni 

11 ftando liceat. Imo mirius diligenter causc, ne 
prior ex equo aut vehiculo defcendac, ne videa- 
ntur hac re derogare domino fuo . quin vbi Orato 
Erem exequo defcendereanimaduertic, turp pru 
anum &ipfe delcendit. 

In priore mea legatione nunciabam occur» 
reti extra Mofcowia,me feriam erie de via, ..&>£ 
in equis expediremus expedienda. At fibi i i Faci 
undumfrepetita priore caufa) nequaqua videba- 
tur. Interpretes &ali; iam defcldefant,rnonen» 
':es me,rt Si ego defcendereim Quibus refpond® 
bam, quamprimum Mofcus delceder, me quoqj 
defcefurutn. Equidem cum ridere ipfos eam re 
tati facere, deefle ipfe quoq; Domino meo, eius» 
q; minuere authoritatsm,paiiter nolui. iedenifR 
prior defcendere cum renueret,illaq; fuperbia aK 
qu 4 aufpei'prociaherecur, iinem facere voles ma 

«i pe- 



COMMENTARII. nS 

ui pedem ex fuhijce ephippiario, tanquam delce 
-'furus^ua re animaduerfa,tnilTus continuo exe- 
quo defcendit; ego vero lente me ex equodetu- 
Iijita vt illum a me illufum eile poenituerit. 

dub hsecaccedes,aperto capite inquit: Magna 
domini Batilij, Dei gratia regis & domini totius 
Rufsiae,& magni ducis.-&c.frecitando potiores 
principatus JLocutenes & Capitaneus N. pto- 
uincicej&c.iufsit tibi fignifi care. Poftqusm intel 
lexitte Oratorem tanti domini, ad magnum dos 
tninum noftrum venire, mifit nos tibi obuia , vt 
te ad fe deduceremus. ( repetedo titulum Princi- 
pis, 8c Locutenentis.j Praeterea nobis demanda 
tum eft, vt inouireremus,quam fane equitaueris. 
psenim moduseft in excipiendo, Quam fane es 
quistfti^fDein Oratori dextram milius porrigit; 
neq; rurfus honorem prior exhibet, nili videat 
Oratore caput fuum aperire.Sub hac, humanita 
tisforte officio adduflus, vltrd Oratorem com- 
pellat, quaerens, quam fane equitallet. Poftremd 
dat lignu manu innuens, Afcende & vade.Con- 
fcenfis tandem equis, aut vehiculis/ubfiftit loco 
vna cu fuis-.neqj via cedit Oratorijfedpoftremus 
alonge fequitur , ciiratq-, diligerer ne. quifquare- 
trocedat, auifubfequatur ; procedente Oratore, 
moxfcifcicatut primii nomen Oratoiis, & fingu 
lora feruitoru-.itern nomina parentum , fk ex qua 
quifcjj prouincia oriundus fit , qualem quifqjcaj» 
leat linguam, & cuius fit coditionis , an principis' 
alicuius leruitor>an Oratoris confanguineus, aut 
affinis fit ; & an prius quoq; in eorum prouincia 
;; R 4 fuerit. 



RERVM MOS COVITICAK.VM 
fuerit, quae lingula ad magnum ducem perlite- 
ras continuo referunt.Porro cum paululum prc 
grefsuseft Orator, occurrithomo,mandatum di 
cenj a fe Locum tenente habere, vtGbideomni 
bus necefsarijs prouideat. 

Dobrowna igitur, oppidulo Lithwanis, ad 
Boryfthene fito,cgrefsi,o£ioq; eodem die milia- 
ribus confeftis, cum limites Mofcowis attigif- 
femus,fub diuopernoftauimus.-fluuiolum aquis 
redundantem ponte ftrauimus , vt poft mediam 
ao&em inde progredi, & Smolentzko peruenire 
pofsemus.Nam ab ingrefsu,feu limite, in princi 
patum Mofcowiae, Smolentzko ciuiras duode- 
cim miliarib. tantum Germanicis diftat. Mane 
cum ad vnum fere miliare Germ. progrefsi efse- 
muSjhonorifice fufcipimur : atq; inde vix ad di- 
midiu miliare progrefsi, loco fub diuo nobis con 
ftituto patienterperno£lauimus:poftero dierur 
fus ad duo miliaria progresfis,locus pernoftan- 
diconftitutus fuit, vbiadedu&orenoftro pro- 
lixe & laute accepti fumus . Caeterurh fequenti 
dief quas erat dies Palmarum ) quamuis feruitors 
busnoftris mandaueramus, vtnullibi fubliftei 
rent,qui cum farci nis refla Smolentzko con ten- 
derent: eos tamen , vix ad duo miliaria Ger.pro* 
grefsi, inlocoadpernoflandumconftitutode- 
tentosinuenimus.Nos autem cum vlterius per- 
gentes viderent,obfecrabant,vt faltem ibi pran- 
dium fumeremus. quibus parendum erat. Ea e- 
£enim die deduflor nofter , Oratores fui domini 
ex Hilpania a Csfare nobifcum reuertentes, 

Knes 



COMMENTAK.II. 11 ? 

Knes loannen? Poletzen Iaroflawski, & dlmec 
nem Trophirriow lecretariu inuicauerat. Ego., 
qui lciebam caufam, cur nos tam diu in hisfoli» 
tudinibusdecineient(milerant etenim ex Smo- 
Ientzko ad magnu Ducem, nunciando aduentu 
nofttum,expedantes refponfum , an liceret nos 
ducere in caftrum,nec ne)volui experiri animum 
illorum, ingrediorqj viam Jfnolentzko verfus.Id 
ali; procuratores cum animaduertunt, eueftigio 
ad dedudorem currunt,difcefTum noftrum nun- 
ciant:mox reuerli . orant, mifcentes etiam pre- 
cibus minas, vt maneremus. Sed iliis interea huc 
atque illuc curfitantibus , cum ad tertium fere 
pernodandi locum perueniflemus, meus pro-' 
curator inquit: Jigifmunde quid agiskurpro ar- 
bitrio tuo in alienis dominijs contra ordinatio- 
nem domini progrederis ? Cui relpondi : Equi- 
dem non fumaffuetus in fyluis, more ferarum, 
fed fub tectis & inter homines viuere . Oratores 
domini veftri trafierunt per regnum domini mei 
pro arbitrio fuo,& deducti funt per duitates, op- 
pida & villas. Hoc idem & mihi liceat. Neque 
eft mandatum domini veftri, neque cauiam ne- 
cefsitaremue tantae morae video.Poftea aiunt fe- 
fepa 5 deflexuros, caufantes nodem iamimmi* 
nere:praeterea fero caltrum ingredi haud quaqua 
conuenire.Horum autem nos caufas, quas prae- 
tendebant, contemnentes, reda Smoletzko con 
tendimusrvbi taanguflis tuguriolis procul a ca- 
ftro accepti fuimus, vt equos , nili prius eflfradi* 
innuis, inducere no potuerimus. Sequenti die rut 

R 5 fu-s 



'&ERVM MOSCOVITIC ARTM 
fus par Borjjfthenem traducti, ex cppofi co fere cs 
flriad Borpfthenem pernoQauimus. Tandem " 
Locurntenensperfuos nos e-xcepitjatquequin- 
Suplicifere potu honorat: Maluatico fcilicet, & 
€Srseco vino,caetera erant medones varij,item pa 
ne & certis ferculis . Manamus in dmolencz- 
ko decem dies , expe&antes refponfum magni 
Ducis , Venerant autem duo nobiles a magno 
Duce, vt noftri curam haberent, nofque Molco- 
wiam deducerent.jEdes vero,vtriufque noftrum 
ingrefsi, ornati commodis veftibus , nequaquam 
saputaperientes,putabantid nos prioxes facere 
oportere; quod tamen negleximus. Poftremo 
cum mandatum Principis vtrinque referendum. 
& audiendum effet, prolato Principis nomine, 
honorem exhibuimus . Cteterum quemadmo- 
dum varij s in locis detenti, tardius, dmolen tzko 
veneramus:ita ibi quoque diutius quam par fuit, 
detinebamur.Ne autem longiore mora grauius 
offenderemur, autipfi defiderio quodammodo 
noftro deeffe viderentur,femel atque iterum nos 
aecefferant, dicentes, Cras mane difcedemus„ 
!Nos itaque mane equos celeriter adornauimus,. 
accin&ique tota dieexpectauimus, Tandem ve- 
Iperi cum quada pompa veniant, fed,.eo qie haud 
quaquam expedirepotuiflerefpondent. Cras rpa 
ne tamen rurfus,vt antea , iter fele ingrelluros 
pollicentur; quod pariter diftulerunt n.arh vix 
tertiadiepdftjdrca meridiem difceMexamts , ea« 
^ue tota die ieiunauimus , Sequenti quoque die. 
longius itet corrftituerant ; quam quo currus 

wM 



COMMENTARII. tje 

aoftriperaenirepoifenc. Interea temporis om* 
'fresfluuij' hybernis nimbos diffolutis, aquatum 
multitudine redundabant. Riuuii quoquenuilis 
coerciti ripis, ingentem aquarum vim voluebat: 
adeo vt tuto, citraque maximos labores tranCri 
non poffent. Pontes enim ante horam, duas aut 
tres fa&i, exundantibus aquis natabant. Parum 
igitur abfuit, quin Comes Leonhardus defsiu- 
garolis Caefaris Orator, altera die po ft difcelTura 
a Jrnolentzkb , fubmerfus fuiflet.Equidem dum 
in ponte iamiatr natante ‘flarem, curaremque 
vt impedimenta tranfportarentirr : equis iebeo 
conciderat, eumque in cseca ripa reliquerat .Pro- 
curatores duo illi , proximi cum Comiti , ne pe- 
dem quidem auxili; ferendi gratia rnouiflent -. a- 
deo vuiiSali; a longd accurrilTent,eurnqueiu- 
uiiTenpa&um de eo iuilfe c. V eneramu s eo die ad 
quendam pontem , quem Comes cum fuis ma- 
ximo periculo tranfierat- Ego, qui currus fcie-> 
bam haud fubfequuturos,cirra ponftnr manfi,& 
villici cuiufdam domum Ium ingreffua r-Etcum 
procuratorem negligerrtius cibum curare videre, 
propterea quodieie commeatum priemijjjTere- 
fpondereuipfe a matrefamilias cibum j quem li- 
benter Sdrufto. precio dabat, comparabam . Hoc 
ille vbi refciuit,matr.oue illico inhibuit,ne quicqa. 
mihi venderet. Quod cum animaduerti, nunci- 
um illius accerfi,mandauique vc procuratori di- 
cerer, vt aut cibum tempeftiue ipfe curet, aut e- 
mendi copiam permittat , quod nili faciat, caput 
fim illi diminu tutus. Nou i, inquam , morem ve- 

ftuun; 


EERVM MOSCOVITICARVM 
Arum.-multa conquiritis ex mandato domini, & 
Iiocnoftronomine,quae tamen nobisnonpor» 
!ngitis.adhocnonpermittitis,vtnoftris fumpti- 
s3us viuamus, minatus fum.hac me Principi di- 
(Jturum.His verbis minui illius authoritatem,ita 
vt deinceps menonfolum obferuaret, fed quo- 
dammodo veneraretur. Poft venimus ad con- 
fiuxu VoppiSc Boryfthenis fluuiorum ,ibique 
onerauimus Borjfthenl farcinulis noftris , quae 
Mofaisko vfq; aduerlo flumine portabatur : nos 
vero Boryflhene fuperato,in quodam monafte- 
rio perno'<flauimus. Sequeti dieequi noftri in ips 
do dimidi; miliaris Ger.tresfluuios, aliosq; plu 
rimos riuulos redundantes, non fine periculo na 
Sare cogebantur. Nos illos per Boryfthenem fcal 
mis pifcatorijs a monacho quodam vefti circum 
suimus, atqj tandem X x v i. AprilisMofcowiam 
j.ttigimus. A qua cum dimidio mil. Ger, abefle- 
mus, occurrit nobis feftinabunduJ,fudoreq; dif- 
fluens, fenex ille fecretarius, qui in Hifpanijs lega 
Sus erat, nuncians, dominum fuum nobfs obuia 
mittere magnos homines : nominans eos, qui 
nos praeftolarentur.excepturique eflent. Ad hsc 
ait, decere vtin congreflu exequis defeen damus, 
& flantes verba domini audiamus .Poftea ma- 
nu porre&a confabulabamur. Equidem inrer alia 
caufam ranti fudoiis cum quasfiuiflem , mox al- 
ia voce refpondit: Sigifmunde , eft alius mos fer 
uiendi apud dominum noftrum , quam tuum. 
Porrd dum ita progredimur, videmus longo or- 
dine, veluti exercitum quend jm, flantes .- atque 

mox 



COMMENTARII. tj» 

tnoxnobisappropinquantibus,exequi* defcen- 
dentesrquod&ipllvicilsim fecimus . Casterum 
in ipfo congreflu, quidam initio ita orfus eft: 
Magnus Dominus BauIius,Dei gratia rex & do 
minus totius Rufsia?, &c. (totum titulum reci- 
tans) intellexit, vos OratoreB fratris fui Caroli 
ele&i Romanorum Imperatoris & fupremi re- 
gis, ’ac eius fratris Ferdinandi,adueniffe: mifit 
nosfuoscon(iiiarios,nobisqueiniunxit,vta vo- 
bis inquireremus,quafanus effetfraterfuus Ca# 
rolus Rom.Imp.&i'upremusrex.Subhajc,fimi“ 
Iiterde Ferdmando . fecundus ad Comite Le- 
onharde Comes,inquit, Magnus Dominusfto- 
tum titulum recenfens)iniunxit mihi, vt tibi ob - 
uiam irem,teque in hofpitium vfque deducerem, 
tibique de omnibus neceflarijsprouiderem.Tei 
tius hoc idem ad me dixit. Hsec aperto capite, 
vtrinquecum didta & audita ellent, primus rur- 
fus inquit; Magnus Dominus (recitando titulu) 
iufsitjVtex te, Leonharde Comes , inquirerem, 
quam fane equitaffes. Hoc idem ad me. Quibus 
iuxta eorum confuetudinem refpondimus-.Deus 
detfanitatem magno Principi. Clementiaaute 
Dei & gratia Magni ducis fani equitauimu». 
Idem ho c rurfu s ; M agn us d ux, &c. (1'u binde titu 
lum repetens ) milrt tibi Leonharde gradarium 
cum ephippio, & alium quoque equum exfuo 
ftabuIo.Hsc eadem ad me. Ad qu» cum gratias 
egiifemus, porrigunt nobis manus, & vterque 
vtrunque noitru ordine interrogant ,'quam fan h 
equitalTemus , Tandem dicebant , Decere vt do* 

minum 



RERVM M OSCO VITI CAR VM 
minum eorum honoremus, equosque donate? 
confcendamus.'quod quidem fecimus, atque flu- 
uio Mofcua traie£to,pnsmilsisq; alijs eronibus, 
fublequimur. Iu ripa porro eft monafteriumande 
per planiciem, perque medias hominum turbas, 
quae vndique accurrebant,in ciuitatem . atque a- 
deo diuerforia ex oppofito fita deduQi iumus. 
Erant autem aedes vacua & habitatoribus , 8c 
omni fupelle&ile. Vterque vero procurator indi- 
cabat fuo Oratori, fevna cum illis procuratori- 
bus qui nobifeum ex Smolentzko venerant , ha- 
bere a Domino mandatum, nobis vt de omnibus 
necerTarijs prouideant . ftatuebant etiam co - 
ram nobis feribam, dicentes illum conftitutum 
effe,vt quotidie cibu-m &alia neeeffaria afferat,, 
hortantur denique, vt fi quid vfquam nobis de- 
effet, illis id fignificaretnus. Deinceps fingulisfe- 
re diebus nos inuifebant, femper de defeftu in- 
quirentes. Habent autem conflitutam fuftinen- 
di rationem, aliam pro Germanis,aliam pro Lith 
wanis, alia pro alioru Oratoribus. Habent inqua 
certum numerum, & eum quidem prcefcriptum, 
conftituti procuratores, quantum videlicet dent 
panis, potus, carnis, auen», feni, & aliarum om- 
nium rerum , iuxta numerum lingularum perfo- 
narum. Sciunt quantum lignorum ad culinam, ice 
quantum ad vaporariaoaletacienda, quantum fa- 
lis, piperis.oleijccepe^liarumque minimarum re* 
rumin frogulos dies dare debeant. Eandem rati® 
nem quoque obferuantprocuratores, qui Orato- 
res dedusuntS? redacunt ex Mofcowia , C®te- 
~ ~ " rutri 



C O M M SNTARIt. %H 

S tum quamuis fuperque tam cibi quam potus fup 
peditare folebant, tamen omnia fere quse petiera- 
mus, prioribus commutata dabat. Quintuplicem 
potum 1'emper afferebant, triplicem medonem, 
duplicem ceruifiam . Aliquando pro certis rebus 
meapecuniaad forum miferam, praecipue verA 
pro viuis pilcibus. id grauiter ferebant, dicentes, 
domino eorum inde magnam fieri iniuriam . In- 
dicabam etiam piocuratori,me nobilibus, quoru 
quinque numero mecurn habui, leftulos curare 
■velle. At ille mox refpon debat, non effe confue- 
tudinem,leflulis cuiquam prouidere.Cui refpon 
di: Me no petere, fed velle emere: atque ideo iecu 
communicare,nepofthac,vt antea, irafceretur.Se 

S uenti itaque die reuerlus inquit: Retuli ad ccn- 
iarios domini mei, de quibus heri colloquebar 
mur. Iniunxerut mihi,vttibi dicerem, ne numos 
pro le&ulis exponeres. nam quemadmodum no- 
ftros homines in partibus veftris crafiaftis , ea- 
dem ratione fefe &vos tra&aturos pollicentur. 
Cum autem per biduum quieuiiTemusin hoipir 
tio, quaefiuimus a procuratoribus nollris,qua 
die Princeps nos accerfurus, auditurusqueefletr 
Quandocunq; volueritis, refpondent, referemus 
ad confiliarics domini.Moxpetiuimus. Eratno 
bis coftitutus terminus, fed in aliu diem reieftus» 
Pridie autem eius diei, venerat ipfe procurator, 
dicens : Conhliarij noftri domini mandarunt 
mihi, vt tibi nunciarem, te cras ad Principem 
noftrum iturum . Porro quotiefcunque nos vo- 
carunt, femper interpretes fecum hjabjssrunt.E© 



RERVM MOSCOVITICARVM 
dem vefperireuertitur interpres, & dicit: Prapg- 
rate, quia vocaberis ad conlpeclum domini. Ite 
mane reuertitur, rurfus commonens; Hodie 
aris in confpe&u domini. Dein vix quartali vni- 
'js horte elapfo, fimiliter vtriulque nollrum ve- 
rtit procurator dices : Ia iam magni homines pro 
vobis venient,atqt ideo decet vos in eafdem con 
tienire aedes . Cum itaque Caefareum oratorem 
accelsiirem,continu6 interpres aduolat , & ma- 
gnos homines, eosq; praecipuos apud Principi 
viros, qui nos in aulam efset dedu&uri, nunc ad« 
efseait .Eratautem quidam Knes Bafiliusla» 
roflawski , magno Duci fanguine iunftus.alter, 
vnus ex i)s qui nos nomine Principis exceperat: 
quos com:rabatur plurimi nobiles. Interim pro- 
curatores noftii mouebant nos, vt illis magnis 
hominibus honorem exhiberemus , 8c obuiam 
iremus. quibus refpondimus , fcire nos debitum 
officium noftrum, atque etiam fa&uros . Caete- 
rum cum iam illi ex equis defcendifsent,atq-, ho- 
Ipitale diuerforium Comitis ingrederentur, pro- 
curatores fubinde nos vrgebant , vt iliis obuiam 
procederemiis,eorumq} Principem indeferendo 
honore, noftris dominis quodammodo prsepo 
neremus. nos vero interim dum illiafcenderent, 
nuc hoc, nunc aliud impedimentum fimulantes 
occurium tardamus ,atquereifta in medijs gra- 
dibus in illos incidimus reosque vtaliquantilpet 
lefpirarent , in habitationem ducere voluimus, 
fed id facere /enuebant.Ipfeque Knes, inquit, 
i4agnu« Dominus (recitando integrum titulu) 

iufsit 



COMMENTARII. Ijj 

lufsit vosadfe venire. Moxconfcenfis equis, 
■•1 magna comitante caterua progrelsi,in tantas ho 
minum turbas iuxcaarcemincidimus,vt per eas 
vix magno iateilitum labore ac opera penetra» 
uerimus. Eli enim ea apud illos conluetudo , vt 
quotiefcunque infignes externorum principum 
ac regum Oratores m aulam deducendi funt, tu 
vulgus nobilium,liipendiaii) ac milites ex cir- 
cumjacentibus ac vicinis regionibus, iuilu Prin- 
cipis conuocentur . vrbis tabernae omnes ac of- 
ficina iub id tempus occludantur, vendentes ac 
ementes foro pellantur, ciues denique vndiqua- 
queconueniant.Hoc autem eo fit, v textam im 
menfa hominum multitudine, fubditorumque 
turba, Principis apud alienigenas potentia. -ea; 
tantis autem externorum principum legationi- 
bus, maieftas apud omnes appareat . Porro ar- 
ce ingredientes, diuerfis in locis ceu regionibs, 
diuerli ordinis homines collocatos vidimus. 
Iuxtaportam flabantciues : milites veto 8t fti- 
pendiarij aream tenebant, quipedes nos comi- 
tabantur,antecedsbant, Sc iiando impediebant, 
ile ad gradus vfque perueniremus, ibiq; ex equis 
defcenderemus . Etenim prope gradus ex equo 
defcendere , praeter Principem , nemini licet. 
Quod ideo quoque fit, vt maior Principi honor 
exhibitus videatur. Primum autem, vt ad medi- 
os gradus venimus, occurrunt nobis certi Prin- 
cipis confiliarij, porrigentes manum & ofcu- 
lum,nosque vkerius deducunt . Mox fuperatis 
gradibus,occutrunt &alij , maioris authoritatis 

§ eon- 



RERVM MOSCOVTTTCAKVM 
ConGliarij : cedentibusque prioribus (eil enim 
mos,vtpriores lequentibus, ac proximis quibuC • ; 
que ex ordine cedant, ac loco luo tanquam iegi« 
one attiibutafubfiftant ) falutando dextras por- 
rigunt. Dein ingredientibus palatium, in quo 
Vulgus nobilium circumdabat, primarij limili- 
ter confiiiari; occurrunt, nosque ordine ac ratio- 
ne praedidta confidutant. Tandem in aliud acri- 
um , quod /Cnefis , alijsque generofioribus , ex 
quorum ordine ac numero confiiiarij leguntur» 
feptumerat:acque inde ad Principis vfque con- 
c!aue(antequod llabarit ingenui, qui quotidia- 
na officia Principi praedant ) ita dedudti fumus, 

Vt inrerim nemo prorfus ex circumflantibus, 
vel minimum honorem nobis exhibuillet . quin 
fi aliquem nobis familiariter notum praetereun- 
tes,farcefa!utaremus,autai!oquererhur,adeb ille 
non refpondebat quicquam , vt perinde fe exhi» 
beret,ac fi nunquam quenquam noftrum nouif- 
fet ,autlalutatus a nobis non elTet. Ad Princi- 
pem tandem quum ingrederemur, adurgebant 
nobis ( fratres Principis, (i forte adfunt, non af- 
furgunt, aperto tamen capite fedentJConfiliarij. 
acq; vnus ex primarijs ad Principem conuerfus, 
ex more luo, non rogatus nollro nomine, in h aec 
verba loquebatur: Magne Domine, Leonhardus 
Comes frontem percutit : & rurfus, Magne Do 
rmne,Leonbardus Comes frontem percutit: de 
Sua magna gratia . itidem de Jigilmundo. Pri- 
mum lignificat, quali , inclinat fe, aut honorem 
exhibet ; fecundupn, gratis* agit, de gratia acce- 

pta 2 



COMMENTARII. i;4 

pta. Nam frontem percutere accipiuntpro falu- 
catione , gratiarum a&ione , £k alij s id genus re- 
bus. Etenim quoties aliquis quicquam petit, vel 
gratias agit, tum caput inclinare folet:li enixius 
id facere itudet, tum itafe demittit, vt terram ma 
nu contingat, Si magno Duci pro re aliqua ma- 
xima gratias agere, aut petere ab eodem quic- 
quam volunt, tum vfq; adeo fe inclinant, demit- 
ti ititq;,vt fronte terram contingant. Princeps in 
loco eminen tiore ac illuftri , pariete imagine di- 
uicuiufdafplendete,aperto capite fedebat, habe 
batq; a dextra in fcamno pileum Kopack,finiftra 
vero baculum cum cruce Pofoch,atq; peluim cu 
duobus gutturnijs , adiunflo impoiitoq; matili» 
aiunt Principem, cum Oratori Romanae fidei ma 
num porrigat, credere homini fe immundo & 
impuro porrigereratq; ideo, eo dimiilfo,continu6 
manus lauare. Erat ibi quoq; exaduerlo Princi- 
pis, loco inferiore/camnum pro Oratoribus ad- 
ornatum. Eo Princeps ipfe, exhibito fibi prius 
(vt iam di&um eft jhonore, nos nutu & verbo ac 
cerfit , manu fcamnum demonftrans . Quo loci 
cum ordine falutaremus Principem, aderat inter 
pres,qui verbum verbo reddebat. Audito au- 
tem inter effitera Caroii 8c Ferdinandi nomine, 
furrexerat,deque fcabello defcenderat . auditaq; 
ad finem vfq; l'aiutatione:Frater ( inquit ) nofter 
Carolus eleftus Rom. Imp. Sclupremus Rex, 
fanusne eft i Dum Comes refpondit,Sanus efte 
in teri m Icabelium afeendit, &fedic. Haec ea- 
dem, finita mea falutatione, ex me de Ferdinado 

S % qute 



RERVM MOSCOVIT ICSRVM 
quaerebat. Dein vtrumque noftrum ordine ad fe 
vocabat,dicebatq;; Porrige mihi manum.quadt:. 
ta,fubiungit,Sanusne equitafti /ad quae vterque 
noftrum, iuxta illorum morem refpondit : Deus 
det , vt tu fanus iis ad multos annos . Equidem 
clementia Dei,& tua gratia, fanus. dub haec iuf- 
fei ac,vt federemus.Nos ver6,priufquamic feci 
mus, iuxtaiilorum confuecudinem , Principi in 
primis, dein conliliarijs & i£nefis,qui pro hono- 
re noftro ftabant,gratias,caputad vtramque par 
tem inclinantes, egimus. Solentalioqui aliorum 
Principum Oratores, praefertim qui ex Lithwa- 
nia,Liwonia,Sweria,&c. mittuntur, in conipe- 
fium Principis admifsi,vna cum comitatu ac fer 
nitoribus, fmguii Ungula munera offerre. 

Porro coniuetudo offerendi munera eft eiuC- 
modi. Audita & expolita legatione, mox confili- 
anus is qui Oratores ad Principe introduxit, fur 
gens,ciara & aperta voce omnibus audientib.ita 
dicit: Magne Domine, N. Oracorfrontem percu 
tit, N.taii munere. hoc ide de lecudo &' tertio re- 
petit.Dein fingulorum nobilium ac ferui torum, 
eode modo & nomina & munera exprimit. Co 
ftituitur deniq; ilii in latere ,yecretarius,qui pari- 
ter 8c Oratorum, & fingulorum ex ordine offe- 
rentium nomina & munera nominarim fignac. 
Eiufmodiaute munera ipfi Pominki, quali Mne 
mofpnon quodda appellant . noftros vero ad- 
monebant de muneribus : quibus refpondimus, 
Non effe moris noftri. bed redeo adpropofitu. 

Salutatione expolita cum pauiifper iediffe- 

BU S 


COMMENTARII. tjy 

mus, inuitauerat ordine vtrumq; nolirum Prin- 
ceps hilce verbis: Pradebis mecu. In priore mea 
legat.one, vthoc quoq; adijciam , iuxta iliorum 
confuetudinem me hoc medo inuitauerat:Sigil- 
munde, comedes (al & panem noftnstn nobif- 
cum. Mox dein vocatis ad fe procuratoribus no 
ftris,nefcio quid iliis demiiTa voce dixerat.a qui- 
bus vicifsim admoniti interpretes : Surgite , in- 
quiunt, eamus in aiiam habitationem, in qua du 
reliquum legationis ac mandatorum quibufdam 
confiliarijs ac fecretarijs a Principe conftitutis 
exponimus , adornabantur menta? . Conftituto 
porro prandij apparatu. Principe fratribus ac co 
iiliarijsiamdifcumbentibus, in caenaculum ipti 
cum elTemus dedudi, continuo confiliarij cate- 
riq; omnes ordinenobis affurrexerunt : quibus 
vicifsirn,morem eorum edodi.priufquam confe 
derant.gratias, caputad omnes partes inclinan- 
do, egimus: locumque in accubitu, quero nobis 
ipfe Princeps manu delignabat, capimus. Cate- 
rum tabula? inccenaculo circumcirca adornat® 
erant.In medio liabat abacus, grauis diueifisau 
reis & argenteis poculis. In tabula,ad qua Prin- 
ceps fedebat , vtrinq; tantum interualli relidum 
erat, quantum ipfe manibus expafis Ipacij percin 
gere pollet : infra quod fratres ,-li forte adlunt , a 
dextris fenior , iunior a(iniftris,fedent. A fratre 
rurfus paulo ampliore fpacio interiedo , leniores 
iCnefijConfiliarij , ordine ac gratia quam quilque 
apud Principem obtinet obferuata, fedebant. 
Ex oppifito Ptincipis in alia tabula nosfedeba- 

S 5 mus: 



RERVM MOSCOVlflCi RV M 
mus:atqueparuointeruallo interpolito, familia» . ' 
res ac feruitores noftri. quibus exaduerfo , in al- 
tero latere, ordine fedebat hi,qui nos ex hofpitio 
in aulam deducebant, in polterioribus vtrinque 
oppoficis tabulis, (edebant hi quos Princeps Hn 
gulari gratia inuitauerat.-quieus ftipendiarij no- 
nunquam adhibentur.in tabulis pofita erantvaf 
cula, quorum alia aceto, alia pipere, alia fale re- 
pleta erant.-fingula autem per longitudinem ta- 
bula; ita collocata oi diftributa erant, vt fempet 
quatuor numero couiuae , lingula hsec tria habe- 
tent.iubhasc dapiferUplendidis veftibus orna- 
ti ingrefsi, abacum circueuntes,exadueifo Prin 
cipis,negle£io oninihonore,fubfiftunt : dum o- 
mnes vocati conuiua; accumberent, dumque ci- 
bum afferre iuberetur . Interim omnibus difca- 
bentibus. Princeps quendara exfuis miniftris 
vocarat, ac duo (ibi obloga panis frufta dederat 
inquies ; Da Leonhardo Comiti, 8c Sigifmudo. 
hunc panem. Minifteraffumpto fecum interpre- 
te, ordine vtriq; noftrum ita obtulit. Leonharde 
Comes, Magnus Dominus Bafilius, Dei gratia 
Rex & Dominus totius Rufsi^.&Magnus Dux 
facit tibi gratiam Iliam, & mittit tibi pane de fua 
tabula.Hf c verba interpres clara voce reddebat. 
Nos ftantes. Principis gratiam audiebamus. Af- 
furrexerant 8i alij, extra Principis fratres, pro ho 
nore noftro . Pro eiufmodi aute gratiaac hono- 
re, illa refpolione opus non eft : quam vt panem 
oblatum accipias, luper tabula ponas , gratiasq; 
cpfi Principi capitis inclinatione, dein cofiliarijs 


COMMENTARII. 

item alijs,ad omnes partes caput circumferedo 
& inclinando agas. Porro paneiplo Princeps 
fuam erga aliquem gratiam, tale vero amorem o 
ftend.t. Neque veto maiorem honorem poteifc 
alicui exhibete in fuo conuiuio,quim fi alicui ial 
de fua tabula mittit. Panes praeterea formam 
helcij equini habentes, mer opinione , omnibus 
ijs vefcencibuSjdurumiugum & perpetuam fer- 
uitutem deiianant. Ta;rdem pro cibo dapiferi, 
nullo rurfus honore Principi exhibita , egrefsi, 
aquam vitae, quam ab initio prandij femperbi- 
bunctdein cpgnos alios , quos fete pro primo fer 
culo, quoties carne vefcuntur, hofpitibus appo- 
nere folent,attulerant. Ex quibus tres fibi appo- 
fitos Princeps cultello pungens , quinam meli- 
or, alijsq; efietpraeferendus, explorabat, eosque 
cotinuo auferre iulIerat.Egrelsi mox omnes , eo 
quo intrauerant ordine, cygnos ditcerptos,ac iti 
partes diuifos,in minores patinas, easque fingu- 
las lingula quatuorfrufta potuerant. Ingrefsi, 
quinque patinas Principi appofuerant: reliquas 
fratribus,cpnGliarijs, Oratoribus, alijsque ordi- 
ne diftribuerant. Aftat quidam , qui Principi po 
culum porrigit: is fcilicet, per quem partem 8c 
alia fercula lingulis mittit, .Solet autem Prin- 
ceps portiunculam dapifero ad prtegufiandum 
dare , dein adiuerfis partibus decerpere,gufta- 
reque.-poft fratri, aut contiliario alicui, aut Orato 
ribus,vnam patinam,exquaipfeguftauit, mitte 
ie. Semper autem maiori lolemnitate Oratori- 
bus huiufmodi obfonia,vt de pane diclu eft-.offe 

S 4 run» 


R.ERVM MOSCOVITICA RV M 
runtunin quibus accipiendis, non folumeicui 
mittuntur , led aiijs lingulis affurgendum , adeo 
Vt toties exhibita Principis gratia, adurgendo, 
ftando, gratias agendo , caputq; iubindein om- 
nes partes inclinando, non mediocriter quifpiam 
defatigetur. In priore legatione, cum Caelaris 
Maximiliani Oratoremagerem, & conuiuio ac- 
ceptus fuidem , aliquoties pro honore fatrum 
Principis furrexeram : fed illos cum mihi vicif- 
fim neq; grati%s agere, neque vices vllas repone- 
re viderem, deinceps quoties gratiam a Principe 
accepturos animaduertebam , ccepi tum conti- 
nuo cum aliquo Ioqui,dilsimulas omnia;& qui- 
nis quidam ex oppohro mihi innuebant, meque 
liantibus Principis fratribus appellabant, ego ta 
men vfqueadeo dilsimulaba omnia , vt vix poft 
tertiam admonitionem ex eis,quidnam (ibi vel- 
lent, quaererem. Caeterum, cum fratres Principis 
Itare refpondiflfent: egopriulquam refpicerem, 
allurgeremque, caeremoniae quodammodo finie 
bantur . Dein cum aliquoties tardius adurrexil- 
fem,iterumq; ftatim feditTem,idq; qui ex oppoli 
to fedebant, riderent : itidem quam ob rem rifif- 
fent , tanquam aliud agens , interrogabam, .fed 
cum nemo caufam aperire vellet, tandem quafi 
intelleffa caufa , vultu in grauitatem compofito 
dicebam: Ego nuncnon adfnm,vt pritiata perfo 
na.certequi dominum meumnegligit, hunc & 
ego negligam. Praeterea cum Princeps alicui ex 
Junioribus obfomum mitteret, equidem etiam 
admonitus vt non afsurgerem , tefpondi : Qui 

domi- 



COMMENTARIO \yf 

dominum meum honorae, huc et ego honorabo» 
.Porro cum alios cygnos coeperamus edere,ap« 

f ionebant acetum, addito fale & pipere: ijs enim 
oco embammatis,feu iufcuii vruntur.Lacprfte 
rea acidum in eundem vfum appofitum,item cu- 
cumeres lalli , ad hcecpruna eadem ratione con- 
dita,prandij tempore e mefa non remouetur. Ea 
dem ratio m alij s inferendis ferculis feruatur: nifi 
quodrurfus,vtalTatura,non efferantur. Apponu 
turvari) potus, maluaticu, Graecum vinum, varij 
etiam medones. Princeps comuniter femelaut 
bis porrigi ii bi poculum Tuum iubet.ex quo cum 
bibit, Oratores ad fe ordine vocat,Leonharde, JI 
gifmunde(dicens ) veniftiamagno domino, ad 
magnu dominu.-fecifti magnu iter, pofteaqua vi- 
difti gratia noftra,& ferenos oculos noftros, be- 
ne tibi erit.bibeSc ebibe, & beneede vfq; adfa- 
turitate:deinde quiefees, vt tandem ad dominu 
tufi redire pofsis. Omnia St lingula vafa,in quib. 
cibus, potus,acetu, piper, lal,& alia appofita vidi 
mus, dicunt effe ex puro aurorid quod ex podere 
verum apparebat, dunt quatuorperfonas, quas 
lingulae exvtraq; parte abaci flantes,lingula po- 
culatenent:ex quibus Princeps plerunque bibit, 
& faepius Oratores alloquitur, monetque eos 
vt edant. Aliquando etiam feifeitatur aliquid ab 
eis,feque valde vrbanum 8c humanum exhibet. 
Interrogabat me inter alia , an rafiiTem barbam.' 3 
quod vnica di&ione fit , fcilicet Brill . cum fate- 
rer,dicit,Echociuxtanoftrum: quafi diceret, Et 
nosralimus. Cum enim alteram vxoremduxif- 

S 5 fet. 



RERVM MOSCOVITICARVW 
fet, totam barbam abraferac : quod nunquam ab 
aliquo Principe fadtuni perhibebant. Antea mi-' 
niflri tabulae, initar Leuitarum facris inleruien» 
£ium,dalmaticis induti erant, cin&i tamen.-nunc 
Vero habent veftes diuerfas, quas Terlick vo- 
cant,gemmis & vnionibus graues. Prandet ali- 
quando tres autquatuorhoras. In prima mea !e- 
gatione,etiarh ad vnam vfque nodis horam pran 
debamus . Quemadmodum enim de rebus du- 
l>ijs confultantes,ftepe totum diem confumunt» 
neque digrediuntur , nifi re prius mature delibe- 
rata, conilitutaque: ita conuiuijs pariter feu co- 
mellationibus incegrum abfumunt nonnunqua 
diem, intendentibusque tandem tenebris fece- 
dunt.Conuiuas fijpe & ferculis & potu honorat» 
A prandio in negotijs grauioribus nihil agit; 
quin finito prandio dicerefolec Oratoribus, Ite 
srunc.dimifTos, illiiplr qui eos in aula deduxerat, 
rurfusindiuetforia reducunt: feque mandatum 
habere dicunt, ibi vt maneant, illosque exhilaret, 
Afferun tur argentea pocula, & certa vafcula mul- 
ga, cum certo potu : omnesque in hoc ftudent, 
quo temulentos eos faciant. Sciunt autem pul- 
chre homines inuicaread bibendum. &quum nui 
lam aliam habent occafionem propinandi , inci- 
piunt tandem bibere pro fanitate Caelaris , fratris 
eius, Piincipis, aliorum denique incolumitate, 
quos videlicet in aliqua dignitate 8c honore con- 
liitutoscredunt.lllonim nomine quenquam re- 
culare poculum, non debere, nec etiam pofle, 
sxiltiiTwnc.Ita autem bibitur, Qui incipit , fumic 

poculum^. 



COMMENTARII* jjS 

noculum , ac in medium habitationis procedit? 
ftansque aperto capite, feftiuo lermone exponit, 
pro cuius falute bibat, quidque ilii precetur : mo* 
euacuato 3c obuerfo poculo, verticem tangit, quo 
omnes videant fe ebtbilfe , & fanitatem illius d ot 
mini,cuius nomine bibitur, exoptare . Poftea ad 
locum fupremum fe confert, plura pocula im« 
plereiubet,moxfuum cuique porrigit, nomenq; 
pro cuius falute bibendu fit addit.finguli itaq; ad 
medium habitationis ire , ac euacuatis poculis ia 
fuum redire locum coguntur. Qui vero longio- 
rem compotationem effugere velit, fingat fe 
necefse eft temuletum , aut lomno oppreffum ef 
fe:aut,vt illos inebriet,autfaltempoft multa exic 
cata pocula fe amplius nequaquam bibere polle, 
affirmet. Etenim non credunt conuiuas bene ac- 
ceptos, ac laute traflatos, nili temulenti reddan- 
tur. Huncmorem communiter nobiles, & qui- 
bus permiflum eft medonem ac ceruifiam bibere, 
obferuant.In priore legatione negotijs confe- 
dtis,cum me dimitteret, finito prandio ad quod 
eram vocatusffolent enim legatos tamdifceden- 
tes,quam aduenientes,ccnuiuio accipere ^fur- 
rexerat Princeps, fubfiftesq; ad tabulam, pocti» 
lulibi dari iufferat, dicens: Sigifmunde, ego volo 
pro amore, que habeo erga fratre noftru Maximi» 
lianu.Rom. eleflu Imp.&fupremu Regem, pros 
que fanitatefua,poculuhoc ebibere : quod& tu 
ebibes,&ali;s omnesordine, vt videas amorem 
noftrum,erga fratrem noftrum Maximilianum, 
&c.eiq; referas, qua? videris, Dein pomgitmihi 

pocujs 



RERVM MOSCOVITIC AR VM 
pocuIum,& dicit; Ebibe pro fanitate fratris no*. , 
ftri Maximiliani Ele<S. Romanorum Imperato*' 
ris , 8c fupremi Regis . Porrigebat & alijs om- 
nibus qui prandio intererant , aut aiioqui arta- 
bant, & ad fingulos ijfdem verbis vtebatur . Ac- 
ceptis igitur poculis , parum retrocefsimus , ca- 
putque erga Principem inclinantes, bibimus. 
Quibus finitis; meadfe vocat, manum porri- 
git, acinquit.-I nunc. Solet pratcrea communi- 
ter Princeps, negotijs Oratorum ex aliqua parte 
pertraftatis atq; conftitutis, eos ad venationem 
&fo!atium inuitare. Eftiuxta Mofcowiam lo- 
cus arbuftis cofitus, leporibus percommodus,in 
quo quali quodam leporario fouetur maximus 
numerusleporum-.quos propofita maxima pce- 
na capere, praeterea arbuftaibifecare, nemo au- 
det. Nutrit etia quam plurimos in viuarijs feraru 
atque ali) s locis . Et quotiefcunq; vult eiufmodi 
vti folatio, tum ex diuerlis locis lepores compor 
Sare iubet.nam quo plures lepores cseperit , hoc 
maiore folatio & honore negotium fe confecif- 
fe putat. Item cum in campum venerit, tum cer? 
£os fuos confiliarios, adiunftis certis etiamauli- 
cis,feuequitibus,pro Oratoribus mittit, eosque 
ad fe deduci iubet.Dedu&i itaque, Principiq; ap 
propinquantes,de equis , confiliariorum admo- 
nitione, defcendere, &ad Principem ire aliquot 
pafsibus coguntur. Nos eadem ratione in vena- 
tione ad fe dedu£tos,in equo exornato fedens,ve 
fte fplendida indutus, chirothecis depofitis,teftO 
tamen capite , humaniter exceperat, nudamque 

por- 


Commentarii. 

porrexerat manum, perque interpretem dicebat: 

• £xiuimus ad folatium noftrum, vocauimus vos 
vt interefietis iolatio noftro,atq; inde aliqua vo 
luptatfcaperetis:proin equos cofcendite,nosq; 
fequimini. Habuittegmen quod Kolpakh appel 
3at, quodque vtrinq;a tergo & a fronte monili* 
habebat,ex quibus laminae aures in modu pena» 
ru in altu tendebant, incuruantesq; furfum deoc 
fumque ferebantur. V eftis erat mftar T erlick, au- 
reis filis contexta. ex cingulo pendebant duo 
oblongi patrio more cultelli,& pugio pariter ob 
longus. a tergo habebatfub cingulo genus quod 
dam armorum veIuticaeftum,quo communiter 
in bello vtuntur.Elf etenim baiculus cubito ali- 
quantulum fongior, cui corium duarum palma- 
rum longitudine efi: affixum: in cuius extremi- 
tate daua au t tenea,aut ferrea, ceu ffuftum quod- 
dam exiftit.hoc tamen auro vndique exornatum 
erat. Claudebat eius dextrum latus, expulfus Ca 
fani rex, nomine dcheaiejTartarus-.finiftrum ve- 
ro, duo iuuenes Knefi. quorum alter fecurim ex 
cbore, quamipfi Topor vocant, eafereforma 
qualis inHungaricalibus aureis expreffa cernitur, 
dextra ferebat:alter vero clauam pariter Hunga- 
garicasfimilem,quam ipfi Schelf opero, id eftlex- 
pennata appellant. Rex Scheale accinftus erat du 
plici pharetra.-in vna fagittas recoditas,&ltera ve- 
ro arcu inclufum quodammodo habebat. Aderat 
in campo plufquam trecenti equites. Porrd dum 
ita per campum incedimus, Princeps nos aliquo 
ties, nunc hoc, iam alio loco fubfiftere, aliquan* 

do a4 


RERVM MOSCOVI TICARVM 
do ad fe propius venire iufferat . Dein ad locum 
venationis perduftos, alloquebatur confuetudb- > 
nem effe dicens, vt quoties in venatione ac luo 
folatio effet, tum ipfe & ali; boni viri fuis mani- 
bus canes venaticos ducerent:itidemque nos vt 
faceremus,hortabatur.Conflituerat denique vni- 
cuique noitrum duos homines, quorutr, vterque 
canem ducebat, quibus ipfi pro folatio noftro v« 
Ceremur. Adea refpondebamus : Nos hanc fuam 
gratiam grato accipere animo , eundemque mo- 
rem apua noftrates effe. Illa autem excufatione 
ideo vtebatur, quod apud eos canis immundum 
animal habetur: & turpe eft, canem nuda manu 
attingere . Cseteriim ftabant longo ordine cen- 
tum fere homines, quoru dimidia pars nigro, alte 
ra flauo colore erat veftita. No longe ab ijsfubfti 
terant omnes alij equites, prohibentes ne illae 
tranfcurrerervtacelaberentur lepores. Porro ne- 
mini ab initio dimittere canem venaticum per* 
miffum erat, quam regi Scheale, & nobis. Prin- 
ceps primus inclamabat venatorem , ordiri iu- 
bens:qui continuo concitatifsimo equi curfu ad 
CKterosvenatores,quorum magnus erat nume- 
rus, aduolat: mox vno ore omnes exclamant, 
canes moioffos & odoriferos immittunt . vbi fa* 
neperiucundum erat audire tot,tamque varios 
sanum latratus.habet autem quam plurimos , Sc 
gos quidem optimos, canes. Quofdam autem ad 
infequendum lepores tantum, Kurtzos diftos, 
perpulchros pilofis caudis & auribus , commu* 
niter audaces, tamen ad longius currendi ac per: 

fequsu* 



COMWENTARir, 14© 

fequendifpacium haud commodos . Cum lepus 
' r efeoffert,dimittuntur tres,quatuor quinqncauC 
plures canes, eum vndique adorientes : quo ap- 
prehenfo, magno plauiu acclamant, ac G mag~ 
nam feram caepiflent. Porro lepores G tardius 
aliquando excurrunt, fol et tum Princeps con- 
tinuo aliquem, quemcunqueinter arbufta lepo- 
rem in facco habentem confpexerit, nominare, ac 
Hui hui indamare.-qua voce leporem emittenda 
figniGcat . Egrediuntur itaque lepores nonnun* 
quam quaG fomnolenti, falrantes inter canes, 
veluti capreoli aut agnelli inter greges . Cuiuf- 
cunque canis piures capit, is eo die optimum ftra 
tagema praftitifse putatur. Princeps ipfe pa- 
riter Oratori, cuius canis piures caspeiit, applau- 
dere videtur. Porro venatione tandem Gnita,om- 
nes conuenerant, leporesque comportauerant: 
quos tum numerabant.numerati vero fu nt 'circi* 
terccc. Aderant ibi tum Principis equi, non 
ita multi.nec fatis pulchri. etenim in priore lega- 
tioneGmili foiatio cum intetfuifsem , vidi longe 
piures ac pulchriores , prselertim eius generis 
quos nos Turei: os, illi vero Argamsk vocant. 
Aderant quoque complures falcones, alij albi, a- 
!ij phcenicei coloris , magnitudine excellentes: 
quos nos GiiofalccneSjhcsiibKietaet, appelj 
latiquibus venari cygnos, grues, & alias id genus 
aues capere folent^untaute Kretzet, auesauda- 
cifsimae qtiideinratnon tam atroces, impetuque 
horrendo, vtalif aues quantumuis rapaces, illarii 
jplatUj feu confpeftu (quemadmodum quidam 



K.ERVM MO SCO VITI CARVM 
de duabus Jarmatijs fabulatus eft)decidant. ex» 
tinguantlirque. Illud quidem experientia ipia cO ' 
ftat,fi quis venatur accipitre, aut nilo,aut alijsfai 
conibus, &interim /£retzet (quam a longe vo- 
lantem continuo fentiuntjaduolaueri^quodpri 
dam vlterius nequaqua infequuntur , fed pauid^ 
fubfillunt. Retulerunt nobis fide digni ac infig» 
nes viri, Aretzet, quando ex illis panibus vbi ni- 
dincant,afferuntur, tum aliquando 1 1 1 1, v, aut 
V ijin quodam vehiculo ad noc praeparato, fimul 
includi; ntur:atq;efcam quae illis porrigitur, ob- 
feruato certo quodam feni; ordine, capere folenr. 
Id autem ratione,an natura illis indita,an quo a- 
lio modo fiat, incertum ell. Praeterea quemad* 
modum in alias aues aduerfo impetu feruntur,ra 
pacesque exiftunt-.itainterfeipfas lunt manfue- 
tiores,mucuis fele morlibusminime dilaniantes* 
Nunquaaqua fe, vt exterae aues, lauanr.fed fola 
arena, qua pediculos excutiunt, vtuntur. Frigi- 
ditate adeo gaudent, vtperpetuo aut fuperglas 
cie,aut lapide ftare foleant. <Sed redeo ad inftitus 
tum. Princeps ex venatione ligneam quandam 
turrim verfus , qua abefta Mofcowia quinque 
millibus palTuum,progreffus eft, vbi aliquot tens 
toria e rant collocata, primum, magnum & ams 
plum,infi;ar domus, pro fera iud pro rege Schea- 
leitertium pro nobis: dein alia pro alijs perfonis, 
& rebus .in quae cum ordine dedufti elfemus, 
Princeps in fuum pariter ingreffus , vefteque cb- 
mutata,nos continuo ad fe accerferat, nobisque 
ingredietibus, [edebat in fede eburnea; latus eius 
. dextrum 



COMMENTARI I. ip 

dextrum claudebat rex dVhealc, nos ex aduerlo 
'foco, alias Qratoribus,dum vel audiuntur, vel de 
negotijs tradant, deftinato. Infra regem fedebat 
certi ZCnefi & confiliarij. in finiftro latere, Kneli 
iuniores, quos fauore lingulari ac gratia lua pro- 
fequitur Princeps. Difcumbentibus itaq; omni- 
bus, apponebantur primum confediones ( vt vo 
cantjcoriandri,anifi,& amygdalorum: dein nu- 
ces, amygdala, atque laccari integra pyramis i 
quas minillri genibus flexis Principi, regf,& no» 
bis,tenentes porrigebant. Potus fi militer de mo 
re dabatur.-Princepsq; gratiam luam(vt in pran- 
dijs affolet) exhibebat. In priore mea legatione 
eo loci etiam prandium fumpfimus. Et cum in- 
ter prandendum, panis , quem ipfi Beatae V irgi • 
nis vocant, quemque quodammodo confecta» 
tum venerari, atq; etiam edere, quem denique 
communiter in habitationibus loco eminetiore 
honorifice feruare (olent, cum forte tentorio co» 
moto in terram decidiflfer: tum Princeps, atque 
omnes alii eo cafu grauifsime ob Aupefadi , tre- 
pidantes flabant. Tum moxaccerfitus facerdos, 
hunc ex gramine, fummo Audio ac veneratione 
colligebat. Poft finita collatiuncula, potuque 
quem nobis porrexerat Princeps , fumpto , nos 
dimiferat, dices: Ite nunc.Dirnifsi,honorifice vf- 
que in hofpitia noftra dedudi fuimus. Habet 6 i 
aliud genus folati; , pro quo alijs Oratoribus 
( vt accepi ) folet vti. Aluntur vrfi , capti in qua- 
dam amplifsima 8c ad hoc conftituta domo : in 
qua Princeps, affumpti? Oratoribus,ludos exhi* 

T bere 


RERVM M O S C O V 1 T I C A R V M 
bere iolet. Fftbet quofda infimae conditionis ho 
jmines,qui iuberste ipeftanteq; 'Principe , lignar - ' 
furcis occurfanCvrfis , eosq; ad pugna laceiiunc. 
Congrelsi tandem, fi forte a prouocatfs ac in ra- 
biem conuerfis vtlis laniati fuerint, ad Principe 
currant clamantes : Domine , ecce vulnerati lu- 
mus. quibus Princeps. - Abite,inquit, faciam vo > 
bis gratiam. Dein illos curare, veftes praeterea & 
certos rnodips frumenti illis largiri iubec. 

Ctecerum cum iamabfoluendidimictendique 
eramus,honorifiee,vt antea, ad prandium inuita 
ti,ac in aulam deduft i fuimus . V triq; prasterea 
honoraria vellis, zebellinis pellibus iubdudtajO- 
blata fuit. qua indutis, inq; Principis conclauem 
grefsis, Marfchalcus continuo vttiufqj noitrum 
nomine, ordine dicebat: Magne Domine, Leon- 
hardus & digiUnundns,de magna tua gratia, fro 
£empercutit;hoceft,ob acceptum munus gra- 
tias agit. Vefti honorariae adiunxeratzebellino- 
riim quadragenas duas, hermelinorum vero 5003 
atq; afpreolorum pellesiroo. Inpriore legatio- 
ne addiderat mihi vehiculum , feu traham , cum 
pra; flanti equo,&aiba vrima pelle, alioque tegu 
mento commodo. Dederat deniq; multa pifciu, 
Be!ugae,Ofetri,& Sterled , in aere durata, fied iu« 
falfa fruila.-meque perhumaniter dimiierat.Por- 
td reliquas ceremonias, quibus in dimittendis 
Oratoribus vtitur Princeps, item quando limi- 
tes fu as ditionis ingrefsi Oratores excipiuntur, 
rurfusque dimifsi , adeofdem vique redudli tra- 
dhntur s fultcncancuique, -fupra in Lithwano- 
' f tum 



COMMENTARIIS 142 

rum Oratorum dimifsicne copiofe explicaui. 

Caeteriiin , quia de pace perpetua ’tra£hnda> 
autfaltem inducijs inter Mofcowite principem 
ac Poionis regi ineundis, h Casfare CAROLO 
& rratre eius i-p. k d i n a n d o Auftriat archii 
duce,mifoi faimus x cseremonias, quibus Mofco- 
wiae princep s tu in firmandis induci) s vtebatur» 
fubiugere vifum efti Conclufisitaq; , acin certa 
formam redafUs cum iigifmundo rege Polonif 
induci) s, in aulam Principis vocati, cum inhabi- 
tationem quandam dedufti effemus, aderant Li 
thwani Oratores: veniunt etiam eo Principis co 
fjjkrij, qui eafdem nobifcum concluferant . atq; 
in hanc fententiam Termone ad Lithwanos con 
uerio verba faciunt: V oluit quidem Princeps no 
fter, in lingularem gratiam ac petitionem ma- 
gnorum principum , pacem perpetuam cum Si- 
gifmundo rege veftro inire. Ea autem cum nul- 
lis conditionibus fieri nunc pofsit,fe inducias ad 
eorundem principum adhortationem inire volu- 
i(fe. Quibus conftituendis , ac legitime firman- 
dis, vos Princeps occerfni iufsit , ac prarfentes 
ell'e voluit. Tenebantporrdliteras , quas Prin- 
ceps regi Poionise daturus erat,confcftas, figillo 
appenlo,& eo quidem paruo ac rubro communi 
tas:in cuius tigilli parte priore imago erat,homo 
nudus equo fine fella infidens,haftaqj draconem 
tranfuerberans : a tergo vero aquila 'biceps , v- 
troq; capite coronatOjCernebatur. Habebant pre 
terea induciales.literas, certa formula compofi- 
tas ; quarum futsiles 3 ac eodem exemplo , no- 

T 2 mini* 



REFvVM MOSCOVITIdARYM 
itiinibus ac titulis duntaxat mutandis, rex ipfg 
vicifsim Principi erat miffurus : in quibus nihil 
prorfus immutatum erat, excepta hacclaufuls, 
quas ad finem literarum addita erat: Nos Petru* 
Giska palatinus Polocenfis & capitaneus Dro- 
hitzinenfis & Michael Bohufch Bohutinowtz 
thefaurariua magni ducatus Lithwaniae, & Sto- 
uinenfisac Kamenacenfis Capitaneus , Orato# 
res regis PoloniasSc Magni Ducis Lithwaniae, 
fatemur, eoque etiam nomine crucis fignum 
deo/culati fumus, nosque obftrinximus, Regem 
videlicet noftrum eafdem pariter ofculo crucis 
confirmaturum.fin cuius rei meliorem fidem haf 
ce literas noftris fignetis communiuimus.His i- 
taq; auditis ac vifis , omnes vni ad Principe vo- 
camur. Ad quem cum ingrefsi eflemus,mox cer- 
to loco nos federe iuflferat,ac in hsec verba loque 
batur.-IoannesFrincilce, Comes Leonharde.^i- 
gifmunde, efflagitaftis i nobis Clementis Papae 
feptimi,ac fratris noftri Caroli, eiusq; fratris Fer 
dinandiHomine,vtpacemcum Jigilmundo Po- 
loniae rege perpetuam iniremus* Eam commo- 
dis vtrinque conditionibus facere cum haudqua 
quam potuimus, rogaftis, vt faltem inducias im- 
poneremus. quas quidem amorenoftro in princi 
pes veftros,nunc facimus, acceptamusque.-fuper 
quibus dum Regi iuftitiam noftram facimus, eas 
que confirmamus , vos prsefentes efle volumus, 
quo dominis veftris referatis , vos faflis , aciam 
legitime firmatis inducijs interfuiire,vidifle,no3 
g; illomm amore haec omnia fcciiTe,Qua oratio- 



COMMENTARII. 

nefinitS jMichaelem Georgij confiliarium vo- 
' cat,ac crucem deauratam ex oppoilto de pariete 
fune ferico pendentem,(umere iubet. Mox con- 
filiarius , fumpto mundo lintheolo , quod fuper 
fuforio cantaro,in pelui collocato, iacebat, cruce 
magna cum veneratione spprehendit.dextraque 
tenet, Jecretarius pariter literas induciaiesiun» 
das vtraque manu tenebat, ita tamen, vt Lithwa 
norum literse alteris fubie&ae, eatenus promine- 
rent,quatenus daufula, quafe Lithvvani obftrin 
xeranc, appareret : fuper quas Gmul, vbi Michael 
dextra, qua cruce tenebat,pofuiflet, Princeps fur# 
gens, fermone ad Lithwanorum Oratores con- 
uerfo, longa oratione narrabat, fe quidem pacem 
ad lingularem petitionem ac cohortationem tan 
torum Principum, quorum legatos eo nomine 
ad fe milTos viderent,non refugilfe, fi ea vilis fibi 
commodis conditionibus fieri potuiflet: & cum 
pacem perpetuam inire cum rege illorum non 
poffet,in horum gratiam quinquennales fe indu- 
cias, vigore literarumfliteras digito demoftrans) 
iniffe-.quas quidem, quoad Deus volet , feruabi- 
mus,inquit,noftramq; iuftitiam fratri noftro ifi- 
gifmundo regi faciemus : ea tamen conditione, 
vt fimiles per omnia literas, eodemque exemplo 
fcriptas, rex nobis det,easq, prsefentibus Orato- 
ribus noftris confirmet, iufticiam luam nobis fa- 
ciat, ac illas ad nos tandem perOratores noftros 
transferendas curet . Interim etiam iuramento 
vos obftringetis , ea omnia & fingula regem ve- 
ftrum favutum, obfematurumque. Dein crucem 

T 3 tef- 



Rervm m os coviticarvm 
refpicit,feque terfigno crucis, capite toties irW’1-» «i 
nato, ac manu ad terram fere dimiffa munit: pro- 
piusque accedens, labia, ac fi oraret, mouens,os 
Iintheolo tergens, inque terram expucns,cruceni 
tandem deolculatus', fronte eam primum, dein 
vtroque oculo attingit, retrocedens, rurfus cru- 
ce,capiteinclinato,fe munit.Poftea Lithwanos 
vtaccederent,idemq;ipfi facerent,monet. Ora- 
tores antequam id facerent,in!criptionem, qua fe 
ebftrinxerant, pluribus quidem verbis coge fiam 
ac compofitam, nihil tamen autparum admo- 
dum vitra fupradifiram fententiam continente, 
Bogufius nomine, Rudienus,recicabat:cuiusver 
tafingula Petrus,fide Romanus, collega repete- 
bat, eadem nobis pariter interpres Principis ad 
verbum reddebat . Poli recitata ac interpretata 
Infcriptione, Petrus ac Bogufius ordine ipfam 
crucem,aftante Principe, deofculantur. Quibus 
finitis. Princeps fedens,inh<jc verba Joquebarur: 
Vidiftis nos fratri noftro Jlgifmundo Pcionis 
regijiafticiam noftram ob lingularem peticione 
Clementis , Caroli & Ferdinandi fecilfe. Dicite 
ergo dominis veftris , tu Ioannes Francifce Pa* 
pae,tu Comes Leonharde Carolo, & tu ifigilmu 
<de Ferdinando,nos ea illorum amore,& neChri 
ftianus mutuis bellis fundatur fanguis , fecifle» 
Haec cum longa oratione, additis coniuetis titu- 
lis, pero radet: nos -ilii vicifsim ob lingularem fi- 
lus erga principes noftros obferuantiam, gratias 
egimus, nosquemandataillius diligenter execu 
Juros promi fimus, Dein duos exibis praecipuis' 


COMMENTARII. 144 

eonfiliarijs &rccretariis,adfe vocat, eosque le- 
gatos iacn ad Poloniae regem inltitutos,Lichwa 
nis innuit. Poftremo multa pocula fuo iuilu alla- 
ta, nobis, Lithwanis., atq; adeo omnibus & fin- 
gulis, tam noftrisquam Lithwanorum nobili— 
bus,manufua porrigebat. Lithwaniae deniq; Q- 
ratores nominarim appellans, dicebat: Quae nuc 
egimus, & qus alioqui ex eonfiliarijs noftris in» 
tellexiffis.ea fratii noitro Sigifrnundo regi expo- 
netis. Haec cum dixillet, furgit, & rurfus inqpitf 
Petre, & tu Bogufi, fratri noilro- Sigifrnundo Po 
Ioniae regi , & magno Duci Litbwanias.vos no- 
ftro nomine (caput interim parum roouens ) in- 
clinabitis. moxq; fedens, verumq; accerfit : dex- 
tram iilis,atque etiam ipforum nobilibus ordine 
porrigit,didtq;,Ite nunc.atq; ficiiios dmiiferato 

ITINERA IN M0- 

fcoiviam. 

Nno M.p.xy. venerant Vien- 
nam ad Csefarem Maximilu- 
num,Vuladislaus,&eius filius 
Ludouicus,HungariaE & Bohe 
miae, ac Jigifmundus Polonia?, 
reges: vbi contradis acconclu- 
fis matrimoni)S filiorum & nepotum, confirma- 
taque mutua amicitia, inter catera CaeSar pollici 
tus erat, fe Oratores fuos ad Balilm Mofcoru du 
cem miiTurum,qui intevhuncSt Poloniae regem 
pacem facerent. Ad hanc legationem Caeiardefti 
twucut Chrillophorum epifeopu Labaccnfem, 

T 4 ' '«e 




RERVM MOSC OVITICiARVM 
& Petrum Mraxi.Ced dum Epifcopus protrah® 
ret negotium,& interim regis Sigilmundifecre» 
tarius Ioannes Dantifcus , poltea Epifcopu? 
Vuarmien{js,mora5 impatiens, profectionem fe- 
dulo vrgeret,hoc legationis munus mihinon ita 
pridem ex Daniareuerfo,fuit impolitum . Man- 
datis icaq; continuo a Caefare Haganoae Alfatiae 
oppido acceptis dilcedens. 

TraieCio primum Rheno, per Marchionum 
Badenfium'ditionem&oppida,Raftat,Etlingea 
Pfbrtzach,in ducatum Vuirtenbergenfem, Con 
ftat:oppidum denique imperij Efljngen adNe- 
Carurn,quem & Nicrum appellant,fitum,indeqj 
Gopingen & Geiflingen veni. 

V imae mox Danubio fuperato,per Gunlpurg» 
ac oppidum Purgaw, a quo Marchionatus Bur# 
gouis nomen habet, Auguftam Vindelicorum 
adLvcum fluuium perrexi: vbi me prseftolaban- 
tur Gregorius Sagrewski Mofcus nuncius , Sc 
Chryfoftomus Coiumnus fecretarius Elizabe- 
the'vidiias IoannisiTortias Mediolani & Bharij, 
qui itineris erant comites. 

ReliCla Auguftafub inicium anni M. D. X VI» 
vitra Lycum ,per Bauari$ ciuitatis & oppida, 
F ridberg,In derftorlf, Frey Gngen,id eft Friun ge- 
fem epifcopatum ad fluuiu Ambor , Landshuet 
ad Ifera flu.Gengkhofn,Pfarkirchen, Scharding 
ad Oenum tranhuimus . Oenoque fuperaco.,ri- 
pasqi Danubij legetes, Auftriam fupra Onafum 
attigimus . Lincium oppidum in ripa Danubi; 
£itum,caputeiusprouinciaeingrelsi, pontemque 

illic 



COMMENTARII. 

, ; Hic Danubio impofitum tranfeuntds,per oppida 
~GaIneukirche,Pregartn,Pierpach, Kunigswifn, 
Arbafpach, Rapolftain, in archiducatu Auftriae» 
atq; adeo oppida Claram vallam, vulgo Tzwelt 
diftam,RalinfeId, Horn,& Retz peruenimus. 

Morauisre&adein, vitra fluuiuTeya, qui pro 
maiori parte Auftriam a Morauia dirimit,oppidu 
inoimati? appulimus: vbi Petrum Mraxi colle- 
gam meum vita defunftum efle intellexi. & ita fo 
lus hoc munus,quod Caelari gratum erat, obiuL 

Ex Snoima, Vuolfernitz,Brunam,dein Olmu- 
tium fede Epifcopale ad fluuiu Morawa lita: tres 
illfficiuitates Snoima, Brunafic Olmucium fun? 
primae in Marchionatu.indeque Lipnik, 

Hranitza, Ger. V r ueifTenkirchn. 

Itzin,Ger.Tifchein. 

Oftraua, Ger. Oftra oppidum: vbi Oflrawitzg 
duuium, qui oppidum alluit, & Jileliam ab ipf* 
Morauia dirimit, tranliuimus. 

■frleliae poft ducum Thefchinenilum oppidum 
Freiftat,ad Flfa fluuium (itum. 

Atrumen, Ger.AchwarczwalTer. 

Ptzin,Ger.Ples principatum:a quo progredi- 
endo duorum miliarium fpacio,eft pons trans I» 
ftulam, limes Bohemicae ditionis. 

A ponte Iftulae Polonicaeft ditio, Scvfque 
Ofchwentzin principatum Germanice Aufch- 
witz,quo loco fluuius dola Iftulam ingreditur, 
eft iter vnius miliaris. 

Extra Ofchwentzin, perpontem fuperamus 
confe&is. 8, miliaribus, 

T f Polo- 



RERVM MOSCOVITTCARVM 

Folonise regni caput Cracouiamperiieiumus. 
surrusquenoftros trahis impoluimus. A Cuco 
aia progrelsi, , : 

Prollowitza.^.miliar. 

Vuiflitza.6.miliar. 

Schidlow.j.mil. 

Oppatow,6.miL 

Jawichoft.quatuor mil.vbi rurfus traied©,8£ 
ad finiftram relido Iltula Annio, 

Vrfendow,quinquemil. 

• Lubiin,feptem miliar. Palatinatum , quo loci 
eerto acjlato anni tempore infignes habentur 
nundinas, ad quas ex varijs orbis partibus homi- 
aes,Mofcowitae,Lichwani,Ta!rari,Liwonien# 
fes,Prutheni,Rutheni, Germani, Hungari,Arrn® 
ni Vualachi atque Ebrari confluunt. 

Cotzkojodo mil. Antequam huc peruentum 
eft,labiturfluuiusVuiepers,feptentrioni verfus. 

Meferiz odo mil. paulo longius progrediert 
^o,eft limes Poloniae. 

Lithwaniae oppidum Melnik, fex miliari, ad 
Buhfluuium. 

Bielfco,odo,mil. 

Narew,quatuor mil. vbieiufdem nominis flti 
alus ex quodam lacu 8t paludibus, quemadmo- 
dum Buh;eflufus, & in Septentrionem decurrit. 

Ex Narew,tranfeundo lyluam odo miliari- 
busiextra quarn eft oppidum Grinki , in quo re- 
gij homines, qui & commeatum fuppedicabant 
/Priftawos appellant)& V uilnam vfq; deduce- 
bant, me pcsilelabanturaum in 

Grodno, 



COMMENTARII. 14^ 

Grodno fex milaiib . Eft ibi fatis commodus 
pro eius regionis natura principatus . Caftrum 
cum ciuitate ad fluuium Nemen , qui Ger. Mu- 
mel appellatur, quiq; ipfam Prulsiam alluit, quas 
olim a fupremo Theutonici ordinis magiftrc 
gubernabatur. Jed eam nunc Albertus Marchio 
Brandenburgenfis hsreditarij ducatus nomine 
tenet. Crononem hunc fluuium puto, alludens 
nomini oppidi.ibi Ioannes Saworfinski, a Mi» 
chaele Linski in ea domo,aut(vtaiunt)curia , in 
qua hofpitatus eram,oppreffus eft . Porro hic res 
liqui Mofcorum nucium,quem rex Vuilnam in-' 
gredi prohibuit. Inde progreffus, 

Prelai,duo miliaria. 

Vuolconick, quinque milia» 

Rudniki,quatuor miliaria. 

Vuilnam,quatuor miliaria quoq;. 

Ante Vuilnam autem viri infignes prafftols- 
bantur.qui me regis nomine cum honorifice ex- 
cepiflenqatque in traham. feu amplum v.ehiculfi 
putuinaribus ftratum, & ftragulis auro & ferico 
contextis collocatum, regij s miniftris latus vtru 
que claudentibus, officiumque perinde ac fi ipfe 
rex veheretur prsftantibus, in hofpitium vfq; de 
duxiflent:mox aderat Petrus Tomitzki,tunCe- 
pifcopus Premiflien(is,regni Polonis vicecan- 
celarius,vir omnium teflimonio virtute Angulari 
ac vies integritate prsditus, meque regis pariter 
nomine humanifsime confalutauit, excepitque. 
Ad ipfum deniq; rege,magna aulicorum caterua 
fequete, paulo poft deduxir.a quo multis prima 



RIRVM MOSCOVJTIC ARVM 
njs viris, proceriiiusqj magni ducatas Litwanua, 
praefentibus,honeftilsime exceptus fueram. 

V uilns porro eo tempore inter extera, matri® 
monium inter ipfum regem , & Bonam Ioannis 
Galeacij Sfortia: ducis Mediolani filiam , Csefare 
promouente,me nuncio,contradum atque con- 
ci u fu m fuit. 

Erant ibi in ardis cuftodijstrea Mofcowitici 
duees,quibus fumma rerum, atque adeo Mofco- 
wicicus exercitus, anno.M.D.x i II i. ad Orflam 
commiHus fuerat: inter quos erat loannes Cze- 
ladin primus. Quos equidem regis permiflu falu« 
Jatus, eo quo potui ftudio confolabar. 

Vuilna caput magni ducatus Lithwaniae,eo lo 
ci lita eft, quo confluunt Vuelia 8 c Vuilna fluuij: 
linqi Nemen,feu Cronone illabutur, In ea relido 
Chrpfoftomo Columno,non diu detinebar. 

Vuilnam diex 1 1 1 i.Martijegreflus, non pu» 
blicaatq; vfitata via,quarfi vnaperSmolentzkc, 
altera vero per Liwoniam iturin Mofcowiamj 
ied media inter has vfus, reda Nementfchin qua- 
tuor miiiaribus,indeque Swintrawaodo milia* 
ribus,fuperato Jchamena fluuio,perueni. 

Sequenti die Difia,fex mil. vbi eiufdem nomi 
nis lacus efbatq; Drifwet, quatuor mil. vbi nun- 
cius Mofci,quem Grodno reliquera ad me redi.t, 

Brasflaw , quatuor miliaribus ad lacum Na- 
Wer,qui in longitudinem vno miliari patet. 

Dedina,5 mil.atq; D wina fluuiu , que Liwo • 
nienfes (quorum ditionem percurrit)D una appel 
knt (Tunc qui Turantum efle voluntj.ittigimus. 

DrifiTars 



COMMENTARII. 14.5? 

DriiTam dein feptem mil . properantes, rurfus 
iubBetha oppido ad Dwina fluuium perueni- 
mus:per quem glacie concretum, vehiculis, eius 
gentis more, 16. miliaribus futfum verius dum ve 
heremur,duas nobis tritae viae occurrerunt . Cum 
itaquevtram ingrederemur, dubitaremus: mox 
leruitorem in domum ruftici in ripa litam fcifcita 
tum mid.quia vero fub meridiem glacies magno- 
pere liquefcebat, nuncius iuxta ripam liquefacta 
acfra&a glacie demerfus , vix tandem extra&us 
fuit.accidit etiam, vt quodam loco fluuius vtrinq; 
liquefa&a prorfus , & abfumpta glacie, ea du taxat 
glaciei parte , quam continua veClio indurauerat, 
imo non nifi quatenus vehiculorum orbitae com- 

E leClebantur, nobis tanquam pons quidam , non 
ne graui horrore ac periculo tranfitum daret. 
Augebat metum fama communis: quia nondiu 
ante,aiiquot centum Molcowiticos praedones,, 
pereundem fluuium glacie concretum tranfeun- 
tes, ad vnum omnes fuiffe fubmerfos , ferebatur» 
A Drifla Doporoski fex miliaribus, indeque 
Polotzco principatum, quem Vuaiwodatum 
appellant, ad Dwinam fluuium, quem alijRu- 
bonem appellant, venimustvbi honorifice,in ma- 
xima hominum occurrentium frequentia excep- 
ti, magnifice,ac laute tra&ati, ad proximam deni- 
que mandonem vfquededu&i fuimus. 

Inter V uilnam 8c Polotzco plurimi lacus, cre 
brae paludes, atque immenls longitudinis fyluse 
funt,vt quae ad quinquaginta miliaribus Ger. prc 
tenduntur» 

Vita* 



' RER.VM MOSCOVITIC ARVM 

Vltcrius progtefsi iter , in limitibusregni rni« 
nime tutum.ob crebras vtriufque partis excuriid 
neSjhofpitia deferta,aut nulla habuimus ■- perque 
magnas paludes ac fyluas, tandem Harbfle &Mi 
lenki, pallorum cafas , venimus : in quo itinere 
Lithwanus dedu&or me deferuerat. Accedebat 
adholpitiorum incommoditatem, itineris ium- 
ma difficuitas.fiquide inter lacus et paludes niue 
& glacie labefcente nobis eundum erat , dum 
Nilcham oppidum,ad quendam eiufde nominis 
lacum fitum,indeque QuadaflTen quatuor miliari 
bus,qud loci cum magno pauote & periculo la« 
cum.quendam,aqua fupra glaciem extantetran- 
; finimus, atque, ad tuguriolum rullid cuiufdam 
perueneramus,qud ex ditione Mofci,Georgij co 
mitis mei cura commeatus allatus erat. £6 loci 
equidem limites vtriufquePrincipis obferuareac 
dilcernere non potui. ; 

Mofcowiae fine contradidlione ditio Corfula: 
vbi, duobus fiuuijs Vuelicarecka & Dfternicza 
traieflis,indeq; duob.mil. cofe&is , venimus ad 
Opotzka duitatem cum caftro, ad Vueiica- 
recka fitam.quo loci natans pons eft, quem equi 
pierunq;genu tenus inaqua trafeunt. Hanc arce 
lex Polonis, du ego Mofcowiae de pace trafta- 
rem,obiederac.In illis porro locis, quanqiia pro» 
pter crebras paludes, fylaas, & innumeros fluid- 
os, exercitus aliquo comode duci no polle videa 
turmihilominus tamen quocunque volunt , re- 
cta contendunt.-colonorum nimirunvrnultitudi- 
neprfmiffajqui quaelibet impedimeta arboresq; 

inde 



COMMENTAR.il» »4! 

incidendo lubmouere , paludes ac fiuuiot ponti 
wtis fternerecoj uncor. • 

V uorortecz Ceinoflomiliarib usoppldum fi«, 
tum act diorec Knuiutiijqiii lecepcoin ie Vuoro-» 
ncrz flumo, non longe infra oppidum Vuclica* 
K;kis ilabjtur. 

Fiburgqninque miliar. 

V upiodimeretz opp idum cum . propugnacu» 
iojj.fererniliar. 

Brod coloni cuiufdam domum, paiitcr.j.mil, 
indeque. 5. miliaribus, emcnfis , fhatoque ponte 
per V ffa flutiium, qui Scholonam influit. 

Parcho ciuitatem 3 cum caftro,ad ifcholonafiu 
uium fi tam: Opoca villam quanda/ub quo Vui- 
docha fl uuius Suchanam ingreditur , quinqi mi» 
iiaribus.indc feptem fuperatis fluuijs, 

Reiich villam,quinq; pariter miliar. 

Dwerenbutig viiiam.f. mil. infra quam dimn» 

, dio miliari Pfchega Jtrupmfluuioinle recepto s 
influit Scholonam : in quem aiij quatuor fluuij, 
quos eo die tfan{iuimus,iliabuntur. 

Sotoki homuncionis domum. 5, miliar. aqua 
4,rriiliar.Nowogardiam tandem magnam quat 
ta Aprilis attigimus. Csteaima Ppiotzko No» 
. wogardiam yfqj, tot paludes ac fiuuios lupera- 
, siimus, yt eorum nomina ac numerum ne incolas 
quidem teneant: tantum abeft, vt liios quifpiam 
commemorare ac delcribei e polfet. 

Nowogardi* paululum refpirans, acfep- 
tem diebus quielcens, abiplo iocumcenente in 
die Palmarii conuiuio acceptus fui; stq; ab eode 

smanj 



S.BR.VM MO JCOVITI&AK.VM 
amanter admonitu-, vt feruitoribus equifque il- 
lic relidis, per difpofitos,feu poliarum ( vulgo id 
quunturjequoj Mofcowiam irem . Cui morem 
gerens, egrelTus primum Beodnitz quatuor mi- 
liaria, in deque totius diei iter iuxta Mfta flu- 
uium,quinauigabiliaefl, &ex Samftin lacuori- 
?ur, confeci. Eo porro die cum per pratum , lique- 
fcente iam niue, citato equorum curfu proficifcer^ 
snur,pueri mei natione Lithwani equulus cecide 
rat,ita vt cum puero prorfua prtecipitaretur : fecp 
denuo in modum rot® conuoluen e , in pofterio- 
respedes daret, confifteretquei&intereanec ter- 
ram latere attingeret,nec p uerum fub fe pro liratu 
ac iacentem Isderet. 

Poli reda Seitskow, vitra fluuiu Nifcha , d.miU 

Harofczi vitra fluuium Caiacha, feptem milia. 

Oreat RecheKvitza ad fluuium Palamit,feptem 
rrtil. Eodem dietranfiuimus.8.fluuios,& vnumls 
cum,congelatum quidem, fed aqua fupra glaciem 
completum. 

Tandem fexta feria ante Pafchatis felium, in 
domum poliarum peruenimus, tresque lacus fu- 
perauimus :primum V oIdai,qui vno miliari in la* 
titudinem, duobus vero in logitudini patebatrfe* 
eundum Lutinitfch,non admodum magnunv.cer- 
tium Ihedra,cui eiufdem nominis villa ab O- 
-•eat odo miliaribus adiacet.quo fane die per holce 
lacus, congelatos adhuc, fed aquarum multitudine 
niue liquefcente inundantes , tritam viam fecuti, 
difficillimum ac periculofifsimum iter habuimus? 
aecdefiefler? de via publica cum ob niuis altitu- 
~ ' dinem 



COMMENTARII. <4? 

dinem, tum quod nullum veftigium alicuius fe- 
‘ apparebat, audebamus. Confecto itaq; tam 

difficili atq^periculofo itinere, venimus. 

Choitiiowa feptem milia. infra quam duobus 
Jchlingwa & Snaifluuijs, e-o loco quo conflu- 
unt, inqueMfta fluuium illabuntur, fuperatis, 
V uolokhak attigimus : ibique in die Pafchatis 
quieuimus.Poft feptem miliaribus confeftis, tra 
ie&oqueTwerza iluuio, 

V uedrapufta oppidum in ripa litumiindeq; 
miliar.defcendentes, 

Dwerfchak ciuitatem, infra quam a.mil.Sche- 
gima fluuio nauicula pifcaforia tranfmiffo,in 
OlToga oppido, vno diequieuimus.fequeti die 
per Twerzafluuiulepte miliaribus nauigantes, 
Medina appulimus. fumptoque prandio , rur- 
fus nauicula mgrefsi ./.miliaribus V uolgam, ce 
leberrimum fluuium, atque adeo 

Twer principatu attigimus, vbi fumpta ma- 
iore naui,per V uolgam nauigantes , non ita lon- 
ge pdft ad congelatum, ac glacierum fruflis refer 
tum ipfurh fluuium venimus: inq; quodam loco 
maximo labore ac fudore appulimus, altumque 
congeftain aceiuum glacie, ripam vix tandemfii 
perauimus : itjdeq; pedeftri itinere in coloni cu- 
iufdam domum venientes, paruosq;ibi repertos 
equos confcendentes,ad monafterium diui He- 
liae vehimus, vbi commutatis equis, 

Gerodin oppidum ad Vuolguam litam , tri- 
bus inde miliaribus redaq; poft 
; Schoffa i. miliaribus, • » 

Y Dfchor- 



KERVM MOSCOVITIC ARVM 
Dfchorno domum poliarum, j.mil. 

Clin oppidum, ad fluuium Ianuga litu, 6. mi!-; • 
PielTack domum poliarum, 5. mil. 

Schorna , ad fluuium eiuldem nominis (itum, 
d.miliar. 

Molc0wiamj3.mil. tandem decimaottaua A- 
priiis peruenimus : vbi quomodo confalutatus 
atq; exceptus fuerim, abunde fatis in hoc libro 
expofui , cum de exceptione ac tractatione Ora- 
torum egiflem. 

RED1TFS. 



Ixi ab initio j me in Mofcowia 
ad componendos Polonire & 
Mofcowia? principes, a Diuo 
Maximiliano Imperatore mil- 
fum fuifle,fed reinfcftainde re- 
dijfle.nam dum Mcfcowif,prf 
fentibus etiam regis Poloniae Oratoribus, de pa 
ce ac concordia tra&arem , interimrex inllruCto 
exercitu Opotzkacafltum,nequicquam tamen, 
oppugnabat, quare Princeps inducias cum rege 
facere pernegabat: meque intercepto quidem ne 
gotio, honorifice tamen diniilerat.ReliCia itaque 
Mofcovvia,re&a • - Q -, 

Mofeisko, 18.mil. 

Vuiefma, z6.mil. 

Drogobufch, t8.mil. 

Smolensko dein,i8.mil. peruem.abinde dua* 
bus no&ibus ibi fub dio in magnis niuibus quie 
uimus: vbi ab dedu&oribusmeislauteachono- 
jifice tra£tabar,8c lirato in longu aliquato altius 

fano, 



COMMENTARII. IJG 

foeno, corticibus arborum luperimpolitis, ftra- 
' 'tisq; linteis, attradis more Turcaru feu Tartaro 
rum pedibus menfae accumbentes, cibum capie- 
bamus,bibendoq; aliquanto largius, ccenam pro 
ducebamus. Altera nocte veneramus ad quenda 
flnuium , minime tum quidem congelatum : fed 
poft medium nodis, ob infeftum frigus vfque a- 
deo concretum , vt per glaciem priufquam dece 
onufta etiam vehicula traduda fint.equi vero a- 
lio loco, quo celerius maioreq; impetu decurre- 
bat fluuius,compulfi.frada glacie tranfibant.Eb 
loci duodecim a imolensko milia.relidis dedu- 
ctoribus, in Lithwaniam profedus funi : 8 c a li- 
mi te odo mil.ad 

Dobrowna veni, vbi rerum necefTariaru iufta 
quide copiam,fed hofpitiumLithwanicu habui. 

Orfam quatuor mil.quoufq; a Vuiefmaa dex- 
tris Boryfthenern habuimus, quem tum haud 15 
gointetuallo fuprainfraq; bmolensko trai icere 
cogebamur.eoq; circa Oriam relicto, reda 

Druzek,8.mil. 

Grodno, tt.mil. 

Borifow,d. mil.ad fluuium Berefina, cuius fcn 
tes Ptolemaeus Boryftheni adfcribit. 

Lohofchakh,8.mii. 

Radochoft;>e,7.fere mil* 

Crafno Sello,i.miI. 

Modolefch,2.mil. 

Crewa oppidum cumcaftro deferto, d.ffiil. 

Mednick pariter oppidum cumcaftro defer» 
6Qi7,mil.indeque 


V % ¥ uil» 



S.ER.VM MOSCOVTTIC ARVM 
V utinam tadem peuenimusubiq; poft regis itj 
Poloniam difceffum, paucis diebus, dum feruito 
res cum equis meis ex Nowogardia per Liwo- 
niamreuerterencur,comoratus fum. quibus rece 
ptis, mox inde quatuor miliaribus de via in Tro 
ki deflexi, vt ibi in quodam horto conclufosac 
confeptos Bifontes,quos ali; Vros,Ger.veroAu 
roxn appellant , viderem. Palatinus porro , etfi 
meo inexpeftato ac improuifoaduentuquoda- 
modo offendebatur, me nihilominus tamen ad 
prandium inuitauit : cui intererat Scheachmet 
rexdawolenfisTarfarus-.quieo loci in duob.mu 
ratis, &interlacus exfruftis caftris, veluti liberis 
cuftodijs, honefteferuabatur. Is inter pranden- 
di! varijs de rebus per interpretem mecum collo 
quebatur.-C^farem praeterea fratrem fuum appel 
labat, omnesqueprincipes ac reges inter ie eife 
fratres dicebat. 

Sumpto prandio, acceptoq; a Palatino iuxta 
Lithvvanorum cofuetudinem munere , primum 
Morolchei oppidum,dein Grodno »5 miliaria, 
Grinki,f>.mi!iar.Splua poft fuperata, 
KareWjS.miliar.atqj 

Bielsko oppidum venimus, vbi Nicolaum Ra 
dowil palatinum Vilnenfem offendi, cui iam an 
tea Caelaris literas reddideram: qui etfi antea me 
equo gradario , duobusq; alijs pro vehiculo do- 
nauerat, caftratu tamen & bonu iadenuoequu 
dono dedit : obtrufitq;'pmerea aureos aliquot 
Hfigaficales,adhottado, vt ex his annulu mihi fi 
eri curate, quo in d u 1 0, quo ti d i e q;-i n fp e Ct 0, fui fa- 

ciliusj. 



COMMENTARII. !$l 

eiliuS ) & prsfertim apud Csefarem recordarer. 
Ex Bielsko in Brierii caftru cu oppido ligneo,ad 
fluuium Buh,in quem Muchawetz Hiabitur, 
Lamas oppidum.-vbi Lithwania relidla, 
Polonia primum oppidum Partzowingref- 
fus,fupraquod non ita longo interualio Iatoni- 
ca fluuioius labitur,Lithwaniamq; a Polonia di 
rimit.poft 
Lublinjp.miliar. 

Rubin, 

V rfendoff, 

£awichoft,ad traie&um I fluis. 

Sandomir duitatem cum caftro,ad Iftulam li- 
tam, diftantemq; aLublinrS.miliar. 

Poloniza,adnuuiuCzerna:in quo nobilifsimi 
pifces,qnos vulgo Lachs appellant, capiuntur. 

Ciuitatem nouam Cortzin appeilatam,oppi- 
dum cum caftro murato. 

Admonet me hic locus rei prodig!ofas,& pene 
incredibilis , quam minime praetereundam effe 
putaui.Cum quodam tempore ex Lithwania re 
direm per hanc regionem , incidi in hominem a- 
pud Polonos primarium Martinum Sworows- 
ki:qui me multis precibus inuitatum,in domum 
fuam deduxit, ibiq; quam lautifsime habuit.Du- 
que,vt fit, familiariter multis de rebus cohoque- 
retnur,narrauic idem mihi, virum quendam no- 
bilem cognomento Piitftinski, quo tempore 
gifmundus rex circa Boryfthetiem belligerare- 
tur, grauiorem armaturam equeftrem indutum, 
fub ipfavfque genua, inter Smolensko & Do- 
V 3 bio- 



K.ERVM MOSCOVITICARVM 
brownam ingreffum Borjffthenem , ibique ab e%* 
quo rabie correpto, in medium flumen abre- 
ptum 5c excultum effe . & cum diu non compa- 
ruiffet,ac plane pro perdito & deplorato habitus 
effet, fubitb fub aquisin ripam egrsffum effe , i- 
pfo rege Sigifmundo & eius exercitu tribus fere 
hominum millibus infpe&antibus. Etfi vero au- 
thoritate hominis mouebar , tamen cum diffici- 
lia creditu dicere vifus eflet, euenit,vt eodem die 
ipfo,Martino comitante , hucadnouam duita- 
te Corczin perueniremus: vbi tum vir fumma a- 
pudPolonosdignitate,Chriftophorus Schidlo- 
weczki caftellanus Cracowienfis, & eiufdem Io 
ci Capitaneus,agebat.Ibi cum idem me fplendi- 
difsimo conuiuio cum multis alijs clarifsimis vi 
ris excepiffet , recurrente narrationis illius de 
Pierftinski memoria,non potui mihi temperare, 
quin de ea mentionem facerem : qu od fane per- 
opportune accidit. Nam hoc non tantum conui 
uteipfi, etiam regem ipfum tanquam oculatum 
teftem citantes , confirmarunt: fed aderat in eo- 
dem conuiuio ipfemet Pierftinski, qui cafum 
hunc fuumita expofuit, vtpro credibili haberi 
pofsit. Dixit autem , quod equo excufius ter fe 
extulerit fupra aquasiatq; ibiveniflefibiinmen 
tem , quod ante dici audiuiflet , pro perdito ha- 
bendum effe eum ,cuinonfuccurritur,cum ter- 
tio effertur . Itaque fe oculos aperuiffe , atque 
ita fublata altera manu effe progreflum , ceu fi- 
gno dato,vt eifubueniretur. Rogatus autem,an 
haufiffet aquam ? bis ie haufiffe,refpondit . Haec 

vuu* 



COMMENTARII.' , 

, vt audita mihi funt,ita alijs narrata volo. Sed nuc 
ad continuandum iter meum reuertor. 

Proftwitza, vbi optima ceruifia coquitur.ideq; 

Craco’wiam,caput regni, iedem regalem, ad 1 - 
ftuiam fitarn J i 8 .mi!.a. 5 'andomirdil!;antetn, vrbe 
inquam clericorum , ftudioforum atq; mercato- 
rum frequentia celebrem, peruenimus : exqua,a 
Rege ipfo,cui opera mea grata erat, munere ac« 
cepco,honeftifsime fui dimiflus.re£taq; 

Lipowetz fub calicum , facerdotum aliquid 
grauius delinquentium carcerem: 

Indeq; 5. mil.Ofwentzin,Silefiae quidem oppl 
dum. Polonicae tamen ditionis, ad lftuiam litu: 
quo loco Solafluuius ex montibus, qui Silefiarn 
ab Hungaria diuidunt, decurrens, lftuiam ingre* 
ditur. Non longe fub eodem oppido Prepftaflu 
uius ex alia parte’ lftulae, bilebam a Polonica & 
Bohemica ditione dirimit,Iilulam quoq; influit» 

Ptzina,Ger. Ples, principatum in bilefia Bohe 
micae ditionis, j.mil. 

Strumen Ger..fchwartwafler,2.mil. 

Freyftaetl , ducum Tefchinenfium oppidum, 
quod Elfa fluuius praetedabitur, qui in Oderam 
exoneratur. 

Morauiae dein Oftrawa oppidum, quod Oftra 
witza fluuius alluit , Sileliaq; a Morauia diuidit» 

Itfchin,Ger.Titzein oppidum,quatuor milia. 

Hranitza, Ger. V ueilTenkirchen oppidfi, quod 
Betwna fluuius praeterlabitur,r,mil. 

Lipnik,t.mil.vnde cum Vuiftriciam,2. miliar. 
refta contendentes , forte ex quodam colle 
V 4, Nico- 



JtERVM MOSCOVITICARVM 
Nicolaus Czaplicz, eius prouinci* nobilis , (ibi 
nos obuios conlpexifiet , moxpixide arrepta,acp 
cofliftum fe quodammodo cum duobus comici 
bus praeparabat. Qua re equidem non temerita- 
tem hominis, fed ebrietatem potius animaduer- 
teram.-ac continuo feruitoribus mandaueram,vt 
einobis occurrenti media via cederent. Sed ille 
hoc humanitatis officio negle£to , in altam niue 
fe coniecerat, nosq; praetereuntes torue intue- 
barurtferuosq; a tergo cum vehiculis fequentes, 
ad hoc ipfum genus officij, quod illi praeftare 
haudquaqua poterant,cogebat : ftrifloq, gladio 
minabatur.Ea re exorto vtrinq; clamore, fafto- 
q; feruoru quipoft erant concurl'u,ipfe mox telo 
baiiftae laeft}s,equus pariter vulneratus fub eo c 5 
ciderat.Poftea cum Mofcis Oratoribus itet indi 
tutum profecutus, veni Olmutziu, quo ille quo- 
q; faucius perueueratrftatimq;,ve!uti eius regio- 
nis incola notus, turba hominnm(qui in fodedis 
aggerendisq; pifcinis opera Iocat)collefta, vlcif- 
cifele volebat. Cuius ego tamen conatus matu- 
ro confiIioreprefsi,ac intercepi. Ex Olmutzio, 
Bifchow oppidulum, 4-miliar. 
Niklfpurg,4.mi!.arcem fplendidam, cum op- 
pido. quod edi vno miliari vitra Teyam fluuium, 
qui multis in locis Auftriam a Morauia dirimit, 
litum eft, Morauite tamen adiacet, eiusque di :i- 
pnifubiefta eft. 

Auftriasinde oppidulum Miftlbach, 3. miliar. 
V lrichskirchen,3.miliar. 

Viennam, ad Danubium litam vrbe , a multis 

fcripto- 



COMMENTARII» 

fcriptoribus celebratam, tribus pariter miliaribus 
dsheftis peruenimus : quo equidem duo integra 
vehicula ex Molcowia vfque deduxi. 

Ex Vienna, Ncuamciuitate.8.mliar. indeque 
vitra montem Semring, interque S tjriae montes 
Salisburgnm vfq; veni.Poft Oeniponti,in Comi 
atu Tirolenfi oppido. Cffarem affecutus.-cuius 
Maieftati non lolum ea quae ex man datis geffe - 
ram,grataerant:fed etia relatio de cfremonijs Sc 
cofuecudine- Mofcouitarum, auditu valde iucun 
da. Quare etiam Matthaeus Cardinalis Aalisbur 
geniis, Caelari admodum charus, Princeps indu- 
llrius , & in rebus agedis verlatifsimus,iocofe co 
ra Caelare proteftatus eft,ne Caefar fe abfente, reli 
quu caeremoniaru exmeaudiret, cognofcerctue,. 

Expedito mox ac dimiffo a Caelare Mofcoru 
Oratore, equidem in Hungariam ad regem Ludo 
uicum,cum fub id tempus inftitutus Ora tortu- 
ilTem,eundetn per Oeneum ac Danubium Vien- 
nam deduxi.-eoque ibi reii£lo, ipfe continuo Pan 
nonium currum confcendi,quo trijugis equabus 
curru volitante celerrime ferebar, paucisque ho- 
ris Budam trigin ta duobus miliar.perueni . T an- 
tae autem caleritatis caufa eft, tam commoda 
per iufta interualla refpiratio equorum , & per- 
mutatio. Quarum prima vtuntur In Prijkh,oppi; 
dulo ad Lejnham fluuium,qui auftriam ab Hun- 
garia diuidit,diftatq} a Vienna. 6.mil.Secunda in 
O war caftrojcum oppidulo, Ger. Altenburg ,5. 
mil. Tertia in laurino oppido , fedeque Epifco- 
pali.HundocumHungari lurr.Germani vero ab 
V 5 Ea- 



RERVM MOSCOVITICARVM 
Rabafluuio,qui oppidum alluit, Danubiumqne 
ingreditur,Rab appellant . Hoc quidem in loco, 
qui ab Owar.5. miliaribus diftat, equos permir- 
tant. Quarta, lex infra laurinum miliaribus, in pa 
go Cotzi,a quo & veiftores currus nomen acce- 
perutitrCotzique adhuc promiicue appellantur. 
Vkimain Vuarkpago, quinque a Cotzi miliari- 
bus :quo loci equorum loieas, num qui claui va- 
cillent,aut defint,infpidunt , currus loraque far- 
ciuncrquibus omnibus refe£tis,Budam,fedem re 
galem,5-iude mil.inuehuntur. 

Budae fede regia expofita,ac confeftalegatio- 
«ie,finitisque comitijs , quae haud procul ab- vr- 
be,ab eo loco quo celebrantur, Rakhulch vulgo 
appellantur,a rege honeftilsime dimiffus,ad Cs 
farem redijiqui proximo Januario poft,anno fci- 
licet Domini. »5*5». mortem obijt.Hancq; in Hu- 
gariam profectionem , quod Mofcowiticsecon- 
iunita.vnoque prope & continuo itinere confe- 
cta fuit,adijcere volui. 

Caeterum cum in regni Hungariae mentione 
inciderim , non poffum equidem fine gemitu Sc 
gtauifsimo dolore commemorare , quomodo 
hoc regnum arttea florentifsimum & potentifsi- 
mum,omnibus quodammodo intuentibus tam 
fubito affliCHfsimU faftum fit.Eft quidem, vccae- 
teris rebus omnibus, ita etiam regnis & imperijs 
terminus quidam conftitutusifed nobilifsimurra 
Hungarise regnum certe non tam fatis trahen- 
tibus, quam mala & iniqua adminiftratione , pia 
ne ad interitum reda&ucn ede videtur .Mathias 



COMMENTARII, ifj. 

t '»X,ncque regio fanguine natus,neq; vetufto dii 
cum autprincipum lfemmate clarus, non tamen 
nomine folum rex fuit, fed ipfa re regem praefti- 
titiacnon modo Turearum principi fortiterre- 
ftitit, eiusq; grauifsimas imprefsiones inuiftus 
fuflinuit.-verum & ipfi Romanorum Imperato-» 
ri, atque adeo Boemiae & Poloni* regibus nego 
ciumfedt.-denique omnibus vicinis luis terrori 
fuit. Quemadmodum autem huius regis virtute., 
ac rebus praeclare gefiis, Hungariae regnum ad 
fummam potentiam ipfo viuente perueneratrits 
eo fubIato,quafi moie fua laborans, inclinare cce 
pit. Nam qui ei fuccefsit Vladiflaus Boemiae 
rex,Cafimiri Poloniae regis filius primogenitus,, 
princeps quidem pius,religiofus,& vitae inculpa 
te; fed ad moderandam tam bellicofam gentem,, 
in tanti praefertim hoftis vicinitate, minime fuf-> 
fidens fuit.Etenim totrebus fecundis ferociores 
& infolentiores fa&i Hungari, benignitate & 
clementia regis abutebantur ad licentiam, luxu- 
riam,defidiam,faftum:quae vitia eo tandem eua- 
fere,vt etiam rex ipfe contemptui haberctur.Poc 
ro Vladiflaodefun£to,fub eius filio Ludouico 
cum haec ipfa vitia magis ac magis inualuere;tfi 
fi qua reliqua fuit belli difciplina,ea tota eft amif 
fa:nec potuit rex puer his malis ob aetatem me- 
deri.-necalioquiad eam, quam decebat grauitate 
educatus fuit. Primores regni, ac praecipue prela- 
ti,luxu pene incredibili diffluebant; & certabant 
quafi aemulatione quadam tu inter fe , tum cunsr 
baronibus , vt alij alios ptofufione 8c fplendor« 

vin. 



% RERVM moscoviticarvm 
ilincerent .Iidem nobilitatem partim beneficijs 
acpraemijs , partim etiam potentia ac metuSbi 
obnoxiam tenebant, vt plures affeftatores habe- 
eent,ac eorum ftudiis & acclamationibus inpub 
licis eonuentibus iuuarentur. Mirum didtu , qua 
pompa, quo apparatu, ac quibus equitu vtriufque 
armaturae copi; s Buda funt ingrefsi,pr; cineribus 
tubicinibus ad cuiufdam quali triumphi Ipecie, 
Porro in regiam cum irent, aut inde redirent, 
tanto dedu£lorum& ftipatorum comitatu Vn- 
<dique fepti incedebant, vt vici & plateae vix catet 
tiam caperent. Cum vero prandendum eflet,tota 
vrbe ad aedes cuiufque tubae non aliter atque in 
caftris refonabant,& ducebanturprandiain mul 
Sas horas,quaefumnus & quies excipiebant, cum 
contra quali folitudo quaedam effet circa regem: 
& fines regni interea deftituti neceflarijs praefi- 
di;s, impune ab hoftibus vallarentur. Epifcopa- 
tus dignitates, Sc praecipua quaeque officia pro- 
mifcue,non pro meritoru ratione , coferebantur: 
Sc quo plus potenti; quifque obtinebat,hoc plus 
suris habere credebatur. Itaq; laborabat iufttcia, 
&premebanturinfirmiores:ac omni bono ordi- 
ne fublato atq; euerfo , fubinde inueniebatur ali- 
«quid,quodReipubI.labem aliquam cum vulgi de 
Jtrimento afferret.-cuiufmodi fuit illa innouandae 
argente; monete liccntia,per quam prioribus bo 
nis numis conflatis,alij deteriores pafsim cude» 
foantur;& his rurfum fublatis, ali; fiebant melio- 
res:qui tamen iuftum precium tenere non potus 
gantjfednunc pluris, nunc minoris habitifum; 

(prout 



COMMENTARII. J ^ 

('prout locupletiorum cupiditati libuit:) qui etia 
aquibufdam priuatis pene palam impune funt 
adulterati. Deniqueeaeratin vniuerla Hungaria 
omnium rerum inclinatio, vel po tiuscofufio , vt 
quiuis vel minimam experientiam habens , reg- 
num hoc tot malis obnoxium , etiamfi nullum 
vicinum haberet hoftem, mox perire oportere 
perfpiceret.Ego quidem certe cum oratore Prirs 
cipis mei Bude agerem,non dubitaui,quafi aliud 
agens, ferenifs.Hungariae regiam Mariam admo- 
nerent futura confideraretjhbique in omne eue- 
tum praefidij aliquid compararet& feponeretme 
que aut domini & mariti fui potentiae & iuueta?, 
aut fratrum fuoru opibus nimiu fideret. Na haec 
omnia morti & infinitis cafib. obnoxia efle.Me- 
miniflet veteris prouerbi/,quo fertur , Bon£ elfe, 
habere amicos :fed mileros e(Te,qui his vti cogan 
tur. Gentem Hungaricam ferocem & inquietam,, 
feditiofam & turbulentam, aduenis & exteris pa 
rum aequam & amicam efie. Imminere Hugariae 
hoftem potentifsimummeq; quicqua magis affe- 
£tare,quam vtid fuam in poteftatem redigat. Re 
ferre itaq; ipfius,vt aliquid recondat, vndefibi &C 
fuis.fi quid aduerfi accidat, opitularipofsit. Et 
alioqui magis regium efie,iuuare alios , quam ali 
eno auxilio indigere. Etfi vero bonam in partem 
pro more regio accepta fuit haec admonitio , mi- 
hiq; aftae funt gratiae: tamen quod mihi tu prrefa 
giebatanimus.quodq; metuebam, nihil pTdfi‘cie 
tibus bonis ac fidis monitoribus, & corifultori- 
bils ingenti noftro malo euenitineqi dum huius 
' w ' tra» 



RERVM MOSCO VITICARVM 
tragoediae finis eft . Aula manGt, qualis erat : Sc 
nihil remiffum eft a pompa , faftu , infolentialfc 
luxu, donec concideret, vt non inepte quidam ex 
aulicis tum dixerit, fe nunquam vidifle vei audif 
fe regnum vllum,quod maiore, atque Hungaria, 
gaudio & tripudio periret. 

Et 11 vero plane defperatae res Hugarorum ef- 
fent, tanta tamen eorum erat infolentia, vtho- 
ftem praepotentem & vicinum, Turca,non mo- 
do fuperbe contemnere, fed etiam iniurijs 8c co- 
tumelijs aduerfus fe prouocare non dubitarent* 
Nam cum hic,qui nunc imperat, Solimannus,pa 
£re fuo defunflo de rr.ore denunciaflet vicinis, fe 
paterno folio potitum effe, & portam fuam pate 
re omnibus, line pacem fiue bellum petentibus: 
idque praecipue per Oratores fuos Hungarisli- 
gnificalfet-.necdeelfentqui fuaderet,eos cum Po 
ionis,vtantea,a iSolimanno pacem petere debe- 
re:Hungari non moddrepudiauere conlllia falu- 
taria,fed etiam Oratores ipfos Tureae captos de 
tinuere. Qua contumelia iritatus Solimannus, 
Hungariam hoftiliter inuafit: captaque primum 
NandoraIba,fortifsimo non tantum Hungariae, 
fed vniuerli orbis Ghriftiani propugnaculo , ad 
alia capienda progrefliis , eo peruenit,vt regia 
fedeBuda Scprecipuis quibufqueac munitifsi- 
tnis arcibus, ipfaque regni parte optima & floren 
tifsima potiretur. V ndeijs qu te reflant, nuncita 
Imminet, vt pene pro viftis ac debellatis haberi 
pofsint. Videbantur quide libi Hungari aliquam 
fiabets cautam ad detinedos «Tolimanni Orato- 




COMMENTARII, 

res,quod pater eius Oratorem Hungaroru adle 
iiniTum Barnabam Bel detinui(Tet,fecumq:,in ex 
pedttionemaduerfus Vulcanii lufceptam duxii- 
fer.que tamen eo bello confefto , bene munera» 
tum remiferat.Sed mufsitandum hocerat potius 
Hungaris:cu,vt dicitur, vana fit fine viribus ira: 
quam per impotentem vltionem prouocato po« 
tentiore fibi exitium accerfere, & in idem difcri- 
nren vicinos adducere. Cum Solimannus Buda 
ante femel captam, fed Ioanni Zapolitano red- 
ditam, denuo profligato exercitu noftro,quiea 
poli Ioannis mortem obfeiram tenebat, denuo 
caepiilet & occupa(Tet:ego ad eumPrincipis mei 
nomine, cu illuftri Comite Nicolao a Salmis^O^ 
rator accefsi;& in parte pacis habui,dextia ofcn 
lari tyranni . Quo tempore non tantum de tota 
Hungaria,fed etiam conterminis prouincijs a£tu 
effe videbatur. 

Porro quam inique comparata fuerit pugna 
Ludouiciregis cum .Solimanno, notius eft quam 
vt dicere fit necelfe.Obie&uselb rex adoIefcens g 
militi ce rudis, & nullo ante in bello verfatus , cfi 
paucis , magna ex parte imbellibus, holbi calli» 
dijsimo,ac multis recentibus viftorijs exultanti? 
trahentique fecum robur exercitus , quo oriente 
& magnam Europa: partem debellarat. Quas prij 
cipue futurae erant Hungarorum vires, eas jo- 
annes Zapolienfis Vuaywcda Tranfpluanus 
apud fe retinuit, neque in auxilium regis fui ac- 
cedere permifit.Idem vero extinfto rege, fceptra 
inuafit,quce dudu concupiueratamd quf ei patet 


R.ERVM MOSCOVITICARVM 
ipfius Stephanus Zapolienfis , adhuc puero de- 
ftinarat . Memini enim me audiuifle a Ioarine 
Lazki,qui Cafimiri regis Poloniaefecretarius , ac 
poftea Archiepifcopus Gnefnenfis fuit : hunc 
Stephanum ZapoIienfem,quum,Mathia rege 
mortuo, apud quem fummam authoritatem ob- 
tinuerat, de creando nouo Rege ageretur, filium 
fuum loannem adhuc infantem complexu, dixif 
fe:Si tantulus efles filif modo corporis paulo ma- 
iore oftenfo)nunc rex Hungariae efies.Idquei- 
dem Archiepifcopus ceu bene ominatum, & qua 
fi praeiudicij cuiufde vim haberis,no deftitit iacfe 
tare,cu inter nos de pace inter Principem meum 
& loannem concilianda ageretur .Quod autem 
euenit,vtIoannes dignitatem St fedem Regiam 
cu aliqua parte Hungarias per ifolimannum ob- 
tineretridem nunc etiam foboles eius, aut hi po- 
tius in quorum poteftate eft,cotra omnia iura St 
pafta atfeccant:nihil penfi habentes, neque cogi- 
tantes, quam perfidiofeanteaa tyranno tr .'.elati, 
8t Buda eiefti fuerint, .Sed feruntur excaeCati re- 
gr.adi libidine animi in interitum fuum , eodem- 
que vicinos trahunt. 

Si Chfiftiano orbi nullu fuiffet in Hungaria pre 
fidium (quod tamen fuiife maximum, quotidiana 
experientia, & iam clades addits cladibus teftan 
jur)tarrien vel propter folas opes , quas Deus o- 
ptimus maximusin Hungariarn largifsime’ effu-^ 
^{ t & inde vicinis nationibus fuppeditauit, noh 
tant um Hungafis ipfis, fed Chriftianis omni- 
b uS? pro eius falute , tanquam pro communi pa-* 



COMMENTARII. 1^7 

tria , effet laborandum. Nam quid fere eft in to- 
.•a rerum natura boni & preciofi,quod Hungaria 
non habeat.'’ di metalla quaeras , quae pars eft or- 
bis Hungaria fcecundior auro, argento, cupro, 
chalybe, ferrofNam plumbi minus habet, & fta- 
no carere dicitur: fi tamen carere elt , quod non- 
dum inueniri contigit. Quin & falem metallicu 
habet, optimum &purifsimurn , qui inftar lapi- 
dum in lapicidinis caeditur.- 
Et quod iure mireris,alicubi etiam aaus metal 
iorum fpeciem vertunt, & ex ferio cuprum red- 
dunt. Vina dat pro locorum diuerfitate, vt fit, dii 
uerfa.-fed plerifque in locis etiam extra Sirmium, 
vini prouentu Sc bonitate clarum , quod amifi- 
muSjtam generofa & excellentia, vt pro Creti- 
cis haberi pofsint.Taceo frugum ac omnis gene 
ris optimorum fruffuum infinitam copiam. Por 
ro feras,& quicquid venatu vel aucupio capitur, 
quid attinet commemorare: 5 Ita enim his abun- 
dat Hungaria, vt interdicere ruiii cis , ne vel ve- 
nentur,velaucupentur,pro re vaide infolenteha 
beatur: nec pene minus plebeiorum quam nobi- 
lium epulae iint, lepores,damae,cerui, apri, turdi, 
perdices,phaliani,bonaii,& quicquid efteiuimo 
di, quodadmenfas delicatiores alibi expetitur. 
Pecoris certe adeo abundans eft, vt iure mirati 
pofsis,vnde proueniant tot Si tanta boum & o- 
uium agmina , quae in exteras regiones, Italiam, 
Germaniam, Bohcmiam mittit . Nam cum per 
Morauiam,Auftriarn,S tiliam, Slauoniam, perq; 
alias Hungaria: vicinas ptouincias multat pate- 

X ant 



RERVM M OSC O VITI C AR VM 

sntviae, per quas pecus agminatim expellitur.’ 
obferuatum eft per folam viam Vieneniem vi\~ 
anno plus quam offoginta miilia boum in Ctn 
maniam a£ta eilc. lam de pifcium omnis generis 
copia quid dicam? quae cum ad Danubiu,Drauu, 
Sauum , Si alia minora flumina, tum ad Tibiicu, 
mediam fere Hungariam ab Oriete 8c Septentri- 
onib.percurrentem,tanta eft, vt fere qua minimo 
veneant, ac tantum non gratis dentur pifces: fae- 
pe etiam vel gratis dati,non auferantur. Nec eft 
tantum vbertas quaedam pene incredibilis tanta 
rum opum in Hungariaried etiam tanta bonitas, 
vtquae alijs in locis nafcuntur eiufdem generis, 
Hungaricis nequaquam conferri aut aaquiparari 
pofsint. Quo maior&triftiorericnotahuius fe- 
culi apud pofteritatem, quod non oes vires fuas 
ad feruandum regnum tam opulentum, & ad co 
hercendum Chriftiani nominis hoftem capita» 
iem,cam opportunum, conuerterit. 

ITER SE CVNDAL LEGATIONIS. 

Ortuo Caefare Maximiliano, 
Styrienfium Orator ad Cardu 
Hilpaniarum regem , archiduce 
Auftrisejtum ele&um Rom. Im 
peratorem , ad cuius Maieftate 
poftea.&Mofcusfuos miferat 
Oratores,qui cofoederationes cumMax.Imp.ini 
tas iam denuo confirmarent, miflus fum. V t au- 
tem vicifsim Imperator Mofco gratificaretur,de 
derat negocium fratri D.Fcrdinando Aichiduci, 

vtLu- 




COMMENTARII. 1*8 

Vt Ludouicum Hugari^ regem admoneret, quo 
is apud fuum patruum Sigifmundum Polonias 
regem tantum efficeret, vtad aequas pacis ieu in. 
duciarum conditiones cum Molco confentiret, 
Viennae itaq; Auftriae Leonhardus Comes Nu- 
garolte, nomine Caroli Rom.Imp.&ego fratris 
fu? Maieftatis Ferdinandi,infantis Hilpaniaru, 
Archiducis Auftriae, Stc.confcenGs curribusPan 
nonicis,ad Ludouicum regem Hungariae prope 
rantes, Budam venimus ‘.ibique expofitis man- 
datis , negotijsque ex fententia confe&is dimif- 
fi, Viennamque redeuntes,moxcum Mofci Ora 
toribus.qui tum ex Hifpanijs a Caefare redierat, 
egtefsi per oppida, 

Miftibach, 6 .mil* 

Vuifternitz,4.mil. 

Vuifcha,5.mii. 

01mutium,4.mih 

Sternberg,2.mil. 

Parn ferrifodinas,2.miI. indeque duobus mi!, 
pontem Moraua fluuio impoGtum tranfeuntesr 
ibique Morauia relifta, 

Sileiiae oppidum & principatum ingrefsi, 
lagerndorff tribus miliaribus,tum per 
Lubfchiz.2.mil. 

Giogouiaparua,2.miI. 

Crepitza,2.mil.Et poft trans Oderam flu, 
Opolia duitatem cum caftro , ad Oderam flu- 
uium Gtam, vbivltimus OpolienGumDuxfua 
fedem habebat, j.mil. 

Okfchno,Get.Rofenberg,;trans fluuium Mal 
X a pont, 



RERVM M OSCO VITI CAR VM 
pont,qui tum aquarum multitudine mirumiii 
modum redundabat,7.mil. ** 

Poionie oppidum Crepitza vetus, duo fete mi 
liaria peruenimus , quo in loco cum P.oloniK re- 
gens,Piatercouis oppidofin quo Regnicol* ha- 
bere comitia ac celebrare folentjeffe intellexi- 
muSjiilicd ed feruitoremprsmilimus.Reuerfus, 
cum inde Regem iam reda Cracouiam profe&u 
tum renucialtet.icer noftrum ex Crepitza ed nos 
pariter direximus, atq; primum 

Clobutzko,2.mil. 

Czeftocbow monafterium , in quo imago di- 
us Virginis magno concurfu populi, prscipue 
vero Ruthenici colitur, 3. mil. 

Scharki,5. mil. 

CromoioWjj.mil. 

Iikufch infignes piumbifodinas^.mil. 

Cracouiam inde poft 5, mil. confectis , fecun- 
da Februari) die peruenimus: vbi nihil tum no- 
bis honoris fuit exhibitum, neque nobis quifqua 
obuiam procefsit, neque hofpitia defignata , leu 
cor.ftituta erant, neque humanitatis officio quif- 
quam aulicorum nos conlalutauk, excepitue, 
perinde ac li de aduentu noftro nihil prorfus in- 
tellexifTent. Impetrato poft ad Regem aditu, cau 
tam legationis noftrs eleuabat, officiumq; Pria 
cipum noftrorum tanquam interopeftiuum re- 
prehendebat.-maxime vero , cum Oratores Mo> 
fci, a Csfare ex Hiipanij s vfque redeuntes, nobif 
cum videret: Mofcum ideo moliri aliquid fufpi- 
cabatur.Qusnam tandem, inquit, vicinitas,aut 


COMMENTARII. «f? 

frnguinis coniunftio Principibus veftris cum 
Mofco intercedit ? quod vitro fe medios confti- 
tuerent ; praefertim cum Rex ipfe a Principibus 
noflris nihil tale peteret, hoftemque fuum facile 
ad sequas pacis conditiones cogere poiTet. Nos 
verri confilia pia & Chriftiana, mentemque fyn- 
ceram Principum noftrorum reflabamur , illos- 
que nihil magis quam pacem , ac mutuam inter 
Chriflianos Principes amicitiam ac concordiam 
ex animo optare velle,atque omni ftudio procu- 
rare. Dicebamus etiam: Cri Regi non videtur, vt 
noftra mandata profequamur, tum aut re infedla 
redibimus , aut Dominis noflris ea nuntiabi- 
mus, Screfponfum fuper ea re expe£labimus. 
Quare audita, humanius aliquanto ac libera- 
lius etiam in hofpitijs tractabamur . Eo tempo- 
re data erat mihi occalio petendi mille Horenos, 
quos mihi mater Reginas Bonae, quod iampri- 
dem ex Caefaris Maximiliani madato hoc ipium 
matrimonium fili* traflalTem , inferiptione da- 
ta, promiferat: quam Rex tum benigne a me ac- 
ceperat, ea mque ad reditum meum feruarat, mi- 
faique pofteareuerfo fatisSeri curauerat. 

Die Februari) quartadecima, Cracouiarelifta, 
trahis feu vehiculis fatis commodo itinere per 
Poloniae oppida, 

Nouam ciuitatem,Cortzin. 

Poloniza, 

Offek, 

Pocrouitza, 

Sandomeria, 


X 3 Sa- 



RERVM MOSCOVITICARVM 

Sawichoft, 

Vrfendofl^ 

Lublin, 

Parczow, 

Lithwaniae tum oppidum tribus mil. Polowi 
za attigimuSj vbi plurima itinerajpropter crebras 
paludeSjpontibus ftrata tranfiuimus.indeque 

Roftowrcbej2.mil. 

Pefsiczatez,j.mil. 

Brieftij4.mil.magnu oppidum cum caftro, ad 
Bah fluuium,in quem Muchawetz illabitur. 

Camenetz oppidum, cum lapidea turri in arce 
Jignea,5.mil.indeq; duobus fluuijs Ofchna &Be 
fchna traie£lis,confe£tisq; 5. miliaribus, 

«Scherefchowa recens aedificatum oppidum in 
magna fylua,ad fluuium Lifna,qui&Camenecz 
praecerlabitur, litum. Venimus. 

Nowidwor,f.mil. 

Poroffowa,2.miI. 

V uolkowitza,4.miliar.qno loco commodius 
hofpitium in tota profectione non habuimus. 

Pieski oppidum ad fluuium Selwa, qui ex i- 
pfius Rufsiae Vuolinia ptouincia procurrit, Ne- 
menque influit. 

Moftuvno miliari ad fluuium Nemen litum 
oppidum , quod a ponte Nemen impolito , no- 
men accepit:Moft enim ponseft. 

Cz utzma,j.mil. 

Bafiliski,j.mil. 

Radomi,f.miI. 

Heftlitfchkami,s.mil. 


Rud- 



COMMENTARII. l6o 

P.udniki,$.mil. 

Vilnam^.rail.Porro per haec loca a V uolkho 
vvitza vfque enumerata, hoc tempore non perue 
neramus Vilnam.-fed curfum nofirumin dextra 
Orientem verfus fle£lentes,per 
«Solwa, 

Slonin, 

Mofchad, 

Czernig, 

Oberno, 

Ottmut, 

Cadayenow, 

Miensko oppidum, a V uolcawitza j^.miliar. 
diftans.inde praeterea omnes fiuuij in Borpflhe- 
nem feruntur, cum alij reli&iin Nemen decur- 
rant. 

Boriflow oppidum ad fluuium Berefina fi- 
tum,t8, tniliar.de quo fupra. 

Refchak, 40 . miliar.In illisporro locis , pro- 
pter maximas folitudines, non compendiofa,fed 
communi via vfi, Mogilew oppido, ad dextram 
interuallo,4.miliar.reli&o,per 
Schklow, 6.miliar. 

Orfa,6.miliar. 

Dobrowna,4.miliar,aliaq; loca in priore itine 
rario expoGta, Mofcowiam tandem venimus; 
vbi diu tra&antes , nec tamen aliud extorquere 
potuimus, quam ifta: Si rex Poloniae vult nobif- 
cu pacem,mittatad nos,vtconfuetum eft Orato 
res fuos , & nos volumus cum illo pacem nobis 
competentem. MiGmus tandem noftros ad rege 

X 4 Polo- 



REEVM M OS COVITICARVH 
Poloniae(qui tum in duitate Gdanenfi fuit) deft^ 
nauitque adhortationem noliramfuos Orato- 
res. Petrum Gplca palatinum Plocenfem,& Mi- 
chaelem Bohukh Lithwanicum thefaurarium» 
Porrd Princeps cum Oratores Lithwanos 
haud procul a Mofcowia elle cognouifset/ubi- 
to fe venationis praetextu ac recreandi animi gra 
tia,tempore minime tamen ad venandum con- 
gruo,Mofaisko,quo loco maximam habet lepo 
rum copiam, contulerat:nosq; ad fefe, nefortaf- 
fe Lithvvani vrbem ingrederetur, vocauerat . vbi 
impetratis confirmatisq-,inducijs,vndecimaNo 
uembris dimifsi, lcifcitabatur Princeps, qua via 
nos redituri efsemns , quia T urcam Budae fuifse 
intellexerattquid autem efFecifset,fe ignorare aie 
bat.Eadem qua veneramus via, Dobrownam vf 
quereuer(i,impedimentanoftra, quae ex Vuief- 
ma per Borpfthenem miferamus, ibi recepimus; 
Priftauuniq, Lithwanu, qui nos eo loci expefla 
bat.reperimusra quo,Ludouicum Hungariasre# 
gem perijfse.tum primiim intelleximus. 

A Dobrowna 4. mil. venimus Orfam.-vnde eo 
dem itinere, quo ego in priore reditu vluaeram, 
Vilnam peruenimustibiq; ab Regis naturali fi- 
lio, Ioanneepifcopo Vilnenfi, humaniter acce» 
pti,lauteque tradati fuimus. tum 
Rudnik.p0ft4.mil. 

Vuolkonikjj.mil. 

Meretfch oppidum, quod ab eiufdem nomi- 
nis illic fluuio nomen habet,feptem mil, 
Ofse.d.mil, 


COMMENTARII. iit 

.Grodno principatum ad Nemcn fiuuiumG- 
ium,fcptem miiiar. 

Grinki,6.mi!iar.qu6 cum prima lanuarij pro- 
ficifceremur,tam durum frigus obortum fuit, im 
petusque ventorum niues in modu turbinis vol# 
uens,difpergensque, adeo vt hoc tanto tamque 
inferto frigore equorum tefticuli,& aliqua ex par 
te canicula: vberacongeIata,corruptaque excide 
rint.Equide nafum , nifi tempeftiuius a Priftauo 
admonitus fuiflem,fere amifillem. Ingreffus e- 
nim holpitium,vix tandem,niue, monitu Prifta* 
ui, nafum macerando ac fricando , non citra do- 
lorem fentire cceperam/cabieque quodammodo 
oborta,acdein paulatimarefcente,conualueram. 
gallumque Mofcowiticum,more Germanorum 
fuper currum fedentem, frigoreque iamiam mo- 
rientem,feruitor crifta,qus gelu concreta erat, fu 
bit6abfcifla,non folumhoc modo leruauit, ve- 
rumetiam vteredlo ftatim collo cantaret, nobis 
admirantibus, effecit. 

A Grinki.per magnam fyluam, in 
Narew,8.mil. 

Bielfco,4.miliar. 

Milenecz,4..miU 

Mielnik,;.mil. 

L0fchitzij7.mil. poft S.mil. 

Polonia: oppidum tandem Lucow,ad 0*1 
fluuium litum . Huius loci prefectus Starofta, 
quali dicas fenior, appellatur.-fub cuius ditione 
tria milia nobilium effe feruntur.Sunt ibi aliquot 
villa: atque pagi , in quibus tantus nobilium 
X 5 creuit 



R.ER.VM MOSCOVITICARVM 
creuit numerus, vt nullus fit colonus, i 

Oxi oppidum ?.d fluuium eiufdem nominis fi» 
tum.^mil. 

.Stefchicza oppidum, fub quo Vuiepers fluuius 
Iftulam ingreditur, 5. mil. 

Jwolenaoppidum,5.miliar, quo loco Vuie- 
pers fluuio tranfmiffo, 

^enna^.mil. 

Polki,6.mil. 

Schildiow oppidum muro cin&um.6.mil. 

V uillicza oppidum muratum in lacu quodam 
fitum.5.mil. 

Proftwicza.d.miI.indeque,4.mil. 

Cracouiam tandem reuerfi fumus ; vbi multa 
quidem pr^ter mandata , fed quae tamen Domis 
no meo Bohemorum regi recens eledo no ingra 
ta & profutura fciebam,tra&aui. 

Ex Cracouia iter noftrum Pragam verfus diti» 
gentes, per 
Cobilagora,5.mil, 

Ilkufch plumbifodinas,2.mil. 

Benlin oppidum. 5. mil. infra quod haud ion- 
go interuallo Pieltza fluuius PoloniamadlleGa 
dirimit. 

Jilefise oppidum PieIfcowicza,5.mil. 

Colle oppidum muratum, ad Oderam fluuiu, 
quem Viagram appellant,fitum,quatuor mil. 

Biela.5,mil. 

NilTam,6.mil.ciuitatem, Vratillauienfium E- 
pifcoporumfedem,inquaab Iacobo Epifcopo 
perhumaniter accepti ac tranati fuimus. 

Otb 



COMMENTARII. %& z 

Othmachaw caftrum epifc.opi,t.miI. 

Baartjj.mil. 

B ohe mia; oppidum GIacz,Comitatus,2.mii 3 

Ranericz.f.mil. 

leromiers pariter.^.fsre mii. 

Br8tfchaw,4.mil. 

Limburg,4.mil.ciuitatemad Albim fluuium 
fi tam . 

Pragam tandem, caput tegni Bohcmie.<$.mil., 
ad Moitauam fluuium litam, perueni, meumque 
Principem iam Bohemorum Rege electum, eoq; 
ad coronatione vocatum reperircui equide coro- 
nationi vicefima quarta Feb. interfui. Porro Ora 
rores Mofci,qui mefequebantur, & quibus offi- 
ci; atque honoris gratia obuiam procefleram, du 
arcis & vrbis magnitudinem intuerentur, non ef 
fe caftrum, aut duitatem, fed regnum potius di- 
cebant, quod finefanguine acquiri permagnum 
eflfet. 

Caeterumrex clemens & pius , audita ac cog- 
nita relatione mea,confuItationeque de rebus tu 
imminentibus finita, grata habuit quae geflferam, 
de diligenti mandatorum fuorum expeditione, 
deque his qua; praeter mandata profutura tumef- 
feceram: & quod me aegrotum quidem , ad om- 
nes labores obeundos obtuleram, gratia fuo ore 
pollicebatur. Quae omnia cum Regi grata effent, 
mihiiucnndifsima fuere. 

FINI S. 



TAVLVS 10VIVS NO FOCO* 

menfislotnm Rufo Archiepifcopo 
Confentino S. 


if flagitafti amplifsime antiftes Rufe, 

1 vt ea quf de Mofcouitarum moribus 
a Demetrio eius gentis legato, qui ad 
clementem vi i.Pontificem nu 
pervenit, quotidianis prope Termo- 
nibus didiciflem , Latinarum litera- 
rum memoria: commendarem: quum pro vetere 
tua pietate atque virtute, ad amplificandam Roma, 
ai Pontificis dignitatem, pertinere arbitrareris , li 
homines intelligerent, nonfabulofi,aut omnino 
oblcuri nominis regem, fed qui numerofifsimis e- 
xtremi aquilonis populis imperet , in caufa religio 
nis, omnibus nobifcum fenfibus coniungi, foederi- 
queperpetuo colligari, opportunifsimo tempore 
eupiuifierquando nuper aliqua: Germaniae gentes, 
qu* pietate caeteris omnibus praedare videri vole- 
bant, infana atque fcelefta defectione non modo s 
nobis, ledab ipfis etiam fuperis exitiali errore defci 
uerint. Ceterum id munus impolitum, quod certe 
grauioribus ftudijs occupatus iure optimo pote rl 
recuTare, egregia voluntate, celeritateque perfeci, 
ne nimia moravel accuratiori caftigatione gratiam 
nouitatis exueret : qua vel vna re, mez erga te ve- 
teris obferuantiae ftudium , praeftandique officii 
voluntas manifefte dedaratunquum hono- 
ris iacturam facere, fi quis ex hac inge- 
sij tenuitate fperanduseft, quam 
defiderium tuum longe hone- 
ftilsimum diutius fruftrari 
maluerim. Vale. 



PAV. 



f A VL l JOVII NOVOCOMENSIS» 

Se legatione Bajilij Magni Principis MofcouU ad Clementem VII» 
fontificemMax.Liber^n quo Jittts regionis antiquisincognitus,re • 
ligio genticiores, fSr caufie legationis fidelifjimi referuntur * 
Ceterum oflenditur error Strabonis ,Ptolemst 3 alii* 
rttittfxe Geographia feriptorum ybi de £)- 
pbxis montibus meminere, quos has 
state nufquam ejfe, piant 
compertum ejl. 

Egionis primo fi tus , quem Pii» 
nio, Strabonique & Ptolemaeo 
parum notu fuifle perfpicimus, 
prelis breuitate deferibetur, Sc 
in tabula typis excufa figura» 
bituninde gentis mores , opes., 
religionem, militiajq; inftituta ; Tacitum imitati, 
qui a perpetuis hiftorijs libellum de Germano* 
rutn moribus feiunxit,perflri<3iore ftilo narrabi* 
mus,eadem fere fermonis fimplicitate vtentes, 
qua vobis ab ipfo Demetrio,curiofaacleni velli 
gatione lacefsito, per ocium expofita fuere. De- 
metrius enim haud inepte Latina vtitur lingua, 
vtpote qui in Liuonia a teneris annis in ludo prU 
ma literaru rudimenta didicerit, & infigni varia- 
ni legationu munere funftus , plures prouincias 
Chriftianorum adierit. Nam quum antea ob 
fpe&atam fidem ac induftriam,ap ud luetis Da- 
ciseque reges, & magnum Prufsise magiftrum. 
Oratorem egifTet,nouifsime apud Maximilia» 
num Caefarem, du in eius aula omnis generis ho 
minum refertifeima verfaretur,fi quid barbarum 

quiete 



AVLI IOVII DE LEGATIONE 
quieto docilique ingenio inerat, elegantium mo 
rum obferuatione deterfit . Caufam verri huiufce 
fufcipiendse legationis praebuit Paulus Ceturio 
Genuenfis,qui cum acceptis a Leone x. Pontifi- 
ce comendaticijs literis, mercaturae cauia in Mo- 
fcouiamperueniffet, cumBafili) principis fami- 
liaribus vitro de confociandis vtriufque Ecclefise 
ritibus agitauit. Quaerebat enim Paulus infano, 
vaftoque animo, nouumik incredibile itcrpete- 
disab India aromatibus.Famananque cognoue 
raucum in 5yria,iEgyptoque & Ponto negotia- 
retur, aromata e.v vlteriore India aduerfo amne 
Indo fubuehi poffe , atque inde modico terreftri 
itinere fuperatis Paropanifidis montiu iugis, tra- 
duci in Oxum Baflrianorum amnem :qui ijidem 
fere montibus,quibus Indusjoritur, aduerfo fori: 
te in Hyrcanum mare , raptis fecum multisam- 
aibus, ad Strauam portum effunditur . Porro ab 
ipfa iftraua tutam facilemque nauigationem vi- 
deri, vfque ad emporium Cicracha, oftiumq; V ol 
gse amnis: inde vero aduerfis femper amnibus, 
V olga fcilicet , 6c Occha , & Mc-fcho , in vrbent 
Mofchanr.ab Mofcha autem, terreftri itinere Ri- 
gam, & in ipfum mare Sarmaticum, omnesque 
occiduas regiones facile perueniri poffe, conten: 
debat. Vehementer enim Sc fupra equum , Lufi- 
tanorum iniurij s erat accenfus , qui India magna 
e* parte armis domita, occupatisque omnibus 
emporij SjCundta aromata coemerent, & inHifpa 
•niamauerterent, atque ea grauiore quam antea 
precio ac impotenti quaertu omnibus Europa po 



4. MOS COVITAR VM, LIBER. »64 
pulis venditare confueuiffent: quin & diligenti 
adeo cura Indici maris littora perpetuis claisibus 
cuftodirent, vtete negotiationes penitus inter- 
miffae atque defecta; videantur, quibus per finum 
Perficum,ac aduerfum Euphratem, & per Arabi- 
ci maris anguftias,fecundoque demum Nilo per 
mare noftrum Alia omnis atque Europa abunde 
& viliore quidem precio complebantur.- deterio? 
re etiam Lufitanorum mercimonio,quum remo- 
tifsimsenauigationis incommodo, fentinseq; vi» 
tijs aromata corrumpi , eorumque vis & fapor, 
odoratusque ille fpiritus, multa demum mora in 
Oljdipponenfibus conditorijs promercalibus e- 
uanelcere atque exfpirare videatur, cu afferuatis 
femperrecentioribus , vetera tantum , & multo 
quidem fitu mucida venundari quereretur. Cete- 
rum Paulus quanquamdeijsrebusacerbifsime 
apud omnes differendo, & Lufitanis ingentem 
conflando inuidiam , multo audtiora fore vecti- 
galia regia , fi id iter a periretur , & aromata ab 
ipfisMofchouitis, qui tatam eorum vim omni- 
bus ferculis abfumeret, vilius emi poffe perdbce- 
rec : nihil tamen quod ad eam negotiatione per- 
tineret,impetrare potuic.quoniam Bafilius horni 
ni externo acignoto,eas regiones quae ad Cafpi- 
Ummare& Perfarumtegna aditum praberent, 
minime aperiendas effeexiftimabat. Itaque Pau- 
lus omnibus exclufus votis,ex mercatore legatus 
factus , Bafilij literas Leone iam vita funfto , ad 
Hadrianum pontificem retulit, quibus ille cum 
multo verborum honore egregiam voluntatem 

erga 


PAVL1 IOVII DE LEGATIONE 
erga Romanum Pontificem oftendebat. Paucis 
enim ante annis Bafilius ardentecum Polcnis 
bello, quum Lateranenfis conuentus haberetur, 
per Ioannem Daciae rege, huius Chriftierni , qui 
nuper regnoexpullus eft , patrem poflularat, vt 
iter tutum legatis Mofchouitis ad vrbem Roma 
praeberetur. Veriim quum eodem forte die,&Io- 
annes rex & Iulius Pontifexab humanis excef- 
fiflent,fubiato ad id fequeftro,confiliu mittendas 
iegationis omifit. Exarfitfubinde bellu inter ip- 
fum & Sigifmundu Polonix regemrquod quum 
infigni ad Boryfthenem parta victoria a Polono 
feliciter confe&um effet, Romx fupplicatrones 
funt decreta, velutideui&iscsfisque Chriftiani 
nominis ho 1 } ibus: qu$ res £t rege iplum Bafiliu, 
& vniuerfam getem ab Romano Pontifice haud 
mediocriter alienauit . At cum haec Hadrianus 
.Sextus fato extinftus,Paulum iam fecundo itine 
riaccinftu deftituiilet,fu(fcdtus ei Clemens vi r. 
illum etiam tum Orientis icerinfano animo vo- 
lutantem, cum literis in Mofchouiam tranfmifir, 
quibus Bililiumpropefifsimis adhortationibus 
inuitabat,ad agnofcendam Romanae Ecclefiae 
maieftatem , feriendumque communibus in reli- 
gione lenfibus perpetuum fcedus , quod illi ma- 
xime falutare atque honorificum fore teftabatur: 
ita vt Pontifex polliceri videretur, feexfacrofan- 
ifaautoritate Pontificia eum regem collatis re- 
galibus ornamentis appellaturum,!! reiectis Gne 
eorum dogmatibus, ad autoritatem Romane Ec 
defis k conferret, Cupiebat enim Bafilius regif 

nomi» 


■‘.J- MOSCOVITARVM, LIBER. 165 
nominis titulum conceisione Pontificia prome 
reri, quum id dare facrofandi iuris effe & Ponti- 
ficis maieftatis ludicaret : quando &ipfos quo- 
que Csfares a Pontificibus maximis diadema 
aureum & fceptrum,Romaniimperij infignia,ac 
cipereinueterata coniuetudine cognouiilet.qua# 
quam & id pluribus a Calare Maximiliano lega 
tionibus poflulaile ferebatur. Igitur Paulus,qui 
feliciore aliquanto curlu, quam multo cum qus- 
ftu percurrere terrarum orbem abineunte state 
didicerat, quanquam fenex & antiqua ftrangu- 
ria tentatus , profpero celeriq; itinere Mofcham 
peruenit, vbi aBahlio humaniter eft fufceptus. 
Fuit interea in eius aula menfes duos , diffifusq; 
viribus, & eius immenfi itineris difficultate de- 
territus.quu Indics negotiationis fpes omnes 
ac inexplicabiles cogltatioes penitus abieciffet, 
cum Demetrio legato, priufquam eu in Mofcho 
uiaperuenifiTe putaremus, Romam redijt. At Po 
tifex magnificetifsima V aticanarum sdium par 
te,vbi laquearia aurata, ledi ferici, aulsaque exi- 
mi) operis vifebantur, Demetrium fufcipi, & to- 
gis fericis veftiri iufsit: attribuitque ei comitem, 
acrerum diuinarum pariter & vrbanarum raon- 
ftratorem,Francifcum Cheregatum, epifcopum 
Aprutinum, longinquis fspe ac dignifsimis le- 
gationibus fundum , qui ipfi Demetrio vel in 
Mofchouia , Pauli Termonibus erat notifsimus. 
Porro Demetrius vbi aliquot dierum quiete re- 
creatus eft,deterfis elotisq; fordibus,quas longo 
ac laboiiolo itinere contraxerat, affumptoq; in- 

Y figni 



PAVIT IOVII DE LEGATIONE 
figni patrio habitu-ad Potificem deduftus , eum 
demorefupplexadoiauit,munusq;Zebellinar5 
peliiuni ftio,regi'oque nomine obtulit.tum vero 
Bafrli j iiteras dane, quas ipfi antea, & demum Il- 
lyricus interpres Nicolaus diccenfis in hancfen 
tentiam Latinis verbis tranftulerut.ClemenciPa 
pte, pallori ac dofiori Romane ecclefrf, Magnus 
dominus Bairiius Dei gratia Imperator ac domi 
nator totius Ruisis,nec non magnus dux V olo 
demavif, Mofhou^Nouogrodi^Piefchoui^, 
iSmoIeni32,Ifferiae,Iiigoriae, Peremnis, Vetchae, 
Bolgaris, &c. Dominator Stmaguus Princeps 
Nquogrodiae inferioris terras, Cernigoube, Raza 
ni32,Vo!otchias,Rezeuias,Belchias, Roftouiae,Ia 
roslauias, Belozerias, Vdorias, Obdoriae,Condi- 
niasq;,&c.Mififtisadnos Paulum centurionem 
ciuem Gsnuenlem , cumliteris, quibus nos ad- 
hortati eftis,vt vobifcum, caeterisq; Chriftiano- 
rum principibus confilio ac viribus coniuncti ef 
fe veilemus,aduerfus Chriftiani nomnis hofles, 
ac noftris veftrisqj legatis vitro citroq; comme- 
andi tutum ac expeditum iter pateret, vt mutuo 
amicitis officio , de amborum falute & ftatu re- 
rum cognofcipofsit.Nosautem, Deo bene acq; 
feliciter adiuuate,ficutiha&enus, aduerfus impi- 
os Chriftianas religionis holles impigre conftan 
terq; (terimus , ita Scinpofterum flare decreui- 
mus.Itemque cum casteris Chriltianis principi- 
bus confentire,& pacata itinera proritare, parati 
fumus. Quas ob res mittimus ad vos Demetriu 
Erafmium , noftrum hominem, cum hac noftra 

epi- 



M 0 S C 0 V I T AR VM, LTB^R. J 66 
epiftola , Pafilumque centurionem remittimus. 
Demetrium autem celeriter remittetis , euroque 
incolumem Scinuiolatum vfq; ad fines noftros 
efle iubebitis.Idem nos quoque proflabimus , fi 
cum Demetrio legatu vellrummittetis,vt fermo 
ne ac literis certiores de rebus adminiftrandis 
reddamur, fic vtperfpeflis Chriftianorum om- 
nium voluntatibus , nos etiam optima confilia 
capere valeamus. DatUm inDomino noftro,in ci 
nitate noflra Mofchouia , anno ab initio mundi 
feptimo millefimo,tricelimo, tertio Aprilis. Cac- 
terirm Demet: Ius, vti-cil humanarum reiu & fa- 
crarum prsfertim literarum valde peritus, occul 
tiorade magnis negotijs mandata habere vide- 
tur, quae mox eum priuatis congrefsibus expoli- 
turum fperamus : nam a febre , in quam c.vcceK 
mutatione inciderat, priflinas vires & natiuum 
vultus ruborem recuperauit,ita vt pontificijs fa- 
cris,quae in honorem diuorum Cofmse & Dami 
ani,foleni apparatu, muficisq; concentibus con- 
fecla funt,(exagenarius fenex , & cum voluptate 
quidem afliterit,& in fenatum venerit,qu£ Cam 
pegius Cardinalis a Pannonica legatione tum 
primumrediens,a Pontifice omnibusq; aulae or 
ainibus exciperetur, quin & facrcfandta vrbis te 
pia & Roman^ magnitudinis iuinas,prifcorum- 
que operum deploranda cadauera mirabundus 
inuiferit,ita vt credamus eum propediem expli- 
catis mandads,cum legato pontificio, Epifcopo 
ifcarenfejdignisque acceptis a Pontifice muneris 
busgn Molchouiam efle reditura. Mofchouita* 

Y a rum 



PAVLI IOVII DE LEGATIONE 
rum nomen recens eft : quanquam de Mofichis 
darmacarumaffinibus Lucanus meminerit , 6 c 
Plinius Mofchosad Phafidis fontes fupra Eu- 
xinum ad Orientem conftituat. Eorum regio ia- 
tifsimos habet fines, & ab aris Alexandri magni 
circa Tanais fontes ad extrema terrarum, Borea- 
lemqi Oceanum , lub lpfis fere Septentrionibus 
extenditurccampeftris magna ex parte, & pabuli 
quidem ferax, fed seftate pluribus in locis admo- 
dum palullris . nam ea omnis terra magnis fie- 
qusntibusq; amnib. irrigatur, qui vbi niuibus hy 
bernis multo folis vapore colliquatis,& refoluta 
vbiq; glacie cotumefcunt, campi pafsim in palu 
des abeunt, cunffaq; itinera continentibus aquis 
& ccenofailluuie defcedantur , donec nouae bye- 
mis beneficio reftagnantia flumina , ipfeq; palu 
des itetum cogantur, 6c vias folidifsimo conftra 
tas gelu, vel tranfituris curribus praebeant,Hercy 
nia fylua quotamMofchouise partem occupat, i- 
plaque pafsim politis vbiqueardificijs incolitur, 
iaq; longo labore hominu rarior fa<3a,non eam, 
ficuti pleriq; exiftimant, horridam denfifsimoru 
nemorum impenetrabiliumque faltuum faciem 
oftendit. Caeterum ea immanibus feris plenifsi- 
ma , per Moichpuia perpetuo traftu inter ortum 
folis, & Boream, ad Scythicum Oceanum excur- 
rere traditurrita vt fpes hominum eius finem cu- 
riofe fcrutantium infinita magnitudine 1’tia fem- 
per eluferit.ea in parte quae vergit ad Prulsia, vri 
ingentes & ferocifsimi taurorum fpecie reperi- 
untur, quos Bifontes vocant ; itemq; Alces cer- 

uina 



^ MOSGOVIT SR.VM, LIBER. 11 if 
uina effigie, cu carnea prebofcide, altisq; au- 
ribus , & nullo fufifraginum flexu: Lozzi a Mo- 
fchouitis,a'Germanis vero Helenes appellati, 
quae animalia C. Celari nota furite videmus. Pr^ 
terea vrfi inufitats magnitudinis, & praegrandes 
lupi, atro colore formidabiles! - Ab ortu Molcho 
uia finitimos habet Scythas, qui Tartari hodie 
nuncupantur, 'gentem vagam, 8c bello omnibus 
feculis illuftrem.T artaris pro domibus furit can- 
ti, centonibus corijsq; conteffi.-ab quo vir® ge- 
nere Hamaxouios antiquitas eos appellabit. 
Pro vrbibus vero, ac oppidis irbmenfa caftra, no 
fofsis,aut materis cladftris; feri infinita fagittari 
orum equitum multitudine vallata. Diuiduntur 
T artari per Hordas:e'a eff eorum lingua, conferi 
tientis in vnurri populi congregatio, ad effigiem 
duitatis. Hordis finguli prsfunt Imperatores, 
quos genus , aut bellica virtus dedit.fspe enim 
cu finitimis bella-gerur dacarribitiofe admodum 
& atrociter de imperio derartarit.Hordarum in- 
finitu prope numerum eP, e ddriftat: quippe Tar- 
tari ad Cathapum vfq; celeberrimam in excremo 
ad 'orkntehi Oqeafto ciiHiatemJatifsimas folitu 
diries tenent. Porro qufpS-dximi furit Mofchoui 
tis^mercaturscomercio & frequentibus eorum 
frrttptionibuslufiChdti . fn Europa ad Dromon 
Achillis Taurica in Chetfonefo Tunt Prascopitf, 
quotum Principis filiam jelpmus T urcaru Im- 
perator vxorem duxit. IiPolohis maxime funt 
rnfefti ,lateq; inter Borpfthenern & Tanaim cim 
fta r p'6pulantur:.8c cu T urcis Gcuti religione , ita 
.rffi? Y a & 


3 



P A y L I IO VII DELEGATIONE 
& catteris in rebus mirifice confentiunt : qui in 
eadem Taurcia CafFam Ligurum coloniam ob- 
tinet, Theodofiam antiquitus appellata. Ii vero 
■Tartari, qui inter Tanaim & V olgam amnem in 
AGa latos capos inhabitant, Bafilio Mofchouita 
rum regi parent, 8c Imperatorem aliquando eius 
iudicio deligunt.Inter eos Cremij,inteftinis ledi 
itionibus laborantes, quum antea opibus & belli 
gloria maxime valuilFent, paucis ante annis vires 
ijpjsul ac omnem dignitatem amilerunt. Trans 
V olgam, Cafanii-Mofchouitarum amicitiam reli 
giofe colunt, aopprumle clientes efleprofiten- 
tur . Vitra Cafaojos ad Boream lirat Scjabani, 
multitudine armentorum ac hominum potetes. 
Poft eos funt Npgai^quj fuimg^m- hodie opum 
& bellicas laudis ootinetitautpritatem . Eorum 
Horda quam amplifsima nuilu habet Imperato 
ii ,-fed Reipublic3? Venetm more rnuita fenioru 
prudentiadirenuorumq;. virtute gubernatur. Vi- 
tra Nogaios,haud magno ad meridiem deflexu, 
verius Hyrcanum marq, Zagathai T artarorum 
nobilifsimi, oppidajapide cofkubta incolun t,re 
giamque habent ifaoaa^aB'da^atrbem., eximite 
magnitudinis &'clarit^ris:qaam. Iaxartes^rBaxi^ 
mus Sogdiani amnis jpteTfluit,atq; inde adceij 
tum miliaria in mare Cafpium eliiinditur.' Cu m; 
ijs populis tetatenoftra llifmael Sophus,rcx 
Perfarum, dubio i® pe euentu bella gelsitrrirgg- 
req; eoru adductus, dum v i re s o m n e si m m in en 
tibus opponuntur, Selymo vnaacie 
meniam, Taurifiumque regni caput.prtedtprelfc; 



MOSCOVJTARVM, LIBER. td8 
quk.Samarcandavrbe ortus eft Tambuilanes,fi 
. ue vtDemetrius dicendumonet,Themircuth!u, 
qui Baiazetem Ottcmannm, huius e olimani tri- 
tauum,apud Ancyram Galatiae vrbem ingenti 
praelio fuperatum caepit, Scper omnem Aiiam 
ab fe terribili, maximi exercitus impetu deuifta, 
ferrea inclutum cauea,in triumphi pompa cir- 
cumduxit. Ab hac regione ad Mofchouitas plu- 
rima veftis ferica adducitur. Cteteru mediterra 
nei Tartari nihil praeter equorum pernicium gre- 
ges, & nobiles nulla filiorum textura, ted coactis 
ex lanis , candidos centones prabent : e quibus 
Feltriae veftes penulce, ad perferendum omnem 
imbrium iniuriam idoneae atq; pulcherrime con 
, fieiuntur.a Mofchouitis autem laneas tunicas 8 C 
argenteam monetam petunt, quum ab ijs omnis 
corporis cultus , fuperfiuaeque fupeileirilis ap- 
pa>atus.c6temn?,tunloio etenim centene ad M 
ri coeli contumelia forti«rfoftinendam>Qrv.'4iia 
funt, SC folis confifi fagittis hortem arceottquan- 
quam dum inEuropam excuriendu efly deaeuif 
fent, principes eorfi ferreas galeas & loricas, g'a 
diosq; faIcatos,a Pedis noftra tempeftate coeme 
rint. A meridie Motchoui tarum, lines iifdem ab 
Tartaris-clauduntur, qui Cupra Maeotin? palude 
in Afia,8c circ2 fluidos Boryfthenem Sc Tanaim 
in parte Europa, planiciem ad Hercpniam verge 
tem tenent. Roxolani, Geta? & Barftarnae , anti- 
quitus eam plagam incoluere, varie ripis ix no- 
men effluxifle crediderim . nam Lithuanis par- 
tem jiiufsiam appellant inferiorem.- qup.n? ipla 

Y 4 - Mo- 



PAVLI IOVII DE LEGATIONE 
Mofchouia.Rufsiaalba nuncupetur. Lithuania 
itaque ab Conventi flatibus Mofehouiam ipe— 
ftac:ab "ccaiu vero, mediterranea Prufsise atque 
LiuoniaeipfisMofchouise finibus interuntur, vbi 
mare Sarmaticum ab Cimbricae Cherfonefi an- 
guliijs irrumpens Junato finu ad Aquilonem in- 
fte&itur.In extremo vero eius Oceani littore,vbi 
Norbegiaatq; ^uetia^mplilsima regna,Ifthmo 
veluti quodam continenti adhaeret, Lapones ex- 
iltuntjgensfupraquam credibile fit, agreftis,fuf- 
piciofa, & ad omne externi hominis veftigium, 
riauigiiq; confpe&um, maxime fugax. Ea neque 
fruges, neq; poma,neq-,vllam omnino vel terrae, 
vel coeli benignitatem nouit;fcla lagirtandi peri- 
tia cibum parat, varij sqj ferarum tergoribus vefti 
tur.Gentsscubilia.cauernulaeficcatis repletae fo- 
lijs,cauiq, arborum ftipites , quos vel intromifla 
flamma, vel ipla vetuftas , indutta carie fabrica- 
rit.Aliquiad mare, vbi ingens eft captura pifciu, 
ineptis,fed felicibus artificibus pileantur, dura- 
tosq; fumo pilees tanqua luas fruges recondunt. 
Laponibus exigua corpora ftatura,luridi cotufi- 
q; vultus , pedes vero velocifsimi. Ingenia eoru 
ne ipfi quidem proximi Mofchouitae noueru nt, 
quu eos parua manu aggredi, exitialis infanie e fle 
dicat: magnis vero copijs inopererum omnium 
vitam ducetes lacefsifle,neq; vtile,neq; omnino 
gloriofum vnquaexiftimarint. Ii candidifsimas 
pelles,quasarme!inas vocamus, cu varij generis 
mercimoniis permutactfic tame,vt omne merca 
torum colloquium. cofpeGumq; defugiant, adeo 

vtmu- 


“■ ' MOSCOVJTARVM, LIBER. tl 
vtmutua rerum venalium collatione fada,& re- 
lidis rredio in loco pellibus , cum ablentlbus 8C 
ignotis , lyncerilsima fide permutationes trar, fi- 
gantur . Vitra Lapones in regione inter Corum 
& Aquilonem , perpetua opprelTa caligine , Fy- 
gmaeos reperii i, aliqui eximiae fidei tefies recule- 
runt.-quipoftquamadfummum adoleuerirst, no 
ftrads pueri denum annorum merituram vix ex- 
cedatimeticuloiumgenus hominfi,& garritu >er 
mone exprimens, adeo vt tam fimiae propinqui, 
qua ftatura ac fenfibus ab iuftae proceritatis iio- 
mine remoti videantur. Ab Aquilone vero innu- 
merabiles populi fyjofcouitarumimpeio paret, 
quiad Oceanum deythicu, itinere trium fete me- 
lium extendutur. Proxima Mofcbouiae regio eft 
Colmogora frugib. abundans, qua interlui: Di- 
uidna, fluuioru totius Jeptetrionis loge amplif- 
fimus, qui alteri iluuio minori in mareRaitheutn 
erumpeti,nome dedit.Is flatis & Niloticis fimi- 
lib.incremetis, nec incertis anni temporibus cir- 
ctmiedos inundat capos,pinguiq;al!uuie,algen- 
tis coeli iniurijSjfeuisq; Aquilonis flatibus miri- 
fice refiftit: quum niuibusimbrihusq; audus in- 
flatur, adeo laro alueo in Oceanum per incogni- 
tas gentes in fpeciem ingentis pelagi defertur, vt 
expedito nauigio vnius diei remigatione tranfire 
nequeat, vbi vero aquae mox refederur, vaftepcf 
fim infulae fertilitate nobiles rdinquutiir. Frume 
tu namq; terras traditu,nu!io aratri beneficio pto 
nenipadmirabiliq; celeritate naturae fefpnantis, 
ac noua fuperbi amnis iniuria timentis, oritur fi- 
Y 5 mul. 



PAVLI IOVII DE LEGATIONE 
mul,& adoIefcit,atq; in ariftas educitur . In DI» - 
uidnam in fluit Iuga amnis;in ipfoq; confluentiu 
angulo celebre eft emporium, nomine V ftiuga,a 
IVI ofcha regia vrbefexcentis miliaribus diftans. 
In VftiugamaPermijs,Pecerris,Inugris, Vguli- 
cis,Pinnagisq; vlteriorib. populis, preciofae pel- 
les martarum,zebellinorumque, luporum cerua- 
riorum,& nigrarum albarumque vulpium copor 
tatur, & ab ijs vario mercinionij genere permuta 
tur.Zebellinos verbjleuium pilorum tenui cani- 
cie probatifsimos, quibus nunc principum ve- 
ltis fulcitur, & delicata matronarum colla, expref 
fa viuse animantis effigie,conteguntur,Permij et 
Pecerri praebent :fed quosipfiab remotioribus 
etiam getidbus,quK ad Oceanum pertinent, per 
manus traditos accipiant.Permij & Pecerripau- 
16 ante aetatem nollram more gentilium idolis 
facri fi caban t: nu n c vero Deum Chriftum colunt. 
Ad Inugros, Vgolicosq;, per afperos montes per 
Uenitur,qtiifcrtaffe Hyperborei antiquitus fu e 
runc. In eorum iugis nobilifsimi falcones capiu- 
tur.ex ijs genus vnum eft candidum, guttatis pe 
nis,quodHerodium dicunt, Suntoi hierofal- 
chi, ardearum boftes,& facri , & peregrini , quos 
antiquorum principum luxus in aucupijsnona- 
gnouit. Vitra eos,quos modo nomioaui , popu- 
los, Mofchouitis regibus tributa pendentes, aliae 
funt nationes extremae hominum , nulla certa 
Mofchouitarum peregrinatione cognitae : quan- 
do nemo ad Oceanum peruenerit: fed fama tan- 
tum , ac ipfis plerunque fabulofis mercatoru nar 

ratio» 



v * MOSCO VITAR.VM, LIBER. %•/& 
rationibus audit® i datis tamen conftac , Diuid- 
nam innumerabiles trahcn terti amnes, ingenti cur 
fu ad Aquilonem deferri, mareque ibi effelonge 
vaftifsimum , ita vt illinc ad Gathayum legendo 
oram dextri lictoris, nili terra jnterfit,r,auibns per 
ueniri pbfle,certifsima confectura credendum fit. 
Pertinent enim Cathajmi ad extremam Orien- 
tis plagam, ad, Thraci® ferme paialielu,Lufi ranis 
in India cpgnitijcuum proxime ad coemenda a- 
romata per regionem Sinarum, Melacham v 1 que 
ad auream QhsEidnefum nauigarint, veftesq; ex 
zebellinis pdilibu-s attulerint : quo vel vnoargu- 
mento, non longe ab Scpthicis lictoribus Cathap 
urn vrbemabeflsputamus. Caeterum cuma De- 
.metrio quaereremus , an apud iplos vl&de Got- 
tflis populis velfama per manus a maiorib. tradi- 
ta, vel exipfisiiterarum moruimetis memoria fu- 
pereiret,qui ante mille annos & Caefarum imp.e- 
sum,& yrbem Romara orrinib. iniurijs deforma 
taeuertiiTen{:rsfpondebat;&;Gotthic®gencis,8c 
Torilre tegis nflUnenclaruerTe-atq; ijluftre,in.eaq; 
expeditionem coiuifle plures populos, & ante a- 
lioSjMokhfeujtas.-creuiiTeqpeu exercitu ex.coliu- 
uie Liuonioiu.m .& Circfiuolganojum Tartaro- 
ilTiled pFOptergfcgm nes Got.thos fuilfe appella-» 
tos,quoniam:Qotthi,qiii iafu&Iflandia fiue Sca- 
dauiam incolerent,. autores eius expeditionis ex- 
titiifent.Ijs maxime finibus Mofcliouirre ex om- 
ni parte clauduntur, quos-Modocas Ptolemaeo 
fuifle credimus;!) odie aute a Aloicho amne haud 
dubie Ce di-cti, qui & regite %trbi , quam interfluit, 

fuum 



PAVLI IOVII DE LEGATIONE 
fuurri quoque nomen indiderit. Ea eft omnium ™ 
Mofchoui* vrbiu longe darifsima , tu fitu ipfo, 
qui regionis medius elfe exiftimatur, tum inugni 
fluminum opportunitate,domorumq; irequetia, 
& munitifsimat arcis celebritate . Oblongo ete- 
nim aedificiorum traSu/ecunduMolci fluminis 
ripa ad fpacium 5. miliarium extenditur, domus 
in vniuerfum iuntligneae , dillincts in triclinia, 
coquinas,& cubilia, capacitate amplae , nec ftru- 
fturis enormes , aut nimium deprefiaettrabes e- 
nim ingeris magnitudinis ab Hercynia fyluafup 
portatur, quibus ad rubrica' lineam deliberatis,et 
cotrario ordine inter fe ad refios angulos coniun 
£tis & confibulatis , exteriora domorum 1’epta 
Angulari firraitate,nec multa impenfa, &fumma 
celeritate conftitufitur.Domus ferme omnes, S£ 
ad vfum olerum,& ad voluptate.m prtuatos ha- 
benthortos, v n de rarae vrbis circuitus loge ma- 
ximus apparet. Singulae regiones lingula habent 
faceliaifed confpicuo in loco templum eft dei- 
paraeVirgini dicatum, celebri ftrudtura atque am- 
plitudine,quod Ariitoreles Bononienfrs mirabi- 
lium rerum at tifex,& machinator infignis , ante 
fexagin ta annos extruxit.ad ipfurri vrbis caput, 
Keglina fluuiolus , qulfrumentarias agit molas, 
Mofchum amnem ingreditur, peninfulamq; effi- 
citrin cuius extremitate arxipfa cum turribus ac 
propugnaculis , admirabili pulchritudine Italo- 
rum architediorum ingenio conftrutfta eft. In fub 
ieftis vrbicam-is capreolorum& leporu incre- 
dibilis multitudo reperitur: quos nemini plagis- 



'"•* MOS.COVIiTARVM, LIBER. t7t 
& canibus fe£larilicet,nifi Princeps id ad volu- 
ptatem intimis familiaribus, velperegrinis lega- 
tis indulierit.Tres terme vrbis partes duobusal- 
luunturfluminibusueliqua vero, latifsimatofTa, 
atque ea multa aqua ex iptls amnib.corriuata pr$ 
cingitur. Vrbs etiam ab adueifo latere alio flu- 
mine quod Iaufa dicitur, munita eitridparkerin 
Mofchumpauio infra vrbem euoluitur. Porro 
Mofchus ad meridiem excurrens, in Ocham am- 
nem multo maiori apud oppidum Columna fe- 
fe eifundit:nec magno inde itineris fpacio Ocha 
ipfe,& fuis & alienis vndis magnus & tumes,ex 
oneratur in Volgam,vbi ad confluentes fi tum eft 
oppidum Nouogrodiaminor,de nomine maio- 
ris vrbis, exqua deduftaeft ea co!onia,nuncupa- 
tum. Oritur Volga,qui antiquitus Rha fuit, h ma 
gnis vaftisq; paludib.qui Candidi lacus appella- 
tur.Sunt eae fupra Mofcham inter Aquilonem & 
Corfi , emittuntq; cunflos ferme amnes, qui di- 
uerfas in regiones diffunduntur , vti de Alpibus 
videmus : e quorum iugis ac fontibus Rhenum, 
Padum ac Rhodanum, innumerabilcsque mi- 
nores fluuios manare compertum eft. Siquidem 
eae paludes pro montibus perenni fcaturigine,hu 
morem affatim praebent , quum nulli omnino 
montes in ea regione multa etiam hominum pe- 
regrinatione reperian turrita vtRyphaeos montes 
& Hyperborsos toties ab antiquis celebratos, 
plerique Cofmographiae veteris ftudiofi penitus 
rabulofos e(Te arbitrentur. E.rijs itaq; paludibus 
Diuidna, Ocha, Mofchus, Volga,Tanais atque 

Bory« 



PAVLI IOVII DE >L E G AT IONE 
Boryfthenes oriufur.Voigam Tartari Edilu,Ta* 
nairn vero Don appeliatripfe Boryfthenes Nepeir 
hodie nikupatur.hie paulo infra Tauricam inpo 
tum Euxinum decurrit. Tanais aute a Masotipa 
lude,vbi Azoum eft,Bobi!eemporium,excipitur. 
Volga vero ad meridiem Mokbamvrbemrelin- 
quens,vafto circuitu ingentibusq; maeandris pri- 
mo ad Oriente, mox in Qccafum,ac demu ad Au 
ftrum magna aquarum mole pracipitatus,in Hpr 
canum m2re deuoluitur. Supra eius oftiu vrbs eft 
Tartarorum, nomine Cytracha,vbi a Medis , Ar- 
tnenijsque & Pedis mercatoribus nundinae cele- 
brantur.In vlteriore VolgaeripaTartarorum op- 
pidum eft Cafanum, a quo Cafaniorum Horda 
nomen ducit.-diftata V olea oftio,Cafpioque ma 
ri quingentis millibus paiFuum. Supra Cafanuni 
autem centefimo & quinquagefimo miliari ad 
ingreffum amnis Sura , Bafilius qui nunc regrfat, 
Surcicum oppidum condidit, vtin eafolitudine 
mercatoribus ac viatoribus, qui de rebus Tar- 
tari cis ac eius inquieta; gentis motibus proximos 
finium Praefe&cs certiores reddunt, certi & tu- 
ta manfio cum tabernis holpitatibus ftatuere- 
rur, Mofchouitarum Imperatores varijs tempo- 
ribus , vti ex vfu prafentium rerum fuit, vellibi- 
do,nouaacobkura loca nobilitandi longius per- 
traxit, apud diuerlas vrbes imperij atque aulae 
fedem habuere. Siquidem Nouogardia, qua; Cau 
rum & folem fere occidentem Ipeflat , ves l’us Li- 
uoniummare ncnmiilrisanteanrris totius Mo- 
fchcuiae caput fuit , iummamque femper obti- 



' * MOSCO VITARVM, LIBES. \Ji 
nuit dignitatem, propter incredibilem aedificio- 
rum numerum, larifsimiq:, & pileoli lacus oppor 
tunitatem,& vetuftifsimiac venerabilis templi 
famam:quod ante quadringentos annos Byzan- 
tiorum Castarum aemulatione, fanftae .Sophiae 
Dei filio Chrifto dicatum fuit. Nouogardia per- 
petua quali hyeme & tenebris longifsimaru no- 
cftiutn premitur . nam polum Arfticum ab Ori- 
zontelexagintaquatuor gradus eleuatum videt: 
fex fere gradibus ipfa Mofchaab aequatere re- 
motior, qua cceli ratione folftitij tempore pro- 
pterexiguas noftes continuatis fere folis ardo- 
ribus aeftuare perhibetur. Vrbs quoque Volode- 
maria regiae nomen adepta eft,qmfi ad ortum fo- 
iis ducentis amplius miliaribus a Mofcha diftat: 
eoque fedem Imperij ab ftrenuis Imperatoribus 
neceflaria ratione tranflatam ferunt, vt ex pro- 
pinquo, quum tum bella continentercum finiti- 
mis gereren tur, paratiora prae lidia aduerfus Scy- 
tharum irruptiones opponerent, eft enim citra 
V olgam in ripis Clefmas amnis lita, qui in V ol- 
gameuoluitur. Caeterum Mofcha, vei obeas, 
quas diximus, dotes, Regite nomine dignifsima 
iudicatunquoniam medio quodatn totius freque 
tioris regionis ac Imperij loco fapientifsime con 
ftituta,munitaque arce & fluminibus , confenfu 
omnium, praecellentiae meritam laude, honoreqj 
nulla aetate defuturum libi vendicaffe ceterarum 
vrbium collatione videatur. Diftat Mofchaab 
yrbe Nouogrodia quingentis millibus paffuum 3 
medioque ferine itinere Ottoferia Volgae amni 

impofit® 


PAVLI IOVXI DE LEGATIONE 
impbfita occurri:. Is amnis ,vti fonti proximus, 
nondum receptis totamnibus,exiguus lenisque 
permeat.inde per nemora & campeftres folitudi 
nesNouogrodiam peruenitur. Porro aN ouogro 
dir ad Rigam proximum Sarmatici littoris por- 
tum, pauiominus quingentorum miliarium itet 
eft. Isque trattus fuperiore commodior putatur 
quum frequentes habeat vicos, vrbemque Pie- 
fchouiam vite impolitam, quam duo amnes com 
pieftuntur.Ab Riga autem, quas magni magiftri 
militia Liuonioru ditionis eft,adLubeccam Get 
mania portu in linu Cimbrica Cherfonefi milia 
ria paulo plus mille periculofas nauigationis nu- 
merantur. Ab vrbe Roma vero Mofcha 2. milib* 
& fexcentis miliaribus diilare compertum eft, 
breuifsimo fcilicet itinere euntibus per Rhauen- 
nam,Tarui(ium,Carnicas alpes , Villacuq; No- 
ricum, & Viennam Pannonicam.atq; inde fupe 
rato Danubio,per Olmutium Morauorum vfque 
ad Cracouiam Polonise regiam , mille & cen- 
tum miliaria exiftunt. Ab iplavero Cracouiaad 
VilnamLitwaniae caput, quingeota:& totidem 
ab ea vrbe ad Smolenchum vitra Borpfthenem 
firum,& a Smolencho ad Mofcham fexcenta 
computantur. verum id iter,quod eft a Vilna per 
Smolenchum ad Mofcham, hyeme per niues lo- 
go concretas gdu,lubiicamque, fed multo attri- 
tu folidatam glaciem expeditis in curribus incre 
dibiii celeritate conficitur: teftate vero nili diffi- 
cili laborioloque itinere campeftria fuperare nes 
queunt.namvbi niues perpetuis folibus difTol- 

ui e!i- 



MOSC OVITARVM, LIBE*R. t?; 
Uieliquariq-, coeperint, in paludes ccenofasq; vo- 
ragines abeunt, viris pariter & equis inextricabi 
les , nili ligneis pontibus infinito prope labore 
confternantur. Terra Mofchouiain vniuerfum 
neq; vitem,neq; oleam neq; paulo fuauioris po- 
mi frugiferam arborem, praeter melopepones & 
cerafa producitrquum teneriora quaeq; geiidifsi- 
mis Boreae flatibus exurantur, campi tamen tri- 
tici, filiginis,milij,paniciq; & omnis generis lei 
guminum fegetes ferunt . red certifsima meis is 
in cera & meile confiftit.Regio enim tota foscu- 
dilsimis apibus plena eft, quae non fn manufa- 
£tis agreftium aluearibus, fed in iplis arborum ca 
uis probatifsima mella conficiunt , hinc per fyl- 
uas,& opacifsimos faltus , frequentia ac nobilia 
apum examinj ramis arborum pendentia videre 
eft , quae nullo aeris crepitu colligere fit deceffe. 
Reperiunturfsepefauorum ingentes malis arbo 
ribus conditae, veteraq; mella deferta ab apibus, 
quum Cingulas arbores , in vaftis nemoribus rari 
agreftes minime perfcrutentur: ita vtin admira- 
dae crafsitudinis arborum ftipitibus permagnos 
mellis lacus aliquando reperiant. Retulit & cum 
multo omnium rifu Demetrius legatus, vt eft: in 
genio comi 8l faceto , proximis annis vicinis 
fus agricolam, quaerendi mellis caufa in prtegra- 
dem cauam arborem fuperne defilij fle . eumqtfe 
profundo mellis gurgite pectore tenus fuifle hau 
uum, ac biduo vitam folo mellefuftinuiflTe , quu 
vox opem implorantis in ea fjduarum folitudi- 
ne.ad viatorum aures penetrare nequiuiflet : ad 
* Z SXtKs 



P AVLI IOVII DE LEGATIONE 
extremum vero defperata faiute , mirabili cafu, 
ingentis vrfe beneficio inde extradlum euafilie, 
quum forte eius beluae adedenda mella more hu 
mano fe demittentis, auerfos renes manibus co 
prehendiiTet, & eam fubito timore exterritam 
sd exiiiendum tum tractatu ipfo,tum mnlto cla- 
more concitaiTet. Nobile quoq;’Iinum,& canna 
bum in refles , multaque item boum tergora , 8c 
snaflas cerae ingentes,Mofchouitaein omne Eu- 
ropae partem mittunt . Nulla auri argentiue,vel 
ignobilioris metalli, ferro excepto, apud eos ve- 
na, fedluraSereperitur, nullumque ell tota regio- 
ne, vel gemmarum vel precioG lapilli veftigium, 
ea omnia ab excernis populis petunt. naturae ta- 
men iniuria,qute tot bonaprorfusinuiderit,vno 
peliium nobilifsimarum mercimonio refarcitnr, 
quarum precium incredibili hominum cupidita 
te & luxu adeo creuit,vtin lingulas velles fufful 
turas,tnillenis aureis nummis veneant. Fuitaute 
tempus,quo hsc vilius emebantur.’ quu remotif 
limae Septentrionis nationes politioris cultus, 
nollraeq; adeo anhelantis luxuriae penitus igna- 
rf,furnma fimplicicate,eas vilibus acridiculis fe 
pe rebus permutarentrita vt vulgo Permij , atqr, 
Pecerri,tantum peliiumZebellinarum pro ferrea 
fecurirependerent, quantum earum limul cone- 
xarum ipfo fecuris foramine,quo manubrium in 
duitur,Mofd;ouicre mercatores extrahere pote- 
rant.Ante quingentosannos Mofchouitae genti 
Jium deosco!uere,Iouemfcilicet,Martem 8c Sa 
turnum,& plerofque alio s , quos libi infanoer- 
♦ rore 



MOSCOVITARVM, LIBER. 174 
tote hominibus ex induftnjs,aut regibus antiqui 
tas finxit. Tunc vero primum Chriftianis facris 
initiati, quum Graeci antiftites haud fatis confla 
tibus ingenijs a Latinoru ecdefia diffentire cce- 
perunt.-fadumque eft, vt Mofchouitae eo sr eligis 
onis ritus, quos a Graecis dodoribus accepifset, 
ijfdetii fenfibus , 8c fincerifsima quide fide feque 
retur. Spiritum enim fandum.tertiam in diuina 
Trinitate perfonam, a patre Deo folum produci 
perfuafum habent:quum redifsima veritate a pa 
tre fimul Chriftoq; filio proficifci credendum fit. 
Verum ea controuerfia apud conuentum Florent 
tinum,prae(idente Eugenio quarto Pontifice,ma 
gna partium cotentione agitata, eum exitu habu 
it, vt pertinacia Graecoru in fermone potius qua 
in fenfu caftiganda videretur: quum Graeci anti- 
ftites euidentifsimis conuidi rationib.fpiritum 
fandum a patre per filium produci fateretur. Sa- 
cramentum quoq; non ex azymo, vti iure debe- 
mus, led ex fermentato pane conficiunt:idq; fub 
vtraq; fpecie,ficuti foli apud nos facerdotes, pa- 
nis fcilicetjdiuiniqj fanguinis , ab eoru presbyte- 
ris vniuerfo populo comunicatur : quo maximo 
errore imbutiBohemi,paulo ante patru noftroru 
memoriam a Latinorum ecclefia defciuerat. Cae 
terum quod valde alienum a Chriftiana religio- 
ne efle videmus,nullis facerdoturo fufifragi;s,nul 
laq; propinquorum, autarrjcorum pietate iuua- 
ri mortuorum manes arbitrantur: fabulofumque 
efle purgatori; locum putant , h quo tandem pio- 
rum animse , cum diuturna ignis poena, tum mul 

Z i tis 



PAVLI IOVII DE LEGATIONE' 
tis parenratiofiibus,indulgenriaqifurnmoru pon 
tificum expiat* , immortalium felicitatem bea- 
ta in coeli fede confeqiiantur . Caeteris in rebus 
ealdem fere ceremonias tenent, quae a Graecis v- 
fu pate funt,Romanaq; ecclefiam caeteratum o- 
mnium principatum obtinere, fuperbe & perui- 
caciter negant, fed ante alia, ludaeoru genus ,vel 
memoria quidem horrent,nec eos intra fines ad» 
mittunt, velutipefsimos atque maleficos homi- 
nesequi eciamnouifsime Tutcas aenea tormenta 
conflare docuerint. Chrifti vitae miraculorumq; 
omnium hiftoriaab Euangeliftis quatuor con- 
fcripta,itemq; Pauli epiftolas , dum facra fiunt, e 
fuggeftu clariore voce recitantur , probatae cj; vi- 
tae facerdores homelias Ecdefi? dolorum publi 
ce legant, etiam ijs horis, quibus facra minime 
conficiuntur.non enim Oratores cucul!atos,qui 
aduocato populo concionari,&ambitiofe nimis 
atque fubtifiter de diuinis difierere foliti funt,ad- 
mittere faa putant; quoniam rudes imperitorum 
animos fimplici potius doftrina,quam altifsimis 
arcanoru interpretationib . ad fandiorem moru 
frugem euadere , viti foiidae religionis arbitr.m- 
tur.Hos,quos modo dixitnus,lacros libros , ite- 
q; noui ac veteris infttumenti enarratores, prae te 
tea Ambrofium, Auguftinu, Hieronymum atque 
Gregorium,in linguam Illyrica traduftos habet, 
religiofeq; cuftodiunt, Antiftites , Principesque 
minorum facerdotu fingulis vrbibus pagisq; pr| 
fefti facra curant,controuerfias dirimunt, & mo- 
ribus deprauatos fumma guada yindicandi pote 

ftate 



~ - MOSCOVIT ARVM, LIEER. «7? 

> flate perfequutur.Kegem lacroru, quem ipft Me 
tropolita vocant, a Coftantmopohtano Patriar- 
cha petut, Archlmadritae aute & Epifcopi, conie 
ftis in vrnam meliorum nominibus/orte ducun 
tur. Eorum vero hominum qui humanis cupidi# 
tatibus vitro renunciarunt, diuinarumq; rerum 
contemplationi Sc facrorum minifterio lele dedi 
carunt, duplex eft genus, vtrunq; coenobia inco- 
Iitffed altera eft vagu,& paulo folutioris vitae, fi 
cuti apud nos diuorum Franciiciatq; Dominici 
feftaptofitetes : alterum confiat ex fanflioribus 
monachis, quoru ordine diuus Bafilius infticuit, 
ijsnelimine quidem vel in fuprema vita» necefi, 
fitace pede efferre fas eft . Procul enim ab oculis 
profanotu lingulari duritie vitain occultioribus 
adjtis degunt, fumroamq; fubaiiae carnis & con 
firmati in religione animi opinione praebent. V - 
niuerfus populus quater in anno,&plur:busiem 
per diebus ieiunare c6fueuit,abftinetq; ab efu cat 
niu,ouorum.&]a{tis.ln vere primum, mere La 
tino,poft diem Cineru.-mox adulta ®ftate,i» ho 
norem diuorum Petri &PauIi:& initio autumni 
demu,cum affumpt® in coeiuMatia? virginis me 
mortacelebramus.-poftremofub ipfam hyemem, 
cuaduentus Domini pronunciatur. Per hebdo- 
madam verq,diem Mercurij fine carnibus, diem 
aute Veneris fineouis Iafteq-, traducunt: fed Sa 
turnidies rnefa omnibus oblonijs opipare refer- 
ta,hilariter excolitur.Csteriim fecus ac nos fole 
mus.nullas feftorum dierum vigilias obferuant. 
Religiofifsime tepla venerantur,adeo vteaneq; 

Z g viros 


PAVLI lOVIX DE LEGATIONE 
viros neque feminas venereis pollutos comple 
xibus intrare fas fit, nili prius priuatis balneis ab 
luantur. Saepeque accidit, vt complures vtriuC» 
que fexus facra audientes , extra limen confi- 
ftant,& propterea a petulcis iuuenibus recentis 
incontinentis notati , facietis aliquando nuti- 
bus falutentur. !n ipfo natali die Ioannis Bapti- 
lfe,& in Pafchate, trium Magorum, presbyteri 
facratos panes paruos toti populo largiuntur, 
quorum efu febribus confliftatos alleuari exifti- 
tnant.Alia quoque facra , certo anni tempore a- 
pud fluminagelu concreta celebrantur . In ripa 
tabernaculum conftituunt,& aduocata nobilita 
te hymnosnumerofo concentu pronunciant, fa- 
crsque lymphae multa afpergine profluentem 
purificant, & folenni ceremonia liratum St con- 
fecratum circumcifa & reuulfa glacie protinus 
aperiunt . Iis rebus riteconfedis,fiquiadfunt 
languentes vel morboli,in flumen defiliun t, Si fa 
eris aquis abluuntur , quum ob id elui morborU 
fordespeifuafum habeant. Defundi, vtiapud 
nos, mediocri funeris pompa comitantib. pref- 
by teris efferuntur, capite mappa velato ; casto- 
rum non in templis , vti apud nos impia prope, 
vel obominabili certe corruptela vfurpatum ef t, 
fed in feptis ac exterioribus templorum veftibtt- 
lis fepulturs traduntur, ijsque more noflro qua- 
dragenis diebus parentant: quod certe mirum 
videtur , quum in purgatorio loco expiari ani- 
mas , St criminum poenam vilis amicorum fup- 
plici/Sj vlloque pietatis officio mitigati peni- 



' v — MOSCOVITARVM, LIBER. 176 
tus negent. In caceris, eadem qu<e a nobis de re 
ligione fentiuntur,conftancifsime credunt. Mo 
fchouitae Illyrica lingua, Iliyricisque literis vtun 
tur,ficuti& Sclaui, D alma ere. Bohemi, Poioni, 
Sc Lituani . Ea lingua omnium longe latifsima 
effe perhibetur.nam Conftantinopoli Ottoma- 
norum in aula familiaris eft , & nuper in i£gy- 
ptoapud Memphiticum Sulthanum& equites 
Mamaluchos haud ingratis auribus audieba- 
tur. In hanc linguam inges multitudo facrorum 
librorum, induftria maxime diui Hieronymi & 
Cyrilli. translata elt.Pice ter quoque patrios an- 
nales, Alexandri etiam MagnijRomanorumque 
Casiarum /itemque M.Antonij & Cleopatra 
memoriam i/fdem literis commendatam tenet, 
Philofophiam vero,& fideralem fcientiam, ext 
terasque difciplinas & rationalem medicinam 
nunquam attigere . ijsque pro medicis fe gerut, 
qui alicuius paulo ignotioris herba vires,fe plu- 
ries obferuafie profitentur. Anniapudeos non 
a natali Chrifti , ied ab ipfo rnundi initio nurae- 
rantur,qui nona menfe Ianuario, fed a Septem- 
bri incipiunt. Leges toto regno habent fimpli- 
ces,lumma Principum & iuftifsimorum homi- 
num «quitate conditas : & propterea populis 
valde falutares, quoniam eas vilis caufidicorum 
cauillationibus interpretari atq; peruertere non 
licet. De furib. ficariis & latronibus fuppiicium 
fumunt . Quum de maleficijs quaftionem ha- 
bent , reos multa gelida aqua luperne demiila 
perfundunt , quod intolerandum, tormenti 
2 4 genus 


P A V L I IOVII DE LEGATIONE 
genus efTe perhibent.Nonnuquam obduratis & 
contumacibus, vtcofefsio criminis exprimatur, 
ligneis cuneolis digitorum vngues conuellun- 
tur. luuentus omnis varij s ludis, fed militiae pro 
ximis fefe exercet-.in ftadio curfu cotendit, in pa 
Isftra coii udatur, pernicitati equoru ftudet: om# 
nibusq;,p;^mia& preferti.m iagittarioru periti HV 
proponuntur.In vniuerfum Mofchouitae llatu- 
ra funt mediocri, fed quadrata-, & valde torofa:cq 
fi) omnibus ocuii,proli.ve barbse, crura breuia, & 
ventres extenti, equitant cotradisadmodu cruri 
bus;& peri tifsime, vel auerfi & fugietes, fagittas 
emittunt. Domi opipare potius quamlaute vi- 
uunt.nanqueomnium fermecibarioru qu? vel a 
luxuriofifsimisdefideraripolTunt, meniae eoru, 
&paruo quidem precio palsim inftruuntur.Gal 
lina liquide, & anates,fingulis faspe argenteolis 
tenuib.nummis veneunt.maioris minorisq; pe- 
coris incredibilis eft copia : & occife media hye- 
me iuuence,cocretis gelu carnibus duoru fereme 
fiu fpacio no putrefcunt. Venatione 8c aucupio, 
vti apud nos,nobiliora obfonia parantur, na ve- 
naticis canibus, & plagis omnisgeneris feras ca 
piunt:6cafturibus,atq; falconibus, quos mirifi- 
cos regio Pecerra probet, non modo phafianos, 
& anates,fed cycnos & grues confedantur. APtu- 
res ex genere infimo aquilarum , vei miluorum, 
falcones vero accipitrum nobile genus anti- 
quis fuilTe putamus . Capiturquoque auis fub- 
nigra, puniceis fupercilijs, magnitudine anfe- 
ris , quae pulparum fapore phafiaium fuperat 

digni* 



~ -M O S-CO V I T A R. VMj LIBER. 177 
■dignitatem : Mofchouitica lingua Tether nun- 
cupata, quae Plinio Erythratao vocatur , Alpi» 
nispopulis cognita , & maxime Rhetis , qui fal- 
tus adAbduae amnis fontes incolunt . Ingentes 
etiam fapidilsimosque pifces, & ante alios J tu- 
riones, quos siluros antiquitus fuifie putamus, 
Volgaprsbet:& ij quidem hpeme multa inclufi 
glacie,recentes pluribus diebus afletuantur.Aiio 
rum veropifeium multitudinem ferme incredi- 
bilem,ex candidis, quos diximus, lacub.ex pi- 
fcatur. Vino natiuo quum penitus careanr,adue 
tticio vti lbienttfed in feftis couiuiis tantu , & l"a 
ctificijs. Ante alia Creticnm liibdulce maximo in 
honore habetur, fed in vfum medecine tantu,vel 
principalis luxuriae oftetationem : quum miraea 
liloco fit, eduftu Creta per Gaditanas fauces, Sc 
tantis coclufi maris Oceaniq; fluftibus agitatu, 
incorrupta fuauitatis ac odoris dignitate , inter: 
Scythicas niues,ebibr{Te. Populus vero meaone 
bibit, ex meile lupuiisq; decoclu, quod picatis in 
cadis veterafcit,& ex antiquita te nobilitate adfe- 
quitur.In vfu quoq; funt birra atq; ceriiifla,ficutt 
apud Germanos Polonosq-, videmus, qus ex tri 
tico,zeaq; vel ordeo decoctis, omni conuiuio cir- 
cumferatur. Hac quada cognata cu vino poteda 
te,largius compotantib.ebrietate inducere adfifa 
mant.Medone ac birra per aeftate infrigidare, in- 
fufa poculis glacie, voluptatis gratia foient. nam 
ingentia glaciei frufta nobiliu in cellis fubterra- 
neis lingulari ftudio reconduntur. Sunt &,qui in 
delici j s habeat, fecum ex fubaulleris cerafis ex- 
Z 5 pref- 



PAVLI IOVII DE LEGATIONI/ 
pretium. qui perfpicui & purpuriffantis vini colc * 
rem & laporem iucundifsimum refert. V xores &C 
fosmin® , non in eo honore funt apud eos ; vt 
apud exteras gentes . nam prope ancillarum lo- 
co habentur. V iri infignes earum veftigia mirum 
in modum obferuant , & pudicitiae diiigentifsi- 
me cauent . non enim adhibentur conuiuijs neq; 
facrorum caufa remotiora templa petere, aut te- 
mere in publicum egredi permittuntur. Cete- 
rum vel ab externis hominibus, & exiguo qui- 
dem precio , ad V enerem omne vulgus femina- 
rum facile pellicitur, adeo vt parum eamamori- 
bus ftudere viri nobiles exiftimentur.Bafilius an- 
te viginti annos Ioannem patrem amifit . Is .So- 
phiam, Thoma» Palreologi, qui late in Pelopons 
nefo imperabat, Conftantinpoplitafiique' Im- 
peratoris erat frater, vxorem duxit. ea tum Romf 
erat,Thoma patre Turearum armis Graecia pul- 
lo. ex hac quinque liberi felici fecunditate fufee- 
pti,ipfeBafilius, Geotgius,Demetrius , Simeon, 
& Andreas. Demetrio & dlmeoneiampridem 
morbo abfumptis,Bafilius dolomaniam Geor- 
gij .foborouij, eximiae fidei atque prudentiae co- 
nliarij, filiam, in matrimonium fibi collocauit: cu 
ius feminae lingulares virtutes vna lierilitas ob- 
fcurat.Solent autem Mofchouitae, cum de vxore 
ducenda deliberant, omniu toto regno puellaru 
virginum deledium habere, ac forma virtuteque 
animi preftantiores ad fe perduci iubere: quas de 
mum per idoneos homines, fidelesque matronas 
infpiciunt,ita diligenter, vt feeretiora quoque ab 

ijs 



'VorCOVITARVM, LIBER, IjrS 
ijs contre&ari; explorarique fas (it.Exijs vero ma 
gnaatque folicita parentum expe<ftatione,quae 
ad Principis animum refponderit, regijs nuptijs 
digna pronunciatur.csters vero, qua; de formae 
pudicitiaeque & morum dignitate contenderant, 
ispe eadem die in gratiam Principum , proceri- 
bus atque militibus nubunt : ficvt mediocriloco 
natae plerunque,dum Principes, regis ftirpis cla 
raftemmata contemnunt, ad fummum regalis 
thorifaftigium, vti,'8c Tureas Ottomanos 1‘oli- 
tos efle videmus, pulchritudinis aufpicijs euehan 
tur.Bafilius quadragefimumfeptimum statis an 
num non atcingit,fpecie corporis eximia, ani- 
mi virtute fingulari,fuorumque ftudio ac beneuo 
lentia,8c rebus geftis, progenitoribus fuis ante- 
ferendus.Nam, cu per fex annos cum Liuonijs, 
qui feptuaginta duas vrbes fcederatas in eius bel- 
li caufam trahebant, armis contendiflet , paucis 
legibus datis potius quam acceptis, victor difcef 
fit, Polonos quoque initio ftatim ipfius Imperij» 
acie profligauit : Conftantinumque Ruthenum 
copiarum ducem, captum & cathenis vindtum, 
ofeham perduxit, ied ipfe aliquanto pdft ad 
Boryfthenem, fupra Oriam vrbem ,ab eodem 
Conftantino,quem dimiferat, magno pralio eft 
fuperatus:ita tame,vt Jmolechum oppidu quod 
antea Mofchouits occuparant, poft tantam etia 
victoriam a Polonis partam, in ditione Bafilij re- 
linquetetur.Sed aduerfus Tartaros, & maxime 
Europsos Prscopitas , fspius fecundo prslio a 
Mofchouitis eft dimicatu, vlcilcendis fortiter in- 

iurijs, 


lutijs, quas illi repentinis incurfionibus intulif- 
fent. du praeni m centum & quinquaginta milia 
equitum Balilius ad bellum ducere confueuit,di= 
ftinftis per vexilla turmis,, qua fuos duces fequu- 
tur. Regite alse vexillo infcripta elt IofusHebr^i 
imago, illius qui.vtlacrf referunc hi(lonse,a Deo 
maximo longifsimum diem , retardato felis cur- 
fu,pij s precib , impetrauit . pedeftres copias nul- 
lo prope vlui funt in iliis vafris folitudinibus, 
tum ex ipfa velle quas fluxa talarisque eft : tum 
ex hoftium confuecudine , qui curlu potius & 
equitandi celeritate, quam vi ftataiias pugnas, vel 
ipfo congrelTu militiam exercent. Equi eorum 
ftatura infra mediam exillunt, ied robufti & ve- 
lociflimi habentur . Equites praepilatis haftis, 
clauisqae ferreis 8c fagiccis rem gerunt, paucis 
falcati luti t gladij . Corpora vero cljipeis rotun 
dis , vt Afiatici T urca : vel infle is & angulari- 
bus parmis, more Graecorum, itemque lorica 
8c galea pyramidali proteguntur . Balilius etiam 
Jclopettariorum equitum manum inlHtiut-.muL: 
taque aenea tormenta Italorum fabrorum artifi- 
cio con8ata,fuisqu,e impofitacurrib.in arce Mo- 
fchas vifuntur.Ipie iniigni appa-atu & lingulari 
comitate, qua tame Regia maieftas nulla ex par- 
te corrumpitur, publice cum proceribus atque le 
gatis epulari folet, magnumque inaurati argenti 
pondus duobus abacis expolitum, eodem tricli- 
nio confpicitur. Nullam praetoriani militis co- 
hortem, praeter ipfam familiam , corporis cufto- 
dias caufa,circum fe habere, vel alibi alere confue 



•srSs covitar vm, liber, »79 
uit. Ab vrbana enim fideli multitudine Rationes 
habentur, nam vnaquaeque vrbis regio foribus, 
cancellisque fepitunnec temere per noftem , aut 
finelumine,in vrbe vagari licet. Aula omnis con 
liat ex regulis, & ex iplo militum deleftu, qui per 
ftatos menfium circuitus, frequentanda nobilita 
df q; regiae caufa per vices ad tmpieda comitatus 
officia e lingulis regionibus accerfuntur. Porro 
Exercitus omnis, quum bellum ingruit, vel hoftiV 
bus indicitur, ex euocatis veteranis, nouisq; pro 
uinciaru deleciibus cogitur.na cunctis in vrbibus 
praefefti militiae iuuen tutem infpiciunt,idoneos- 
quein ordines militum tranfcribunt : quibus ex 
f rario prouinciarum, certa, pacis tempore , fed ea 
quidem exigua, ilipendia perloluuntur . Verum 
qui militant , immunitate veftigalium gaudent, 
& caeteris paganis prteftant, regiaque gratia om- 
nibus in rebus potentes exiftunt. Patefcit namqj 
verte virtuti nobilis locus, quum bellum geritur; 
fiquidem egregio Sc in omni rerum admini- 
flratione falutari inftituto,ad fuum quifq; 

' fpe&atum Acinus, vel perpetui praes 
mi j, vel ignominia; fempjternse 
fortunam aflequitur. 


FINIS. 


S1GIS M VNDV S LIBER BARO ' 
in Hcrbersljin, Nejperg & Huttenhag > &c., 
Georgio Vernhtro,Regio Confilidrio, 

& apud Saros Prafetto, S.D> 

f r' 1 "tre i ts i iam olim, & a multis quidem 
ii ^ multa de admirandis in Zepufio a- 

« av i quis audieram, tamen i jfdem de reb. 

■ 1' EI- i 4 US plsrifque incredibiles videbatur,- 
t i/ nsiFl/f i a te in primis certior fieri, & tuum iu- 
* dicium audire defiderabam.Quia ve- 

ro non dubitafti,qux comperta de his haberes , ad 
me fcribere, facile effecifti,vt non modo , quidipfe 
pofthacde his fentire debeam, certo fcirem-.fedetia 
multialij excellentes viri, teftimonio tuo, cui plu- 
rima apud omnes eftautoritas, confirmati, addubi 
tare definerent. Sed cdm etiam in reliquis Hunga- 
ris partibus multa: non minus admirabiles aqus 
efle dicantur, rem valde gratam mihi, Sc multis a- 
J,ijs harum rerum cupidis, tuique lludiofis facturus 
es,fieasquoq;defcribendasfufceperis. Scio quide, 
& vidi ipfemet apud Serenifs.quondam Ludouicu 
Hungarix regem, Diui Imp. Maximiliani legatione 
fungens ad B uda fedem regia, thermas elle , quaru 
calore immifla manu ferre nequeas, quqdei vtiq;, 
qui ante non vidit, mirabile videtur . Sed quodin 
his etiam viui pifcesfunt,id non pauci pro reincre 
dibili habent. Talia quoque videntur effe, qute dicu 
turdealijs thermis in ripafiuuij Vagi, non longe 
ab oppido Galgocz,quod Germani & Slaui vulgo 
Freiftat vocant:quas locum, prout crefcitautde- 
crefcit fluuius, in squali Jemper diftantia mutare 
aiunt.Legi nuperapud Arrianum lib.j.delcriptum 
fonti, qui fub luce tepentibus aquis manat, in me- 
ridie 



’ 9 * ^ ' 


ridie frigidus, velperi calet, ac fub exortu diei rur- 
fum tepidus oritur, atq; itaperfingulos dies acnes 
cies *ftus ac frigoris vices variat. SaxoGramaticus 
in Ulandia fonte e (Te teftatur,qui fumigantis aqua: 
vitio natiua rei cuiuflibet origine demolitur.Natn 
quicquidhumido eius vapore afflatur, in lapideae 
natura; duricie,forma tantufuperftite,fubita couef 
fione tranfmutari. Hsc & his hmilia , qui deinceps 
legent, minus mirabutur, vbi anirnaduertent,fum 
mu opificem in his etiam noftris, & alijs vicinis re- 
gionibus non pauca mirabilium operum fuorum 
monimentapofuiffe, qux tamen indiginx pro mi- 
raculis non habent:ac quandoque etiam, II interro 
gentur, ignorant , quemadmodum in Mofchouia 
fxpenumero fum expertus. Nam cum nonnulla e- 
iufmodi,qux mihi narrarant alij,quxrerem ab in - 
colis, adeo nihil habebant quod refponderent , vt 
mirari fe dicerent, vnde ea homo peregrinus acce- 
piflem.Non dubium eft autem, nifi pleraque diuer 
fis in locis obferuaflent , & literis mandafient ho- 
mines externi, quin ea indigenaru negligentianunc 
luce,fuique memoria & admiratione carerent. No 
poteft igitur mihi, Vuernhereornatifsime, non val 
de probari ftudium tuum, quodhoegenus Hunga 
rix tux rebus eruendis & ifluftrandis impedis : nec 
facere poffum,quin te ad id continuandum 
cohorter. Nam eo no n tantum mihi . 
fueris gratificatus, fed etiam tibi 
apud omnes magna; laudi eft 
futurum. Bene 
vale 

DE 




DE ADMIRANDIS HVN- 

GARI /E AQ^VIS, fdYPOMNE- 
mation.-Georgio Vuernhero 
authore. 


s 


JGISMFNVO IN H£R,- 

t>ffBain,Nieperg & Guttenhag Baron^&c. 
Georgius Fuernhem. 




N N O T A K A M iuflu tUO no- 
R ulla 3 SIGISMVNDE BA- 
tgnifice j de mirabi- 


RO vere magnifice » de mirabi- 
| libas aquarum naturis , qu* fi- 

nibus Zepub) noftri continen# 
tur: vt me ceu oculato tefte cofir 
inares ea,qus quidam audita ab alijs,pro fabulo- 
fis habuerunt.Quia vero non modo fides habita 
eft narrationi meae; fed etiam quibufdam incenia 
cupiditas,p!uraboc genus cognofcendi, minime 
inuituSjVtdebuijfiufcepijquod mihi denuo man- 
dandum duxiftijVtaiia quoque aquarum miracu 
la,qus in Pannonia noftra vifuntur, non minus 
pene prodigiofa,fcripta complecterer. 

Pannonis autem appellatione non eam tan- 


tum comprehendo Danubij ripam , cum qua ea, 
qus didta eftfecunda Pannonia,ab Arabone flu- 
uio, qui Ptolemso eft Narabo , nunc vulgo Ra- 
ba,ad Saum excurrit: fed quicquid prsterea Hu- 
gariin altera Danubij ripa tenent, quod quidem 
latifsimepatet.Tenent enim totam Iazjgu Me- 


tans- 



' ^HVNGARIjE AQJVIS. tS i 

tanaftarum regionem , quam Ptolemaeus Sumi- 
nibus Danubio, Tibifco, acmontibus Sarmati- 
cis finit. Sunt autem montes Sarmatici, qui Hun* 
garos a Rutenis,Poionis,Morauis,Silelijs,& ea 
Auftrire parte quse citra Danubium eft, dirimut. 
ad quos pertinetCarpatus,ita iam vulgata appel 
latione, vt omnis traiftus Sarmaticorum montiu 
Carpatus voeetur.quanquam mihi Ptolemrei de 
fcriptionem intuenti, Carpatus ijfdem, quibus 
Dacia, finibus videtur terminari. 

Porro ex tat nuncquoq; Iazygum natio inter 
Hungaros,quosipfi voce decurtata Iaz vocant, 
acretinentiidemetiamnum linguam fuamauita 
'&peculiarem, Hungaricaedifsimilimam : atque 
eas fedes, quas Plinii deicriptione quondam te- 
nuerunt,nimirum campos & plana, Dacis , vt i- 
demait, pullis ad Patilfum amne , quem ego de- 
tracta prima ipllaba Tiffam , vel , v t nunc vulgd 
vocant, Tizatti accipio. is vero Tibiicus eft Pto- 
lemaeo , limes veteris Daci* , cuius cultifsima 
parseftTranffyluania,prouincia multis habitato 
ribus frequens . Nam ea & Gsrmani, quos appel 
lant Saxonas ,& Hungari, & Hungarorum antt 
quifsimi Siculi didfi,qtii lingua lua funt Zekheli, 
& ad huius imitationem a quibufdam vocantur 
Ceculi, incolunt, vt omittam peruetuftas Roma 
liorum reliquias V alachos , qui frequentes ibide 
vicos & pagos habent. Potiuntur tamen rerum 
Hungari, & penes eos imperium eftreoque fit,vt 
Tranilyluani quoq; Hungarorum nojjm«<snfe 
antur. Eft vero plane 'mira** 11 - •-"ueriarum, nec 
” A * vnius 



DE ADMIRANDIS • ' 

vniuslingus per.vniuerfam Hungariarngentiu 
miftura; quemadmodum a me dicetur prolixius 
ea jn commentatione, qua res Hungarias, popu- 
lorum in ea origines, appellationes , leges , ir.o- 
res,inftituta conor explicare. 

Cseterum Iazygum regione, qua fe Carpatus 
( vt hoc iam nomine omnem illorum, quos dixi, 
montium tra&um complectamur jlatilsime pan 
<dit,& in quofdam quali ramos alibi eminentiori 
bus , alibi mitioribus iugis diffundit,. continen- 
tur oppida,a Germanis montana dicta, quod in- 
ter montes metallorum omnis generis facundia 
ta.te & praedantia cum primis nobiles (italunt, 
& populo metallicam faciente conftant. Qua ra- 
tione & eos qui in metallo operantur, in monts 
elfe, & in genere vniuerfam rem metallica opus 
montanum vulgo dicunt. Eadem regione conti- 
netur Zepulium,& multi alij Comitatus'. ' 

.funt autem Comitatus, vt hoc quoque obiter 
explicem,regni partes, quas Prpuincias, aut Prs 
lecturas, aut Grsca voce, qua pierique Ladnoru 
vli funt 1 monarchias i dicerepolsis.;PliniLis & co« 
uentus,& iunfdiqlones, & conuentus iuridico:; 
in diftributione Cilicis & Betics Kifpanis ap- 
pellare videtur. Cicero vocat Dicccefes, quod nc 
minis Epiicopi in appellatione fuarum iurifdifti 
onum,quanquam nunc vulgo corrupte,vfurpat. 
Earum verd partium praefecti vocantur Hunga- 
ris Comites, quibus iurifdidion4s cura incum- 
‘Ks-Pitit autem Hungaris regnum , quo facilior 
SieRpScnc^c-tTetiurisdlcendiratio , inhoc ge- 
nus 



"HVNGA1U£ AQ^VIS. ?8? 

nus Comitatus plures quinquaginta diuifum,e:6 
quibus vix dimidium hodie retinemus. 

ded haec tanquam viui futura ad cognitionem 
locorum, in quibus noftra de aquis natratio ver- 
fabitur, pr®facus, dicam primum de calidis, qua# 
rum pro Hungaris portione , vix vlla regio plu • 
res autfalubriores habet. Vnde vero potius or- 
diar, quam ab ipfa vrbe Buda, qua Hungaris re» 
gesob lociiitum,opportunitate & amoenitatem 
merito pro regia habuerunt. Hic propter ipfam 
Danubi; ripam calidae funt multae, inter quas dif 
feretia maior eft, quam pro locidifcrimine.Qu® 
damenim non modo tolerabili, fed ita iucundo 
funt calore, vt ad hominum lauacra naturae beni- 
gnitate fingulari datae effe videantur. Huius ge- 
neris funt infra arce regiam aliae, Regi® vocatae; 
vel propter vicinam regiam, vel quia regio ope- 
re ornat® & concluf®, vel quia in his reges laua 
re confueuerunt . ali® communes, quibus faxii 
ceu natiua fornix impendet, quas Turc®poftoc 
cupatam Budam latius excauata rupe a mpliores 
reddiderunt, csterisq-, pr®ferre dieficur. At quae 
fupraBuda lunt,q'uarusi ali® item regie, ali® ho 
fpitales a vicino ptochodochio dicis fuete,bal- 
neis funtinutiles,nifi refrigeretur.^ic enim que- 
dam calent, vel feruent potius, vt in easmiffum 
ouum no minus cito, quam ad luculentum igne 
elixetur.Temperantur autem in balneis frigida, 
cuius ibi fons calidis itacotiguus eft,vt qui hau- 
ftum veniunt duabus vrnis,eodem in veftigio al 
tera calidam,alteta frigidam haurire pofsint. 

A a z Ibi* 



DE ADMIRANDIS - fc.K * 

Ibidem eftfub dio fons calidarum cseteris am s 
plior,quem purgatorium vocauere, ea nimirum 
ratione, quod, quemadmodum proditum eft , in 
purgatorio panas nocentium pro noxam modo 
alias acerbiores, aiias mitiores eiTe , ita quaedam 
infunt aqua; bocin fonte difcrimina. Nam qua 
in eum a Danubi) ripa aditus eft , fubfrigida pri- 
mum, mox tepida:& quo ineam penetraris alti- 
us, hoc magis calet.In receftu vero interiore tam 
eft calida , vcferri non pofsit. Eftautem is calor 
haud dubie aquae huius proprius. Nam alia, qu^ 
dixi,tempsramenta verifimile eft a Danubio ac- 
cedere , qui crepidine huius fontis lambit, & cu 
vel modice excrefcit,totu inundat, neq; tame ita 
reftinguic,quin caleat. Quin intra ipfam ripa,qua 
Danubio perennis curfus eft,calidq ebuliiut; vbi 
qui altius mergi volunt, lauare coniueuerunt. 

Porro hae ad Budam thermae (liceat vero mihi 
hac voce in calidarum aquaru appellatione vti) 
quod alterae, vt didum eft,infra , alterae fupra vre 
bem effient, ex eo quoq; inuenere nomen, vtillf 
inferiores , hae fuperiores vocarentur. V trafaue 
Tureae , quibus tamen oyinia vaftare libido eft, 
non modo non corruperunt,fed etiam cultiores, 
acperfpeciem religionis quafi auguftiores red- 
diderunt. Nam Baffa Mahometh, quem tyran- 
nus vidor Budae captae, ac reliquis Hungariae a 
fe debellatae partibus gubernatorem impoluit,a- 
pud vtrafque Deruifis domicilia, ceu coenobia ex 
tvaicurauic. bacello etiam apud fuperiores in coi 
ie vicino , qui ante vitibus confltus fuit, polito, 

con- 



• • .) HVNGARijE AQJIS. 
confecrauit locum memoriae cuiufdam eius ordi 
nis,quem,dum viueret, ceu numen quoddam ve 
nerati funt Turcs:& nunc mortuum, iiloqjue in 
loco conditum, religkrle colunt. 

Sunt autem Deruifae Tureis , quod nobis mo» 
nachi,qui mendicato viuunt : quibus ex religio» 
nis.quam affeftant,inftituto vuratum eft, faeuire 
in corpus proprium 3 quod alij perinuftionemfti 
gmatum ferro candente, ali) perincifionern quae 
fit nouaculaacutifsima, quidam vtroque modo 
faciunt, hoc crebrius & crudelius, quo quifq; fan 
dlior Sc religiofior effe 8c haberi cupit . Eft verd 
& in veftitu quaedam inter eos diuerfitas, & fan- 
ftimonia affe&atio . nam alij velle lanea alba ad 
talos vfq; demifia amiciutur, & calceati incedut, 
capite operto. Alij nudis pedibus, & capite,im 6 
toto pene corporeaiifi quantu pelles duae ouinae 
aut caprinae crudae, quarunfaltera afronte,aItera 
a tergo ex fcapuiis propendet, tegunt . Quidam 
etiam vnica pellepudendas tantum corporis par 
tes velant, eseterarradi. Gyrrnofophiftarii dft .,3 
efie reliquias , quates lndia habuiiTe memoratur. 

Sunt quidem haec i £arradone,quam de aquis 
inftitui, aliena. Jed cnmhucdelapfusfim, quid 
obftat,quo minus de Turearum lotionibus plt*f 
culum addam ? Cum omnes aquas Tureae, ceu 
praecipuum Dei munus, fummo honore dignan- 
turetum viuaspotifsimum,&: fluentes.idq; pro- 
pter frequetes lauationes, quibus etiam crebrius 
per diem, non modo ad fordes corporis abiuen- 
das/edadfceleru quoq-, expiationes vti confue 
A a 3 u erunt. 



uerunt,,quod proculdubio ab aliaru gentiu riti- 
bus habent, quibus etiafoia aquaeafperfio inter 
Februa fuit.^ic Romae olim ad porta Capenam, 
poftea Appii vocata, aqua Mercuri) di£ta,alij ali 
os afpergebant,inuocantes Mercuriu : vtafperfi 
flagitia,& prafertim periuria diluerentur. Sic tra 
ditur Peleus abfoluiffe Patroclum, & Acaftus e* 
pialTe Peleum a caede fratris fui Phoci , cum an- 
tea Aigeus Medaeam aquae afperfioneiuftraffet. 
SicOreftem a fanguine matris expiatum effe, me 
moratPaufaniasin Corinthiacis.-cumillu nemo 
larefuo Schofpitio dignaretur. Cuius loci hoc li 
betius memini, quod continet exemplu ritus ve 
tuftifsimi, accepti a patribus, quo rei atrociu cri- 
minu a cofuetudine omnium 6c colloquio arce- 
batur. Sic Aincas qnoq; apud Poetam noftrum," 
— Terfocios pura circumluit ynda 
Spargens rore leni. — 

Et idem,ceu multa caede pollu tus,inquit: 

Tu genitor cape facra manujatriosq, penates: 

Me bello e tanto digrejfum, & cade madentem, 
tAttrettare ne fas, donec me flumine yiuo 
« Abluero , — 

Quin in atri) s templorurh fuorum politam ha- 
bent aquam Tureae eundem in vfum , neq; cui- 
quam nifi loto in ea ingredi fas effe arbitrantur. 
Sed delectantur in vniuerlum plurimum lotio 
nibus & balneis T ure® . eoq; praecipuum apud 
eos pietatis opus eft , inftituere & condere bal- 
nea publica : nec id tantum viuentibus glorio- 
fum effe , fed etiam vita funeris falutare putant* 

Hac 



.*■ 

II V N G AR. I & AQVIS. 184 

Hat ratione is qui nunc rerum potitur, Solima- 
nusjtum alibijtum Budein aedibus quas quonda 
fueruntarchiepifcopiColocenfis,amplifsimum 
balneum pro fu a, fuorumque falute fieri cutauit, 
in quod e Danubio per canales Subterraneos a- 
qua in multam altitudinem, vt eft Eudte ad pa- 
nubium fitus,ducitur. Ipfam balneum intus in- 
cruftatuna & ftratum eft monumentis marmo- 
reis, quae antea in templis fuere polita, imagini- 
bus tamen, fi quae infcuipts fuerunt , refeftis,§C 
toto opere perpolito. 

Eadem gloria quasfita eft ei, que diximus, Baf- 
fae Mahumeth,qui thermas Budenfes exaedifica 
tis illis Deruifarum coenobiis, conditorioq; eius 
de quo diximus, illuftriores reddere ftuduit.Hic 
Tero videre eft mirabilem rerum commutatio- 
nem. Nam quse loca Hungaris incolumi & flo- 
rente Buda voluptatis domicilia fuerunt, ea reli- 
giofe ornarunt Turcat: flagitiole contra propha 
nantes, qu<j antea habita funt pro facrofanccis. 

In thermis fuperioribus, fupra eos fontes qui- 
bus ad lauacra vfus eft , funt pilcinse calida? , in 
quibus nafcuntur & viunnt pifces , qui in frigi- 
dam translati emoriuntur. .Sunt etiam calidsein 
oppofita Danubij ripa fupra Pcfthum , fed mi- 
nus celebrestpropterea quod ita coniun£ta? funt 
alueo fluminis, vt ad queuis eius incrementa cor 
rumpantur. • 

Solent fere therme locis , in quibus funt , ali- 
quod nom!,& quali lumen afferre. Ita nobilita- 
tus eft quonda finusEaianus in Capania.Ita nue 
A a 4 quo- 



DE ADMIRANDIS „ ^ - 

quoque in Italia , Germania, & in quauis pene 
terrarum orbis parte clara funt hoc nomine lo- 
ca. Nonnulla etiam appellationem a calidis funt 
fortita.-vtin Thelfalia Thermopylas , &in Ger« 
mania oppida quas vocantur Bad® , hoceft bal- 
nea. Sed fuerunt quafi in obfcuro Budenfes,nec 
aliqua ei loco celebritas accefsit, a tanta calidarii 
copia & varietate: quod proculdubio eo euenit, 
quod reliqu® eius vrbis fortun® atque opes hoc 
non exiguum alioqui clementis natur® munus 
cbfcuranit.Nam quis fuit in tota Europa locus, 
qui fe Bud® comparare potuerit,fiue litus amoe- 
nitatem, fiue coeli l'alubritatern,iiue feli fecundi- 
tatem , fiue aliarum quarumcunque rerum ad 
quoslibet vfus , ad fplendorem , denique ad lu- 
xum pertineo dani vbertatetn 5c affluentiam fpe 
&■ : ? vt ne quid dicam cie opportunitate, in qua 
non Hungarorum tantum, fed etiam multorum 
aliorum populorum defenfionem & falutem li- 
tam fimle, quotidianis damnis & periculis expe- 
rimur. Quo granior 5 C acerbior eli iaftura. quam 
erepto nobis per Turcashoc loco fecimus. Sed 
faceiTan t quere'i®,qu® fuum alibi locum funt ha- 
bitur®. 

Nili vero autoritateChronicorum no Urorum, 
magno confenfu vrbem Budam a rege Buda Ac- 
ti!® fratre conditam & nominatam effetraden- 
tium,impedirer, ego . fi qua alia conieftura de e- 
ius nominis ratione facienda effet, ob infignem 
calidaru eo in loco celebritatem & copiam, pro 
eo qudd Germanis quondam fueritBada,vnius 

literte 



";'NGARI£ AQVrS »8^ 

!iter$ inuerfione Budam ab Hungaris didam eile 
fufpicarer.Nam ea fecundorum Pannonioru lo- 
ca, antequam hucHunniimmigrarent, Germa- 
nos feu Teutonas tenuiiTe,minime ambiguu eft. 
Nec ita multum difsimili mutatione vocarunt 
Hungari Vueifprimiu,quod Germanis fuit Vuei- 
fprum,hoc eft, fons albus, qui loco nomen dedit: 
& etiamnumibifub arce, quaefedes eft , Epiico- v 
pi,oftenditur. o 

Sed redeo nunc ad calidas tacDanubij ripam 
iegens Iftrcgranum,vel,vt nunc appellant, u tri- 
gonium peruenio, qui locus fecundum Budam ia 
Hungariafemper celeberrimus fuit, fede Archie- 
pifcopi,qui ide crimas Hungaiiae didus eft , infi- 
gnis.Hic ad radices motis, cui impolita arx eft ma 
gnificentifsime extruda , qua labitur Danubius, 
fonseft tepidanim,inclufus turri, in qtiam ex arce 
dudis eo per praeceps muris defeenfus . >acet, Ex 
eo tanta manat aquae copia, vt quondam molam 
frumentariam verlarit; nunc machinam haufto- 
riam fimilem tympano impellat , qua aqua e Da- 
nubio perfubterraneum cuniculum' inearr,qiram 
dixi, turrim admilTa hauritor, & in arcem trasfun- 
ditur. Hoc largior eft fons alter haud magno in- 
de interuallo:quiin pifcinulam quandam influes, 
in qua etiam media hyeme coaxantes ranas audi- 
astaquse tantum , quantum verfandis tribus qua- 
tuorde rotis molaribus fatis eft, fundit. 

Supra Iftrogranumjquodexlftro & Grano mi 
xtum eft nomen > quod ibi fluuius Granus IftrO 
mifceturjnon longe ab arce ComaronienS, quas 
A a 5 tenet 



tenet oram cognominis infulse, quam Danubius 
prope Pofonium induosdiuifus a!ueosfacit,a 
Septentrione veniens influit Vagus: cuius ripa 
Fupra Galgociu^qu? arx eft Famili<j Thurzonum, 
nunc maxime nobilitata eft calidis , non propter 
vim earu falubrem tatum,qua omnes alias in H5 
garia calidas fuperare exiftimantur, fed etia pro- 
ptervarium,planeque mirabilem eorum ortum. . 
Non enim vllum certu fonte habent,fed alueum 
fiuuij fequuntur:& vtis excrefcit & decrefcit,ita 
aut recedunt aut accedut. Solent autem, quo ma 
gis exundant,hoc longius recedere. eoq; qui laua 
re voluRt,fubinde alias atq; alias fcrobes fodere, 
& quali puteos aperire coguntur. Id, cum intra ai 
neu eft fluuius,fltin glarea, quod ipfius folu eft: 
cu vero exit,in terra folida,& argiliofa,-in qua a- 
Jioqui non reftagnate fluuip , nihil pene humoris 
exiftit.Neq; tame in ripa tantum eruutur calidae, 
fed etiam intra amnem ,fifundum eius pedib. fnf 
fodias. Calent autem immodice.-nec funtidone$ 
balneis, niii temperentur , quod admiftione frigi- 
da de proximo haufte in prodiui eft . fed quia 
magis falutares efle creduntur fine miftura,qu! 
medicinam inde petunt ,deferuere eas finunt: 
quod pro temporis ratione alias 1'erius, alias citi- 
us fi t.Nunquam tamen .fle deferuent,quin,qui in 
eas defcendunt,tegcte,cefpiteue,aut ramis in fun 
dum fcrobis inie£tis,imas corporis partes aduer- 
fus ebullientis caloris vim munirecogantur. Effe 
autem eas aduerfas diuturnos, ac penedefpera- 
tos morbos efficacifsimas, multis experimentis 

ccgni- 



NGARIi AQVIS 

. cognitum eft , 8c adhuc indies magis ac magis 
cognofeitur. 

Sunt calidae alite non longe a caftro Trincinio 
quod ad eiufdem fiuuij Vagi iipam eft, fupra 
Galgocium.lllsfuamcercalentj&luntlimpidif- 
fim<e:atq; ideo iucundifsimi feeeffus loco fuerut 
Comitibus Zepufienfibus,qui paulo fiiperiore^ 
. tateTrincinijfedem habuerunt, 

Necmultumreccdunta Vago calida; ad arce 
Baimocium,qu^ ite eft Thur 2 onum:quibus hoc 
honoris habuit Alexius Thureo , quiinea fami- 
lia nomen illuftre,& fecundum regiam aliquam- 
diu fummam poteftatemapud Htingaros obti- 
nuit,vteas quadam quafi cifterna exouadrari&fa 
dia lapidibus,qui etiam defcendetibus fcalarum 
& fedilium vfum praebent, includendas- curaae- 
rit. Ecfi vero minus, fpaciofae lint, tamen mioife 
(lura in ipfis eft difcrimen caloris ;eoq; diremptae 
font muro . & quae moderatius calet, deiie.atori- 
bus tantum patent: alif vulgi vfibus fiunt relidis. 
In Comitatu Thurocio , qui eodem in traclu 
eft,lunt pari pene interualloa Vago diftantesca 
lidte ad Atubnam vicum, qui eft ciuium Cremni- 
cenfiu.Heinftarinfulefunt.clauduturenimiiuo, 
qex qppinquis montib.delabes, aqua vellit grata 
lauatlbus,cu fidunt. Na ad teperanducalidaspu#' 
quam, nifi quis recentibus aquis admifsis conti— 
nuo lauare velit, adhibentur : idque etiam tum fit 
modice,quod per fe minus in temperate caleant. 

Non difsimiles funthis calidae aliae inter Cte- 
niciam & Semnjciam , quae funtduo praecipua 

°P' 



DE ADMIRANDIS:^,. - ~ 

oppida inter montanarde quibus fupra dixi . Ma 
nant ex rupe,flic nata,vt lauantibus teftu & vm- 
bram praebeat. 

Nec tantu ipfae in rebus falubribus habentur, 
fed etia ccenum earuf quodPIinius quoq; inter ca 
lidarum vtilitates retulit ) medicam vim creditur 
obtinere. Itaqt ineo quidam, vicerofi praefer tim, 
ibi prope qua fluunt, volutari folent. 

Sunt etiam Jemnicif calidae, quas vocatur Ro 
felinae:in quibus canales, per quos fluunt, 8c fedi 
lia ex lignis fafta, fle funt accreto lapide ceu corti 
ce tsfta.vt prorfus lapidea videantur. 

In Comitatu Liptouien(i,ad pagum qui voca 
turDiui Ioannis, ibns eft tepidarurad quem ple* 
rur.qne confugiunt, quibus fcabie,autpfctis foe- 
data eft cutis. Exilit vero is, & magno impetu e* 
jaculatur potius, qua emittit aquas, qua Vago or- 
tus & curfus eft ex propinquis motibus, qui Car 
pati caput efle exiftimantur.Nufquam enim al- 
tius fefe attollunt, nufquam pluribus Si horridio- 
ribus iugis aiTurgunthi montes, ad quos Carpa» 
tum pertinere dixi, Altitudinis indicium eft , nix 
in his perpetua, vnde accolis Germanis montes 
niuis vocantur : afperitads , quodijdem montes 
funt imperuij .SIauorum lingua appellatur Ta tri, 
hoceft,Tatari, quod in regionem TatarorS, qui 
veteribus funt Get®,vu!gi opinione protendan- 
tur.Hungari vocant Tarczal, quod nominis lin- 
gua eorum a nudo,feu derafo vertice dudtum ef- 
le videtur. Nihil enim aliud qua eminentifsimi, 
& prorfus nudi fcopuli funt, hi montes . Ego ru- ' 

pee 



jVNGARI.® AQjaS \%y 

pes Sarmati® effe crediderim, quarum mentio fic 
apudSolinum, quo loco Germaniam inter Her- 
cynium faltum & rupesJarma tarum extendi ait. 
Nam ex Sarmaticis montibus, nequeita longe 
ab his rupibus Villula, quem Plinius alio nomi- 
ne Viftillum , ali) Iftulam vocant , crtum ducit; 
quo amne, pister Molinum , pleriqueali) Germa- 
niam finiunt.His ver6 rupibus fubie&im efi Ze 
pulium, vbi aqu® funt , qu® & ferrum erodunt, 
&lapidefcunt, & animantes pct® enecant;, de 
quibus, qu® alio adtefcripto complexus fum, 
attexam. 

Et vtab ea, cui confumendi ferri vis ineft , or* 
dianhsc eft ad dmolniciam, quod oppidum ad 
arce Zepufiefem pertinet,intra motes, vndequo . 
dam metalla eruta funt. Extrahiturautehauliro, 
quale Iftrograni eflfe diximus , quod ab aqua fu- 
perne iilabente impulfum circumaflu & raptu fu 
nis, cui implicati funt crebri nodi coriacei, im- 
plet fiftulas,per quas funi meatus efbquibus ad- 
iunfli canales ,effufam aquam excipiunt, & emit* 
tu t fub dium in alueos in terra defoiTos,quib . fer 
ru,fiue vetus, fiue nouu, imponitur. Qu te minora 
funt ferramenta, citius adeduntur, Jcleaferreae- 
qui confumitur intra horas vigintiquatuor. Qu® 
vero funt cafsiora, cuiulmodi funt qus in vicini 
montis fer rari) s hunc in vfum fiunt , poffcua per 
aliquot dies aqu® immerfa iacuerint, ceu limo 
quodam obducuntur adefa; coque flatis tempo» 
rib.abluuntur,& purgantur, vtin id quodfuper- 
eft ferru,aqu® vis efficacius penetret. Quod per- 

efo fe» 


DE ADMIRANDIS-' *■•••• 1 
efo ferro manet, luto fi mile, cupra eft(' ipfi vulgo 
cerne tu vocat.JSd in fornace coflaturin mafiam, 
& deinde per alia fornace eliquatum fit purius 8c 
purgatius, 8c ad oes vius non minus vtile, q % fit 
ex metallo. -cui’ multa funt fodinae eode in icco. 
Non dubium eft autem, quin aqua hanc vim a 
venis metalli trahat, praefertim a pyrite aeris (vul- 
gus Marchefitam appellat) cui ibi vim in ede acer 
rimam, vel ex eo fatis apparet,quddaquapluuia, 
autalio aliquo humore terra fubeunte,exipfoid 
quod vocat vitriolum, quod Graecis chalcanthu, 
Latinis atramentum futorium eft,deflillat, pjra- 
midatim concrefcens ftiriae in modum . Hoc vi- 
triolum natiuum dicitur . Eft enim aliud fafticiu, 
, quod quidem eodemin loco in huc fit modum, 
dolent Tectores metalli ligna intra fodinas traf 
uerfim pofita, in quibus itur & liatur , pprite mi- 
nutius caelo. confpergere, & eoquafi viam ad fir- 
manda veftigia fternere.Ei fimulatque penetran- 
tibus iti terram aquis permaduerit, innafcitur 
vittiolumtidernque vbi madere defierit, itaconfo 
lidatur, & adiiarrefcit lignis , vt non pofsit nili 
ferro refecari.Relecantur autem fic concreta, & 
e fodinis pet vtres extradla mittuntur in' alueos. 
Hic aqua feruente fupeifufa vitriolu omne, quod 
pyriti innatum elf,refoluitur, fitcp, aqua tota viris 
dis, quae deinde in alia vafatransfunditur, vtde- 
pureturtdepurataautem, transferturin caldarium 
plumbeum, in quo fuppofito magno igne bullit 
adhcraso&o,aut nouem: donec per euaporatio 
nem , quam vccantpdenfetm ; influente tamen 
-irt ais fem- 



v JVNGARli AQJVIS ISS 

fetnper eodem liquore,vt eade caldaria plena ma 
neant.Pbft infunditur in cados ligneos, quib. in- 
fertas virgas funt, quibus accrefcit. Atque hoc eft s 
quod vitriolu co<ftum feu fa&iciu vocant. Ac tan 
tum quide de aquae ferru rodentis vi & efficacia, 
Nuncdelapidefcente dica, cuius genetis rnul= 
tas funt in Zepufio, inter quas etiam n&iuila? non 
aliter qua Calidae, aut alias falubres frequentatur. 
Et ineffc his quoqj caloris, vel potius teporis ali- 
quid, quod cualijs temporib. tum per hyemem 
manifeftius fentitur. Eft verb intercos fons exi- 
mius vnus ad pagu , curapud Zcpufiefes Germa 
nos a riui murmure nome eft , qui inftar pifeina 
ftagnat,& plurimam aquam reddit,in quamiteni 
ligna inie&a, lapide ceu cortice obducuntur. Al- 
ter ad pagum, qui vocatur Ioannis. N am qui an- 
_guftiusfcatent,ftatimatq; pauluiu profluxerint, 
hpidefcut,& ita in tumulos exurgut. cuiufmedi 
yidetur vnus ad pagu Diui Andree nomine.-altet 
cqteris infignior,propearce Zepufienfem, ad se- 
dem diui Martini, quas facrarum asdium in Ze- 
pufio princeps eft.Hic fcaturit, vel erupit potius, 
aqua bullieti fimilis,cu magno intus murmure et 
ftrepitu,qui admota aure no fine admiratione au 
ditor.Erfipit afitno foras tatu,&fub diutfed etia 
meatus fub terra queric, & quacunq; vadit , lapis 
fit.quanqua qui fubterraneifunteius generis lapi__ 
des ,pluuijs aquis irrigata humo, &eo madore 
diutiusmanSte, diffeluutur. dokntaute accolas 
his fic difloiutis & effofsis, ad opera cameraria vi 
ce calcis yti, Qui vero fub dio nafcutur, ipfifsiml 



DE ADMri4NDIS„|, f . ■ " - 

funt Upidesjtofi di£ri,Ieuitate & raritate non dif 
ficmles pumicibus. Et quia v.erefimlle eft , ijs ali- 
quid glutinis ineffe, qui in propinquo aedificant, 
liberer his ad muros faciedos vtfitur. eoq; quida 
illic diSitat, fe domos ex aqua faftas inhabitare» 

Caeterum non minus miraculi videtur habere 
quibufdam, quod in monte arci contiguo , intra 
fpecum quendam aquaper hyemem fluida. refla- 
te ita congeiatjVt refrigerandis poculis glacies in 
depetifoieat. 

Porro quod ad fontes bibentibus ex eo anima 
tibns letales attinet, eorum vnus eft ad radices 
rupium ^armaticarurrijquse, vt didtum eft;2epu- 
fio imminent . ali; duo hoc famofiores funtin 
Comitatu Saros,quafiin confpe&u arcis cogno- 
minis,cuius ipfeprefecluram teneo.Nam qui eft 
fub rupibus, aues tantu ex eo guftaces necare dici 
tur. At alios duos non tantu auibus,fed etia alijs 
animantibus noxios effe ferunt, Qua ob caufarn, 
ne cui pecori ad eos aditus fit, diligentifsimecaue 
rifolet.Nafcicur autem ad- alteru eoru, qui prope 
modum intra Eperienfium noflrorf. fines eft.plu 
rimum aconiti, cui herbae Venenum mefle vel v- 
nicus Ouldij verfus arguit: 

Lurida terribiles mifterd aconiti maena. 

Atque hinc quidem videri poteftfons hic vi- 
rus trahere, Tales enim, ait Plinius , funt aquae, 
qualis terra pec quam Suunt; qualesqy herbarum, 
quaalauantjfucci.Sed eft reuera Angularis huius 
fontis natura, vtqui & crefcente luna augeri, Sc 
deficiente minui, atqj adeo in interlunio prorfus 

deficere 



- _JH V N G A R S JE AQJVIS. r8? 

deficere dicitur: tanto omnium confenfu, vt mi- 
hi ne libuerit quidem , an haec aliter fete habe- 
rent, explorare. 

Fontes acidos, & quas atidulas vocant , con- 
fulto praetereundos putabam.quod minime rari 
funtin Hungaria. Ne non tamen ex his quoque 
aliquid delibem,celebres funt in primis , alter in 
comitatu Zoiienfi,adarcemeiurdem nominis, 
cui oppida , quae dixi vocari montana , fubie&a 
funt: alter ad oppidum, cui Mons regius nomen 
eft : vterque fpleneticis manifefto fenfu mederi 
dicitur. 

Ad oppidum Biftriciam, Germani Meufolam 
vocat, vbi fodinae funtaeris opulentifsimae, quae 
nunc appellanturregif, quod in ijs impendio Re 
gis opera fiunt, cuniculus quidam redditaqua vi 
ride : ex qua, vbi fubl'edit,chiyfocolla colligitur. 

Quiaverdin Comitatum Zolienfem , duma- 
quas perfequimur, ventum eft,non polfuin prae- 
terire hiatum terrae ijfdem in locis famofum ob 
peftilentes expiraciones, quibus anes fuperuola- 
tes , & quaeuis alia animantia extingui conftat; 
manifefto eorum experimento, qui eius rei peri- 
culum fadturi, gallum, gallinamue, autfelem,aut 
canem longo haftili alligatum , fupra eum hia- 
tum, qui fepto ad arcendas inde animantes cir- 
cundatuseft, protrudere & efferre confueuerut; 
quibus non aliter vita fubito eripitur , quam li 
Itrangularentur. 

Eft item ad eum fontem,qui potus aues,vt di * 
Sum eft, enecat, fub Sarmaticis fontibus acidu- 
li b larquae 


DE ADMIRANDI S^ f . - 

|a : quae etli eandem cum eo ipfo fonteoiiginem 
habere creditur , tamen pierifque ita grata eft, vt 
etiam aegroti inde potum petant. 

Alia eft non longe ab arce Leuain Comitatu 
Bar(ienfi,quae niti ab hauriitibus pleno vafepei 
feratur domum, iaporem amittit. Itaq; qui occur 
famibus, vt fit,potum ex ea praebent, vel modice 
exinanito vale, quod reliquum eft, effundunt, 8? 
ad hauriendum aenud recurrunt. Adduntquida 
aliud hoc prodigiofius,fed minus fimi!e.vero> 
Nempe, Ii pura fit, dum hauritur, & pura perma- 
neat, donec offeratur agrotis, qui eam mirificeap 
petere folen t , quod hoc certifsirnum ad falutem 
fignum (it.Sin turbida reddatur, plane pro deplo 
rato haberi aegrotum. Itaq; eos qui potum tantfi 
infirmis, non omen petunt , antequam hauriant 
aquam, turbare folere.Sedboc fuperftitioforum 
credulitati relinquamus. 

Ab hac quoq; rurfus acida alia haud magnis di 
flat fpacijsrad quam etiam prope eft fons,qui tu 
muli in fpeciem affingit, &fubinde mutat fluxu, 
lapidefcente nimirum flatim aqua , quam effun- 
dit, & ideo Gc excrefcente ea parte,qua aliquan? 
diu manaritjVt fefe aliam in partem , quae humili 
or eft,effundere cogatur.-quod quidem quafi cir- 
cuitu quodam fit per omnem fontis oram. 

Ad arcem Fileg,quae inde in Boream euntibus 
occurrit, inComitatuNeograd,fpecus eft,in quo 
juperne deftillans aqua, continuo durefcic.Ibi ve 
ro videas ceu ftatuas hominum confiftere fa*a, 
ex hac deftillatione cocreca, Albus Jiis, color eft; 


:HVNGARIJJ AQVIS. tpd 

nec per fe tantum funt alba, fed etiam coloris al- 
bicantis vfum trita pictoribus prasbent. 

Suntprseterea ad fines Eperienfium fontes fai 
fi,tantae acrimoniae &falfuginis,vt inde falexco 
Ruatur, qui ad omnis generis condituras , & in 
primis ad coflurapifciumjCseteris vtiiiorefleex 
illimatur. Habetq-, locus nomeah his fontibus.* 
Hungaris enim Sowar,boc eftjJalis burgum di- 
citur. Nam & arx eius nominis fupra eum locu 
fuit>meae item profectura fubiefta, antequam di 
tueretur. Elie autem falis vim magnam in aliqua 
eorum montium partefin quibus promotori) in- 
ftar arx extat , vel hoc magno eil argumento* 
quodin aduerfaquoq; eorum partefalfi fontes 
Cunt, qui item fuaappellatione infigniut locum. 
Sed quodin eo inquirendo aut eruendo minus 
elaboratum eft,id no negligentia hominum, fed 
proculdubio Regum prouifione euenit,ne im- 
modica copia falem vilefcere contingeret. 

Abundatenim Hungaria fale natiuo, qui Iapi- 
dicinarum modo Caeditur inMaromarufio.Iteni 
in Tranlfyluania, vbi etiam pifcinte fai i ce fta- 
gnant.-a quibus omne pecus arceri neceffeefta 
compertum eft enim , earum immodico hauftu, 
qui faifugineincitatur,enecari. Infunt tamen in 
his alicubi pifces.quod minus mirum videri pof 
fet,cum ipfum quoq; mare pifcium parens falsu 
fit.-nifi hic non in aqua Calla, fed in ipfo pene fale 
viuere viderentur. Sunt autem fapidifsirhi>came 
duriufcula.-Sc ita impatientes aquae dulcis , vtin 
rail«i, exanimentur, 

2*s Bb z Quia 


DE ADMIRANDIS . f... ' ' 

Quia verd in falis mentionem incidimus , etfi 
de eius, qui caadicur ; ortudiuerfefint fententiae 5 
alijs nimirum eum cumipfa conditione rerum 
ab initio extitific.aiij a poitca natum effe affirma 
tibus: tamen vt vero propius fit; ex humore aut 
fucco lallo concretum effe , 8c adhuc concrefce- 
re,ea potifsimum ratione oftendi poffe iudico, 
,qubd in ipfis lapidicinis falis, vbi folidifsimus fu 
it,inuenta funt vatia inftrumenta adhumanos 
vfus fafta . Quodam etiam in loco Tranffylua- 
nite,gallinaincubans cum ipfis ouis incorrupta. 
Quin nunc quoqj pleruq; magna carbonum vis 
eruitur cum fale.In Defienfi fodina, qua nulla eft 
in Tranffyiuaniaaltior, paucis ante annis exci- 
fum eft de medio fale ingens robur trabi firnile» 
tanta duricie,vtnc ferro quidem facile cederet. 
Sed idem extra fodinam extraftum fic compu- 
truit intra quatuordies, vt primis digitis concer 
pi & conteripoffet.Idemfolet carbonibus, dum 
exciduntur,durifsirois, fimulatq; fub dium prola, 
ti fuerint, euenire. Haec vero vulgus in illa confu 
fione reru , quae Note temporibus in cataclyfmo 
fuit, ibi oppreffa, aut alio quopiam cafu ed abre- 
pta effe interpretatur. 

Flos falis alibi copiofior, alibi raro in reliquo 
fale repetitur: Gemmam vocant, quod gemmas 
rum quarundam in morem pelluceat. Faciunt 
autem hoc reperto iudicium falicid® dofli expe- 
rientia , falem qui fequetur , aut impurum futu - 
rum , aut cito deliturum ; neque temere ipfos in 
eo falli compertum eft. 

Abun- 



- *’ HVNGARIjE AQV IS. 1J)t 

Abundat & vicina Polonia huius generis nati 
uo tale faxeo , fed hic minus fincerus & folidus 
eft Hungarico.non enim fibris tarum, aut venis, 
fed etiam ingenti mole terte plurimis in locis di 
ftinguitur, ac praeterea longius abeft a fuperfi- 
. cie terrae. At in Hungaria putei, in quibus caedi- 
tur, minus alti funt vlq; ad falem.Quin in Tranf 
fyluania etiam fcopuli inftarcxtat fupra teirarfj 
ad ripam Marifi fluuij , cuius irem alueus fal eft, 
no longe ab oppido Tbordafalinis celebri. Fic- 
ti; faspenumerOjVt arantes etiam vomerem in fa 
lem impingant.Sed eum nemini cadere licet, ne 
quid vedtigaiibus regijs decedat. Liberum eft ta- 
men Siculis,qui, vt didtum eft,nonullam Trans- 
fjriuanias partem tenent, fuo in folo, quantum do 
mefticis eorum vlibus fatis eft , fumere.Sed hac 
de falfis obiter dixiffe fuffi ciat, 

Reftantinter calidas , quibus quidem aliquod 
in Hungaria nomen eft , ynae prope V uaradinu, 
qu® vocantur diui Ladislai , iiue quia hic diuus 
Ladislaus laueritrfiue quia ad edem ei factam, & 
fepulchro ipfius claram,ac tum ipfius, tum Sigif 
miandi Imperatoris,qui hic quoque condi volu-' 
it, munificentia opulentam pertinet . His pleri-; 
que inter omnes Hungaria calidas , primas tri- 
buunt : in quo tamen amoenitatem potius earu, 
quam falubritatem ipeftare videntnr.Sunt enim 
calore periucundo,& temperato : praeterea tam 
purae & perfpicus,vt fpeciem rerumji qua? ini>- 
ciantur,ampliorem quam funtipfe res , reddere 
videantur. 

Bb 3 Sani 



Sunt tamen praeter calidas multa; aliaefaluta» 
res frigidae in Hungaria: cuiufmodi dixieffe in 
Zepuiio geminas,qu* lapidefcunt.ded hoc tem 
pore maxime praedicatur,& a multis frequenta» 
'tar,fons ad Misla.qui locus a CalTouia haud ma 
gno diftatinteruallo . Huiusaqua lapidibus qui 
prope fonte funt/eruefactis calent,& ita balneis 
idonea redditur. No defunttamen,qui vim me» 
dica, qua: aque ineilfe creditur;ipfis potius lapidi 
bus,quam aque, tribuendam elfe cenfeant:qudd 
ipfa per fe pura lit , & bibentibus gratifsima : & 
contra, quam folent aliae ialutares, nullam miftu 
ramrefipiat. 

Verum vnde medendi vis iniit aquis, & cur a- 
iiae aliis atq; alijs morbis, nec vnaratione epdem 
omnibus medeantur,prsecerea vnde iplis tot,tai: 
taeq; in ca!ore,fapore, odore difFerentiae.-denique 
cur aliae concrelcant , alia: ferrum rodant,id {pe- 
culatoribus & venatoribus natura* phy licis expK 
candu relinquo.Georgius Agricola(cuius in hoc 
genus rebus inquirendis & excutiedis ftudium 
atq; iudicium exquifitifsimu effe , libri ab eo do- 
«ftiisime fcripti arguunt)multa de his egregia pro 
diditeoin Opere, quodde natura eoruqus de 
terra effluunt, infcripfit: & idem plura fe traditu- 
rum pollicetur in ijs libris, quos fe de Medicatis 
fontibus inftituilTeaIt.*ad quorum lectionem fe- 
fe referent, qui de his volent plenius erudiri. Ni, 
mihi haec fcripturo propofiturn non fuit, v edo- 
cerem quenquam-.fed vt voluntati tu?, digifniun 
•de Baronum optime, quae mihi femperimperi; 
^ vice 


' 'HVNGn&I A QJU. 

«ce eftj morem gererem. 

Quantum autem tuum quoque femper fuerit 
ftudium in his eruendis, qus in cognitione natu 
rae rerum atq; locorum vel oblcura lunt , vel ali* 
quam admirationem habent, ciim omnes qui te 
norunt, fciunr.tum fcriptus a te, & nuper editus 
de Mofchicis rebus liber,abunde oftendit.Nam 
quid eft in tota nobis ante paucos annos minus 
nota regione , aut in moribus gentis Molchicae, 
aut in etus religione, quod non fcittfsime expli- 
caris .^Quidrquod Hungaris noftris pene igno- 
taeeflent origines fuae,nifi tu ccnfinr.alles Mo* 
fchis confinem elTe,& ad imperium eorum pertt 
nereluhram,velvtalij dicere malunt, Iugariam, 
vnde & initio profedi Hungari,& nomen traxe 
runt^Ex Scythia quidem veniffe eos nemini erat 
dubium,fed de nomine difceptabatur : cu ali; ab 
Hunnis & Auaris voce compofita dictos eile af 
fererent,alij aliud comminifceretur. At vero pro 
pius eft ab luhramanafleHungarorum nomen: 
cum nunc quoq; Jlauorum lingua.qua nulla per 
vniuerfam Europa latius patet , luhri , vel prima 
fyllaba nonnihil, vt fit leuigata Vhri vocentur* 
Mitto, quod ce quoq; confirmante credibilius vi 
fum eft,montes,quos vocan t Ripha?os,no« ex- 
tare his in locis, vnde tanto veterum fcriptorur» 
confenlu Tanais decurrere dicitur, ded haec qui 
tnagis perfpefta habere volent, ex commenta» 
tijs tuis,& his addita chorographia petent. 

Mihi hic narrationem de aquis, qu® in Hunga 
ria aliquo miraculo ,aut nouitate quapiam irt- 
Bb 4 'fignes 



DE A ETM IRANDIS',- K-J-> j 
figneSvfunt, finire libet, vel relinquere petius. Na 
fi omnes ,quae aliquid admirationis habent, con 
feftari velim, perfequendumeilet mihiquicquid 
eft in Hungaria amnium : quorum quidem tan- 
tum eft, vt non facile dare pofsis aequalem regio- 
nem, qua: pluribus & maioribus abundet, vt no 
immerito veteres Hungari in regni fui infigni- 
bus quatuordu&us, totidem praecipuorum fiu- 
minum,Danubij,i'aui,Draui,& Tibifci imagine 
repraefentantes, vfurparint. ded ne nihil tame de 
his dicam. 

Eft laus amnium prascipua,efie nauibus feren 
dis idoneos , & pikofos . Quo in laudis genere i 
quotufquilqj eftextra Hungariam iluuius, qui il 
lis, quos dixbquatuor conferri queat? vt ne quid 
commemorem de alijs Hungaricis amnibus,qui 
etfi magnitudine illis minimi pares lunt, tamen 
non rmnusferefuntadrmradi.Nam praecerhoc, 
quod optimoru Stfaluberrimorupilcium copia 
affluunt, feraces auri pleriq; habetur: in ea prasfer 
tim veteris Dacite parte, qua Hungan* attribui, 
&TranflyIuaniam vocari diximus, quorum etia 
nonnullis ab auro nomen eft. Cuiufmodifunt; 
tres cognomines, Chryfi dicii:&qui Hugaris vo 
catur A ranyas, hoc eft, aureus: ne quis Hungaria 
ea, quas Thracias, Hifpanias, Lydias, Indite amni- 
bus gloria eft, carere exiftimet. Rapiunt autem . 
non rameta tantu auri perreni curfu,fed etia ple- 
runq; malfulas, alias pdi,alias nucis auellante, ca 
ftanesue,aut mglandis magnitudine.-quoties vi 
delicet tnunciant,imbribusde , aut alia quapiam 
. . . . ; eluuie. 


_*-v N G A K L® AQ VI Si IpJ 

dtiuie , aut arte indura corriuatione aufti ripas, 
& ea per quae curruntloca/ubruunt.Nec comen 
ticium eft , ijs in locis effodi quandoque mattas, 
alias puriauri, alias concreti laxi aliquid haben- 
tes., quf aliquot vncias vfque ad felibram,&. libra 
& hoc amplius appendunt. Quin liceat mihidice 
re, cuius certos autores notae fidei homines ha- 
beo,efFolfas elfe, quae quingentorum , imo quae 
rrsiHe florenorum non modo pondus , fed etiam 
precium eleuarint. 

.Sed vtadillos principes Hungariae fluuios re- 
deam, Danubium, Draunm, Jauum norunt vici- 
ni Germani, Norici, Carni: apud quos eoru fon- 
tes funt,& prima incrementa . quae etfi praeclara 
fint,nequaqua tamen tantu laudis addunt amni- 
bus, quantu hi mox, atq; folii Hungaricum attige 
rintjConlequuntur.Hicenim continud& plenius 
& fpaciofius fluunt , eoq; nauigationi magis ha- 
biles funt, pifcibusq; & maioribus & melioribus 
magisabundant:vt omittam, quod diuetfi gene- 
ris pifcibus, quibus fere prima eft gioria , extra 
Hungariam carent. Quapropter de his , quorum 
origines magis notae & celebres funt,piura refer# 
re fuperfedebo.-dicamq; de Tibifco tantum, que 
Hungaria fola totum fibivendicat. 

Oritur in Maromarufio,fuba!tifsimis Carpati 
iugis, fonte quidem exiguo, fed tantis fubito in- 
crementis, vt intra tertium miliarium pro teporis 
tamen, ‘quod incrementa moderatur, ratione, pa 
ties fit nauigioru,quibus fales euehuntur.Eft aut 
fere iuftu vnius nauigijonus, quater mille frufta 
Bb 5 falis 


■ DE AD‘M IR AN DIS -N •<-> " 
falis, (vulgo Iapides vocant J Ungula viginti plus 
minus podo librarii. Fertur aute intra Maromaro 
fium curfu citatiore , vt inter montes , qui pluri- 
mos in eos torrentes & riuos effundunt : eftque 
ibidem limpidifsimus.fologlareofo.fed idem ex 
illis Maromarufij anguftijseiu&atus.fimulatque 
jampeftiiaatcigit,incedit lentius, & fluit impu- 
rius,adrnilTo praefertim amne Zamos,qui extraf 
fjduania ruens, viam prarbetnauibus , quibus fa- 
les Tranffyluanici exportantur: videturque turh 
fane prorlus alius efle , non ob augmenti rantii, 
aut curfus fui modum, led quod etiam pifcium in 
eo ratio eft diuerfa.nam intra Maromarufiu non 
habet fere alios , quam quos aquae puriores.a.luc, 
& eorum quidem omnis generis copiam ingen- 
tem: at foris quem facile datis pifcem , cui quide 
in profluente vita eft, quem non fuppedicet Ti< 
bifcusfquiq-, & lapore,& magnitudine non prae 
flet fui generispifcib.qui alijs in fluuijs capiutur? 

Porro de copia quid dicamlhabet quidem H3. 
garia multos amnes pifcofifsimos.incerquos eti» 
am eos numero,qui ex vicinis terris immittutur» 

Jed neq; inter hos, neq; inter alios, quoru fon* 
tes apud Hungaros funt,vllus prouentu pifcium 
fuperat Tibifcu: vt eum,quod de Pado Itali» di- 
jiic Poeta , merito fluuiorum regem in Hungaria 
dicere pofsis. Etfi vero idem contingit fluuijs, 
quod terr»;nempe quod vt haec fruges , fic Si ifli 
pifces,nunc vberius, nunc malignius producant.*? 
tamen nullum eft tempus Tibiico . quo pifcibus; 
noo magis^uam csteri amnes, abundet.Quin, 

«fo ‘ qni 


,i vfcG ARJ/C AQ VI S."' 194, 

qui propius ad eius ripam in aeftiuis prtefertim ca 
loribus accedunt, tnanifefio fenfu experiutur, eu 
pifculentiam quandam, vt Gc dica, redolere . Nec 
defunt vulgo, qui dicant, duas eiuspartes aqua, 
tertiam pifces eflfe : non eo quidem fenlu , quod 
ita fefe res habeat: fed quod plane admirandam, 
peneque maiorem fide multitudinem pifcium fi- 
gnificatam volunt. 

Vidimus ipfi 3utumno iuperiore, cum illtx- 
ftrem Comitem Nicolaum a Salmis, exercituum 
regiorum fummum in Pannonij s imperatorem, 
vitra Tibifcum fequeremur,apud arcemThokai, 
quo loco Bodrogus, idem valde pifcofus amnis, 
Tibifco mifcetur,millenos carpiones,qucs non- 
nulli Cyprinos dicere malunt, citra diieftutn ta- 
men, ficu t eos capi contigit, venire centum nu- 
misHangaricis:hoceft,fioreno,vt vocant, vfita- 
to.-quempropraefentis rei monetariae iliis in lo- 
cis ratione, aureus vnus fuperat fimilibus rumis 
quinquaginta . Eadem eft plerumq; lucioru vili- 
tas, fub hyemis rere initium. V tor autem iucij api 
peiiatione, in defignandopifce notifsimo,quem 
quidam lupum dicendum efTe contendunt. 

• Sei quanto longius profluit Tibifcus , quan* 
toqj propius accedit ad Danubium, in quem fefe 
exonerat e regione ^irmi), hoc minuseft precij 
pifcibus, propter vim eorum infinitam, prefertini 
cum exundat.Nam tum in plana effufus , omnia 
late loca non tam aquis quam pifcibus coplet: & 
quaeda quaG ftagna facit, qua agreftes ante, quam 
decrefcic,& in alueum redit, elauftris quibufdam 
‘ia/ ob 


DE ADMIRANDIS ■ 
obfepiunt,ne refluentibus aquis vna recedant pi • 
fces.Hic itaq; non aliter atq; in pifcinas condufi 
tenentur :neque tamen raro contingit, vt impetu 
fado,qualiseftaciec6gredientiu, effra£tis leptis 
perrumpat, fpemq; &laborem agreflium fruftre 
tur . Quo fit, vthi pro magno negocio habeant, 
inuitare populares vicinos, vt pifces emptum ve 
niant.Sed quod prouerbio dicitur, vltrcneas pu- 
tere merces, vix vnquatn magis quam hic habet 
locum. Nam fepe aut nulli veniuntaut fi qui ve- 
niunt tantillo licentur , vt nihil pene interfit, gra- 
tuitone eis des , an vendas.Quin fit quandoque, 
vt ne gratis quidem dati, aut quafi relidi ad praa- 
dam,auferantur:ied porcorum gregibus, quifub- 
fidentibus aquis immitti folenf, laetam paftione 
& quafi pifcationem praebeant: ipfatame pilciu 
multitudine nihilominus ficplerunq; fuperante, 
vt magna eorum pars emoriatur , & computre- 
fcat.vnde tam tetri nafcuntur halitus , vt qui iter 
faciunt, ea loca non aliter, quam quae pelle infe- 
da funt, vitare cofueuerint. Nec hoc foris tantu, 
fed edam in oppidis euenire folet, du nimiru tan ‘ 
ta vis pifeium in forum currib. & equis infertur, 
vt qui eos importarunt, deftitutisb emptorib.fe 
fe clanculum relidis pifeibus inde fubducant. 
QubfitjVtplerunqueedido eam poena propofi- 
to,caueri foleat,ne quisillinc,nifi ablatis vna pi- 
feibus, difcedere audeat. 

ded logius quam inftitueram,progre(Tus fum, 
illullris Baro 5igifmude,non tam admiratione ha 
runa reru, quas mihi iam maxima vitae meae parte > 

in 


' aVNGARIJE AQJVTS. »9? 

in Hungaria cxadta admirabiles elTe deflerunt, 
quam ftudio efficiudi imperata tua incitatus. No 
inficior tame,pleraq; a me minus explicate tradi- 
ta,neqj non multa praeterita effe,quf eu hac nar- 
ratione congruebant. Verum id ceu data opera 
a me fadum eft,qubd his & aptius & vberius ex- 
plicandis locum alibi fum habiturus. 

Porro quod in epiftola ad me tua duorum ad- 
mirandas naturas fontium, alterius quidem ex Ar 
riani,alterius vero ex daxonis Gramatici hiftoria 
mentionem facis, equidem dubitauialiquandiu, 
an non hoc confilio a te faftum effet , vt quas de 
fimilibus miraculis aliorum autoru lcriptis pro- 
dita funt, ea mihi cum his noftris coniugenda, ae 
coponenda, effe innueres. Etfivero hucincliita- 
bac animus, tame cum viderem mihi nihil relicti! 
elTe praeter colligendi laborem, quefibi quifq - , le 
gendis libris prasftarepoteftffaris effe putaui,bre 
uiter,vndehaecpotifsimu peti pofsint, indicare. 

Miratur Plinius , ab Homero non effe faftatn 
calidorum fontium mentionem: neque hoc lane 
iniuria. Quem enim mihi facile dabis autorem, 
qui non quam accuratilsimein rerum, loeoruue 
defcriptionibus recenfere foleat, fi quid forte oc- 
currit, quod vfitatum natur® curfum excedit, aut 
aliqua nouitate eft infigne? Imo quem-dabis , in 
quo non aliquid eiufmodi reperias? 

Sed intereos,quic®teris diligentius, quafi que 
ex proteffo de his latine fcripferunt, primas obti- 
netPliniustquinon contentus aquarum, fontiu, 
& fluuiu miracula capite elegatifsimo in fecudo 

Na» 


B.B' ‘Zio'-- ~ 

Naturalis hiftorias fuse libro compleSi , rurfus 
ijfdem aquis 8 t aquatilib. defcribendis etiam pe 
cuiiarem dedit librum, qui eiuldem operis eft tri- 
cefimusprimus. JecundumPlinium multa de his 
snuenias prodita aSeneca,inNaturaliu queftionu 
Iibris.Nec pauciora penea Vitruuio , dearchite- 
fturalib.oilauo. Quasdam etia a Strabone, Pom 
ponio Mela,dolmo referuntur; vt alios prasterea 
recentiores.ded omnium inftar haberi poteft v- 
nus Georgius Agricola, quiquaeeunq; eiufmodi 
funt vel in Graecis Latinisq; lcriptoribus a fe le- 
<Tta,vel domi forisq; obferuata,vel accurata inda* 
gatione comperta, non modo in illos,quos fupra 
dixUibros retulit, fed etiam caufas eorum quam 
icitiUimeftuduit explicare : quanquam quotam 
quxfohaec fartura effent partem , fi caetera quo- 
que,quaeadhuc ignota latent, proferrentur?qua 
in re nefcio profect6,focordiane magis,an ingra- 
titudo hominum accufanda veniat, qui dum ifta 
pro neglectis habent,non faris aeterni illius archi 
te£ti Dei potentiam & magnitudinem- admirari,! 
& eius beneficia agnofcere videntur. 

Memini te mihi aliquando de quodam in Car 
ais lacu, cui a pago vicino Zirknitz nomen eft, 
non minus pene miranda dicere , quam a me des 
Hungaiiae aquis funt memorata : vt is videlicet 
quotannis fere fub autumni finem , aq uis de re«> 
pente ex abdito venien.ibus,magnamq; pifcium 
copiam fecum trahentibus inundetur: appetente 
vero seftate, aquis rurfus abdita petentibus exare 
fcatj hac quali perpetua yicifsitudine, vt quo in 


' ■- T IVNGARI* A Q^VIS» t?6 

loco paulo ante pifcatu s fueris , in eo mefTem Sc 
femen tem facere, firrmlq;li libeat venari 3 acrurfus 
vertente anno pileari pofsis. 

Sedquidobftac, quo minus loci faciem , vt ea 
ab ali j s delineacam accepifti, de tuo fermone de« 
feribam. Claudi ajebas eum circumquaquemon 
tibus,e quibus riui quidam ignobiles luo quifque 
alueolo procurrant , ab orientali quidem plaga 
tres,ab auftrali quatuorrfingulos quo logiusflu- 
antjhoc minus fcatere aquis. terra nimirum ipfas 
combibente, donec poftremo abforbeanturfero- 
bibus laxeis, ita natis, vt humano opere excife vi 
deri pofsint.Hic aquis ita redundantibus , vt re- 
cipi non pofsint, fieri, vtregurgitentfcrobesrne- 
que folumnihil aquae admittant, fed etiam quic* 
quid receperint, effundant tanta rapiditate, vt re- 
fluxus impetum ac curfumequiti auamuis expe» 
dito & fugienti, aegre effugere liceat. Itaqj quacu- 
que pateat locusf patere autem eum ad fefquimi» 
liarium minus laxa latitudine Jdiffundi aquas, & 
lacum efficere, qui plerifque in locis dece & ofto 
cubicos altus lit:& vbi minimum profundus eft, 
sequet iuftam humani corporis menfuram. 

Htec forte minus mirabitur, cui conflabit effe 
eadem in regione amnes , qui terras fubeant, & 
ybi per longa fpacia mearint.rurfus effluat: quof 
dam, etiam vbi femellefe abdiderint, amplius no 
comparere.Nam hinc occultis quibufdam cana- 
libus illas in lacum manare aquas ratiocinatu* 
tur, praefertim fl cognoritffbidem aliquo t in locis 
dfe caua montium ampUisima, in quibas. aqua- 

tum 



DE ADMIRANDIS ». . '* 

rum ruentium fremitus exaudiantur. & earum 
quafiftagnafint:vnde illos venire riuos hoc mi- 
nus dubium videri poteft , quod conftat i;i"dem 
anates viuas euehi: quas nemo nefeit in locis fub 
terraneis,in quas auras aditus non iit, degere non 
polTe.Sed quiapro comperto habetur, iilaaquaru 
accefsionem no duci e montibus perriuos.aut a- 
lios occultos meatus, fed venire ab illa fcrobium 
regurgitatione, & quafi vomitu , rurfusque eode 
redire, & reforberi, idque ftacs temporibus fieri s _ 
quis hasc miraculo carere negabit ■ 

Auget vero hoc quoque rei nouitatem, quod fe 
re non minur celeriter recedunt aquas , quam ac- 
ceiTerunt, non per fcrobes illas tantum , fed vni- 
fa pene terra eas non aliter recipiente, quam fi per 
cribrum diffunderentur . Quod cum fieri fentiut 
accolas .continud gtandioribus eius meatibus, 
quoad fieri poteft , obliructis, agminatim aduo» 
iant ad pifcationem,quae ipfis non modo iucun- 
da,fed etiam perfrudtuofa cft .Nam & pifciu vis 
ingens facile capitur,aqua nimirum eos defticue- 
te:&apud vicinos precium habent, ad quos co- 
ditifale exporta tur.Inueniasaotemibiplerunqj, 
quodiure mireris, lucios ( nam his magis quam 
alijspilcibus abundat hic lacus ) qui duos cubi- 
tosexcedant :quas rea fatis magno eft argumen- 
to, eos intra illa voragines nafci , aut ialte augeri 
oportere: cu fieri nqn pofsit, vt du foris ftagnant 
aqua:, ad tantam magnitudinem perueniant. 

Porro ficcato lacu fit mefsis, qua parte folum 
confitum; & idem ruxfus conteritur, ante quam 

inun» 



. II VN C. A R» A QY I S. U)7 

inundet.Solum ipfum firmum, laetum, &in pri- 
mi 3 ita ferax graminis, vtpoft vigeiimum diem 
• fecarifoleac . Non eft tamen eadem vbique fce- 
cunditas.Nam magna eius pars, praeter iuncum 
nihilgignit. Quo vero magis cognobilis fiat la- 
cus, libet addere, quod tu ceu infignem notam 
adiecifti : nempe diftare eum ad vnius miliari; 
fpacium ab arce Carnis,pariter & Italis dicta Po 
ftonia,quam Venetos aiebas Maximiliano Im- 
peratori, dum percuteretur fcedus , quod inter 
eos poftremumfuit,ademilTe: & dum pafla con 
uenta praeftari oporteret, reddidiffe: in illuftri e- 
ius loco tanquam pro trophseo relidis his verfi- 
bus,quos ibi tum legeris: 

Poftonia vitta rediens pojl omnia vittor 
Leuiades affert pulchra trophcea domum. 

Quia vero id , quod di&um eft de aquarum ad 
ftatum tempus accefsione, me quorundamfon- 
tium,quibus idem accidere dicitur,admonet:etfi 
mihi externa minime perfequerida duxi, facere 
tamen non polium, quin de duobus dicamrvtti- 
biillud quafi penfem, quod ex Arriano Si Saxo- 
ne Grammatico de totidem fontibus annotafti. 

Alter eft calidarum lauda|ifsimarum, in aipe- 
ftriRhetia apud Fauarias, inter rupes eminentif- 
limas , qui cum fere deficiat menfe Octobri , re- 
dit menfe Maio : ficq; rurfus vfq; in autumnum 
exuberat, vt falubetrimis eius aquis mola frumen 
taria impelli pofsit. 

Alter hoc magis mirabilis eft in Heluetijs, 
quem recens Helueticcrum Chronicorum fcri- 

C c ptor 



r 


DE ADMIRAXmS 5C.V- 
ptor tradit Gccari menfe Augufto ,'quo tempore 
nouis ibi niuibus cadentibus pecus inde mitiora 
in loca depellitunneque pofteamanare,nifi mea 
fe Iunio,cum nudatus niuibus mons,rurfus pa- 
ftioni pecoris patet. Manare autemeum e petra 
in foflampropinquam,adaquandumpecus com 
paratam.;per interualla tame, & bis tantum quo 
tidie,mane videlicet &vefperi:rurfumque toties 
occultari. & has quotannis retinere ac continu- 
are vices, donec rurfus,vt dithim eft, Augufto 
menfe ficcetur.Dicas aquationi pecoris, Cngula- 
ri Dei munere, in illa horrida folitudine datum 
huncfontem effe :idque bruta ipfaagnol'cere 3 vt 
qua; eum fere vltro,quoad ibi in pafcuis funt, ad 
id cepus,quo fundit aquam, petere foleant.Quin 
additur 3 experimento cognitum effe, quod idem 
fons tam impatiens fitfordium, vt li quid impu- 
ri in eum miifum 3 merfumue fuerit, per aliquot 
deinde dies non compareat 3 nec aut mane aut ve 
1'peri aquas quicquam reddat.Montem,in quo is 
fons eft , Heluetij fua lingua appellant Engftle: 
ea in regione, cui ab amne Arula, Argew fecere 
nomen. 

Prudenter Plinius, ad confirmanda exempla 
potentie aquarum, a fe in illo pr^claro opere pro 
dita:Si quis, inquit, fide carere ex his aliqua arbi- 
tratur, difcat , in nulla parte natura; maiora effe 
miracula. Hoc quanquam ipfe quoque vfurpare 
aduerfus eos poffem, quibus forte in hac mea de 
aquis narratione quaedam fide maiora effe vide- 
buntur.-tamen monebo potius, non temere quic 

quam 



HVNGARIJE AQVIS. tp8 

quam eorum quae de admirandis naturae operi- 
bus feruntur, pro incredibili haberi oportere , ne 
quid infinitae Autoris fapientise & potentiae te- 
mere derogetur. 

Habes Baro clarifsime, pro epiftola libellum, 
magis ieiunum quidem illum,quam vel ipfe for- 
te expeftabas,vel materia, quam mihi trafianda 
dederas, exigebat.Jed cum non ignores, me mi- 
nime abundare ocio, tuae erit aequitatis,non tam 
quid affecutus fi m, quam quid affequi volue- 
rim,eftimare.Hoc vnum quidem cer- 
te, vt tibi gratum facerem , fe» 
dulolum conatus. 


INDEX HVIVS " - 

Libri., 


Jyf Odus inaugurandi Trincipes 

fol.io 

Jnjhtutiones Magni Ducisiam maugu - 

rati 

J 01.22 

De Religione 

fol.% 8 

Canones cuiufdam loannis Metro potita 

qui di. 

citur Tropheta 

3? 

Quejiiones Syrilli cuiufdam, ad Epifcopum Eli 

phontem Noyyogardienfem 

3* 

De Baptifmo 

3 9 

‘Bulla Alexandri Tapaqua Baptifmus 

Dfute- 

norum abundi cofat 

40 

De Confef ione 

42 

"De Communione 

eodem 

De Veneratione Fejlorum , 

43 

De Turgatorio 

44 

De Diuorum cultu 

eodem 

De Jeiunio 

eodem 

De Decimis 

48 

De Datione contrahendi matrimonium 

50 

Ordinationes Ioanis Baftlij 'Magni Ducis, An 

no mundi y 006. factis 

5* 

De Ingreffu inalterm domum 

5? 

De Moneta 

60 


Cho* 


INDEX. 

Chorographia Principatus & Domini Magni 
DucisMofcouia 64 

I tirterarium ad Petstyraltigariam, & Oli yf- 
quefltmium 86 

De Tartaris 53 

De Luhyyania m 

De Feris Luhyyania 117 

Navigatio per mare Glaciate uj 

De Modo excipiendi & traSandi Oratores 137 
Itinera, m Mofcoyyiam 144 

peditus ex M ofcoyyia 149 

Iter fecunda Legationis 157 

Pauli Iotiij Nouocomnfis de Legatione 'Bafi- 
lij 'Magni Principis %1 ofcoyyia ad Cleme 
tem.7 .P ont.Max . \ 16% 

De .Admirandis H ungaria aquis Hypomne 
mationfieorgio Vuernhcro authore t8o 


Typis Isannis Latij, 




K*!W*>1§